به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» با هدف معرفی منابع شاخص و کمتر شناخته‌شده موجود در مخازن این سازمان، در هر شماره یکی از آثار برجسته گنجینه ملی را به مخاطبان معرفی می‌کند.

در تازه‌ترین روایت این مجموعه، کتاب A Complete English–Persian Dictionary: complied from original sources، تألیف آرتور نیلور ولاستون، معرفی شده است. این اثر با عنوان «فرهنگ کامل انگلیسی–فارسی ولاستون» در سال ۱۸۸۹ میلادی در لندن منتشر شد و از مهم‌ترین فرهنگ‌های دوزبانه انگلیسی–فارسی در اواخر سده نوزدهم به شمار می‌آید.

این فرهنگ در دوره‌ای پدید آمد که مناسبات سیاسی، علمی و بازرگانی میان ایران و جهان انگلیسی‌زبان رو به گسترش بود و نیاز به ابزارهای آموزشی، ترجمه‌ای و اداری بیش از گذشته احساس می‌شد.

ولاستون در مقدمه کتاب، هدف خود را تدوین فرهنگی «کامل و جامع» اعلام کرده است. از همین رو، او افزون بر واژگان رایج، شمار قابل توجهی از اصطلاحات علمی، فنی، ادبی و واژه‌های کم‌کاربرد را نیز در این اثر گرد آورده است. چنین رویکردی موجب شد فرهنگ ولاستون از محدوده یک واژه‌نامه ساده فراتر رود و به مرجعی کاربردی برای مترجمان، دانشجویان، پژوهشگران و کارگزاران اداری زمان خود تبدیل شود.

آرتور نیلور ولاستون، مؤلف این فرهنگ، از کارمندان و پژوهشگران وابسته به اداره هند بریتانیا بود و در کنار فعالیت‌های اداری، به زبان‌ها و فرهنگ‌های شرقی علاقه‌ای جدی داشت. او پیش‌تر در سال ۱۸۸۲ میلادی نسخه‌ای کوچک‌تر از فرهنگ انگلیسی–فارسی منتشر کرده بود و فرهنگ کامل انگلیسی–فارسی حاصل سال‌ها تکمیل، بازنگری و گسترش همان پروژه به شمار می‌آید.

از خلال مقدمه اثر برمی‌آید که ولاستون برای تدوین این فرهنگ از معتبرترین فرهنگ‌های انگلیسی عصر خود، از جمله آثار واکر و وبستر، بهره برده و برای ضبط اصطلاحات علمی نیز از مشورت متخصصان استفاده کرده است. او با آگاهی از تفاوت‌های فرهنگی و زبانی میان اروپا و ایران، کوشید پلی میان دانش غربی و زبان فارسی ایجاد کند. این کوشش در روزگار خود کاری دشوار و در عین حال پیشگامانه محسوب می‌شد.

در صفحات آغازین کتاب، مؤلف سخنی از ساموئل جانسون، فرهنگ‌نویس نامدار انگلیسی، نقل کرده است. جانسون در این گفتار، فرهنگ‌نویسان را از جمله کسانی می‌داند که حاصل کوشش آنان کمتر مورد تقدیر قرار می‌گیرد. به تعبیر او، آنان موانع را از مسیر دانش برمی‌دارند و راه پیشرفت دیگران را هموار می‌کنند، بی‌آنکه خود همواره از شهرت و ستایش بهره‌مند شوند. انتخاب این نقل‌قول در آغاز کتاب، نشان‌دهنده آگاهی مؤلف از دشواری‌های فرهنگ‌نویسی و جایگاه فروتنانه اما بنیادین آن در گسترش دانش است.

ولاستون همچنین کتاب خود را با کسب اجازه به لرد کراس، وزیر امور هند در دولت بریتانیا، تقدیم کرده است. این تقدیم‌نامه افزون بر نمایش پیوند مؤلف با ساختار اداری هند بریتانیا، نشان می‌دهد که این اثر در فضای علمی و اداری امپراتوری بریتانیا و در بستر روابط آن با سرزمین‌های فارسی‌زبان شکل گرفته است. این اثر همچنین از سوی مؤلف به ناصرالدین‌شاه قاجار پیشکش شده است.

اهمیت تاریخی فرهنگ ولاستون تنها به حجم و جامعیت آن محدود نیست. این کتاب از نخستین کوشش‌های نظام‌مند برای گردآوری گسترده معادل‌های فارسی برای واژگان انگلیسی به شمار می‌آید و تصویری ارزشمند از وضعیت زبان فارسی، اصطلاحات علمی و شیوه‌های ترجمه در اواخر دوره قاجار ارائه می‌دهد.

امروزه این اثر نه تنها برای مطالعه زبان‌های انگلیسی و فارسی، بلکه برای پژوهش در تاریخ ترجمه، تاریخ آموزش زبان‌های خارجی، تاریخ علم و تحولات واژگانی زبان فارسی نیز منبعی مهم به شمار می‌آید. از این منظر، A Complete English–Persian Dictionary را می‌توان از آثار بنیادین در شکل‌گیری سنت نوین فرهنگ‌نویسی انگلیسی–فارسی دانست؛ اثری که در انتقال دانش و مفاهیم میان دو جهان زبانی و فرهنگی نقشی مؤثر ایفا کرد و همچنان برای پژوهشگران تاریخ زبان و فرهنگ ایران واجد ارزش فراوان است.

این اثر با مشخصات کتابشناختی

Wollaston, Arthur Naylor (1889). A Complete English–Persian Dictionary: complied from original sources. London: W. H. Allen & Co

و با شماره مدرک ۱۰۳۵۸۵۰ در مخازن کتابخانه ملی ایران در اختیار پژوهشگران قرار دارد.