به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، مراسم رونمایی، نقد و بررسی این کتاب روز یکشنبه ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ ساعت ۱۷ در سالن استاد شهناز خانه هنرمندان ایران، با سخنرانی ابراهیم حقیقی، احمد عربانی، سیفاله صمدیان و علی دهباشی برگزار شد.
ابراهیم حقیقی در این نشست با اشاره به تصاویر منتشرشده در کتاب «محیط زیست از نگاه هنرمندان» گفت: وقتی این مجموعه را مرور میکنیم، با روایتهایی تلخ و تأسفبار از وضعیت محیط زیست، بهویژه در ایران، روبهرو میشویم. در میان ۱۴۱ عکس، ۶۸ کاریکاتور و ۴۷ پوستر این کتاب، سهم تصاویر امیدبخش و نشانههای حیات بسیار اندک است و اغلب آثار، نابودی طبیعت را به تصویر میکشند.
حقیقی با تمجید از بخش عکاسی افزود: عکسهای این مجموعه بسیار درخشاناند؛ هم از نظر روایت تخریب محیط زیست دقیق عمل کردهاند و هم از منظر زیباییشناسی استانداردهای حرفهای عکاسی را دارند. کاریکاتورها نیز در بسیاری موارد با صراحت و قدرت، فاجعهای را که انسان بر سر طبیعت و بر سر خودش آورده، بیان میکنند.
او در ادامه با انتقاد از وضعیت پوسترهای این مجموعه تصریح کرد: متأسفانه در بخش پوسترها با ضعف جدی در روایت مواجهایم. بسیاری از این آثار نتوانستهاند بحران محیط زیست را روشن و مستقیم بیان کنند. به نظر میرسد پوستر در ایران دچار مسئلهای جدی شده است؛ سالهاست که اساساً پوستر اجتماعی در فضای شهری دیده نمیشود و جای مشخصی برای نصب آن وجود ندارد.
این طراح گرافیک با طرح این پرسش که «پوستر برای چه و برای کجا طراحی میشود؟» ادامه داد: وقتی مخاطب عمومی امکان دیدن پوستر را در شهر ندارد، طبیعی است که کارکرد اجتماعی آن تضعیف شود. در حالی که موضوعاتی مانند آلودگی هوا، کمآبی، خشکشدن دریاچه ارومیه و زایندهرود مستقیماً با زندگی مردم و آینده فرزندان ما در ارتباط است، پوستر باید بتواند درد و اضطراب این وضعیت را به جامعه منتقل کند.
حقیقی با اشاره به گرایش بیش از حد برخی آثار به بیانهای روشنفکرانه گفت: بسیاری از پوسترها آنقدر وابسته به زبان هنر معاصر و مفاهیم تخصصی شدهاند که بدون پیشزمینه گرافیکی قابل درک نیستند. در حالی که پوستر اجتماعی باید صریح و قابلفهم باشد. کاریکاتور معمولاً این صراحت را دارد، اما در پوستر کمتر شاهد آن هستیم.
او با یادآوری تجربهای از دهه ۶۰ توضیح داد: در دورهای که مدیر گروه گرافیک دانشگاه هنر بودم، وزارت بهداشت از ما خواست برای مقابله با شیوع بیماری در سیستان و بلوچستان پوسترهای آموزشی طراحی کنیم. آن پوسترها باید کاملاً اطلاعرسان و مستقیم میبودند؛ با پیامهایی روشن مانند شستن دستها، جوشاندن آب و رعایت بهداشت. مخاطب آن آثار مردم عادی، حتی بیسوادان بودند، بنابراین روایت باید کاملاً واضح و بیابهام ارائه میشد.
حقیقی با اشاره به تجربه دوران کرونا نیز اظهار کرد: در آن بحران بزرگ اجتماعی هم کمتر شاهد پوسترهای آگاهکننده مؤثر بودیم، در حالی که جامعه نیاز جدی به اطلاعرسانی تصویری داشت. این مسئله نشان میدهد ما علاوه بر بحران محیط زیست، با بحران آموزش در حوزه طراحی اجتماعی نیز روبهرو هستیم.
او در پایان تأکید کرد: بخشی از این وضعیت به نظام آموزشی بازمیگردد. ما معلمان گرافیک نتوانستهایم به درستی طراحی پوستر اجتماعی و آموزشی را آموزش دهیم. نتیجه آن شده که امروز بسیاری از طراحان، بیش از آنکه به پیام اثر توجه کنند، به امضا و دیدهشدن خود فکر میکنند؛ در حالی که پوستر اجتماعی پیش از هر چیز باید پیام را بهروشنی و برای عموم مردم منتقل کند.
بازنمایی درد محیط زیست در کاریکاتور
احمد عربانی، کاریکاتوریست، در این مراسم با اشاره به تصویر ایرانیان در تاریخ و فرهنگ گفت: تقریباً در همه روایتها از ایرانیان گفته شده که مردمی بلندنظر، مبادی آداب، مهماننواز و دستودلباز هستند؛ مردمی که حتی اگر در تنگنا باشند «با سیلی صورت خود را سرخ نگه میدارند». همچنین همواره از صبوری، قناعت، شجاعت و ازخودگذشتگی مردم ایران سخن گفته شده است.
او ادامه داد: اما امروز وقتی در جادهها، بهویژه در مسیرهایی مانند جاده چالوس سفر میکنیم، با انبوهی از بطریهای پلاستیکی و زبالههایی روبهرو میشویم که در طبیعت رها شدهاند؛ زبالههایی که نهتنها چشمانداز طبیعت را تخریب میکنند بلکه حتی در محیط هم بهسادگی تجزیه نمیشوند. این تضاد میان تصویر فرهنگی ما و رفتارهای امروز، موضوعی است که بسیاری از کاریکاتوریستها در آثارشان به آن پرداختهاند.
عربانی با اشاره به برخی آثار این مجموعه گفت: در کار جمال رحمتی، زبالهها از درون ماشین در حال حرکت به بیرون پرتاب میشوند و تصویری تلخ از بیتوجهی به طبیعت شکل میگیرد. علی پاکنها نیز کشتی نوح را در میان انبوهی از زبالهها تصویر کرده؛ کشتیای که در میان این امواج آلوده نه راه پس دارد و نه راه پیش.
او افزود: کیوان زرگری در اثری دیگر، بهجای درختان بریدهشده، تصویر یک درخت را روی دیوار نقاشی میکند؛ گویی طبیعت واقعی از میان رفته و تنها تصویر آن باقی مانده است. در کار علیرضا کریمیمقدم نیز مردی درخت تنومندی را که به آن تابی بسته شده با تبر قطع میکند، در حالی که کودکی روی تاب با نگرانی به این صحنه نگاه میکند؛ تصویری بسیار دردناک از نابودی آینده.
این کاریکاتوریست با اشاره به مسئله آلودگی هوا گفت: یکی دیگر از بحرانهای جدی محیط زیست، دود کارخانهها و منابع آلاینده است؛ وضعیتی که حتی نفس کشیدن را برای انسانها و جانوران دشوار کرده است. در کار حیدر رضایی، کلاغها ماسک به صورت زدهاند؛ تصویری که بهخوبی شدت آلودگی را نشان میدهد.
او همچنین به آثار دیگری اشاره کرد و گفت: در کار فیروزه مظفری مردی فضای سبز و گلها را درون چمدانی گذاشته و با خود میبرد، در حالی که پشت سرش دود کارخانهها آسمان را پر کرده است. مجتبی حیدرپناه نیز دودهای کارخانهها را تصویر کرده که بیرحمانه قوس زیبای رنگینکمان را قیچی میکنند.
عربانی ادامه داد: هادی حیدری آهنگسازی را تصویر کرده که با حسرت ملودی خود را بر برگی خشک و پاییزی مینویسد. در اثر علیرضا پاکدل نیز پیرزنی از صندوقچهاش آسمانی پاک و آبی را به کودکان نشان میدهد؛ گویی آنچه از طبیعت سالم باقی مانده، فقط در خاطرههاست.
او گفت: سلمان طاهری حیوانات بیپناهی را به تصویر کشیده که به بقایای درختی نیمهجان پناه بردهاند. در کار جمال رحمتی نیز کودکی فیلترهای سیگار را جمع میکند و در خیال خود آنها را به پروانه تبدیل میکند؛ تصویری که تلخی و معصومیت را در کنار هم نشان میدهد.
او تأکید کرد: اگر نام برخی هنرمندان در این میان ذکر نشد، تنها به دلیل محدودیت زمان است؛ وگرنه همه هنرمندانی که در این مجموعه حضور دارند، آثاری ارزشمند و تأثیرگذار خلق کردهاند.
عربانی در پایان با اشاره به دیگر آثار این مجموعه افزود: در اثری از جواد، صنعت با چکشی سنگین بر سر درخت سرو فرود میآورد و منصوره دهقانی نیز پسربچهای را تصویر کرده که به لولههای دود کارخانهها مانند میلههای زندان چسبیده است.
عکاسی میتواند باورپذیرترین روایت از بحران محیط زیست باشد
سیفاله صمدیان، عکاس و مستندساز، در این مراسم با اشاره به جایگاه ایران در جهان گفت: ایران سرزمینی استثنایی است؛ کشوری با تاریخی طولانی و طبیعتی متنوع که از نظر ظرفیتهای محیط زیستی و زیباییهای طبیعی در جهان کمنظیر است. به هر دلیلی، امروز نام ایران بیش از گذشته در سطح جهان مطرح است و همین مسئله مسئولیت ما را برای توجه جدیتر به این سرزمین و حفظ ظرفیتهای آن دوچندان میکند.
او ادامه داد: ایران از نظر تنوع و اهمیت محیط زیستی، ظرفیتهایی دارد که کمتر کشوری از آن برخوردار است. همین موضوع باعث شده هنرمندان نیز بیش از گذشته به این حوزه توجه کنند و تلاش کنند از طریق آثار خود اهمیت حفاظت از طبیعت را یادآوری کنند.
صمدیان با اشاره به نقش هنر در بازتاب این مسائل افزود: در میان هنرها، عکاسی جایگاه ویژهای دارد؛ چراکه عکس، اگر درست گرفته شده باشد، قدرت باورپذیری بسیار بالایی دارد. مخاطب با دیدن یک عکس بهراحتی با واقعیت روبهرو میشود و همین ویژگی میتواند آن را به ابزاری مؤثر برای نشان دادن بحرانهای محیط زیستی تبدیل کند.
او همچنین تأکید کرد: البته عکاسی صرفاً ثبت یک لحظه نیست. عکاس برای رسیدن به یک نگاه عمیق باید جهانبینی گستردهای داشته باشد و با دیگر هنرها نیز آشنا باشد؛ از نقاشی و گرافیک گرفته تا کاریکاتور، موسیقی و سایر حوزههای هنری. این آشناییها به عکاس کمک میکند تا بتواند تصویری عمیقتر و ماندگارتر خلق کند.
این عکاس در بخشی دیگر از نشست، گفت: وقتی تصویر با نگاه درست و آگاهانه ثبت شود، میتواند بیش از هر توضیح و متنی، واقعیت را به مخاطب منتقل کند و او را نسبت به آنچه در محیط زیست میگذرد حساستر کند.
نظر شما