سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): کتابهای بومی لرستان در سالهای اخیر سهم مهمی در ثبت تاریخ، فرهنگ و هویت این سرزمین داشتهاند، اما کارشناسان معتقدند صرف انتشار کتاب برای ماندگاری میراث فرهنگی کافی نیست. آنچه میتواند این آثار را به بخشی از حافظه زنده جامعه تبدیل کند، ورود آنها به عرصه نقد، گفتوگو و ارتباط مؤثر با نسل جدید است؛ نسلی که بیش از هر زمان دیگری تحت تأثیر رسانههای نوین و شبکههای اجتماعی قرار دارد و برای ارتباط با گذشته خود به روایتهایی تازه و متناسب با زبان امروز نیازمند است.
مجتبی ترکارانی، جامعهشناس، در گفتوگو با ایبنا با تأکید بر اینکه در حوزه انتشار کتابهای بومی عملکرد قابل قبولی در استان داشتهایم، اظهار کرد: انتشار آثار متعدد از سوی ناشران استان به ویژه ناشران باسابقه نشاندهنده ظرفیت ارزشمند فرهنگی لرستان است.
وی با اشاره به فعالیت یکی از ناشران باسابقه استان گفت: چندی پیش بزرگداشتی برای مدیر انتشارات شاپورخواست آقای ستوده برگزار شد. انتشارات شاپورخواست اکنون بیش از ۷۰۰ عنوان کتاب منتشر کرده و حدود ۲۰ سال سابقه فعالیت دارد. برای یک شهرستان با شرایط توسعه اجتماعی و اقتصادی موجود، چنین سابقهای کاری بسیار بزرگی است و نشان میدهد کتابهای ارزشمندی منتشر شده و بخشی از آنها وارد حافظه جمعی جامعه شدهاند.
ترکارانی در عین حال معتقد است مهمترین حلقه مفقوده، ورود این آثار به عرصه گفتوگوی عمومی است.
وی افزود: کتابها باید وارد گفتوگوی جمعی شوند. بسیاری از آثار باید نقد، بررسی و درباره آنها بحث شود. جامعه دانشگاهی و علمی نیز باید این آثار را جدی بگیرد، درباره آنها گفتوگو کند، نقد و بررسی انجام دهد و از ظرفیت آنها استفاده کند.
رئیس گروه جامعهشناسی مردممدار انجمن جامعهشناسی ایران با اشاره به برخی آسیبهای موجود در آثار بومی ادامه داد: بسیاری از این کتابها بر پایه هویتهای قبیلهای نوشته شدهاند و تاریخ قبیلهای، هویتهای ایلی را بازتولید میکنند. این مسئله یکی از آسیبهای جدی این آثار است که بارها نیز مورد نقد قرار گرفته و همچنان نیازمند بررسی و نقد است.
کتابهای بومی لرستان باید وارد گفتوگوی جمعی شوند
وی در عین حال تأکید کرد: آثار ارزشمند و پژوهشهای قابل توجهی نیز درباره تاریخ و هویت لرستان منتشر شده که باید در محافل فرهنگی و علمی بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرند تا از طریق گفتوگوی جمعی، حضور عمیقتری در حافظه جمعی جامعه پیدا کنند.
ترکارانی گفت: این کتابها تا حدی وارد حافظه جمعی شدهاند، اما این حضور هنوز سطحی است و به لایههای پایینتر جامعه نرسیده است. به ویژه مخاطبان جوان ارتباط چندانی با این آثار برقرار نمیکنند.
وی راهکار این مسئله را تغییر شیوه روایت دانست و اظهار کرد: نویسندگان باید علاوه بر کتابنویسی، با زبان روز نیز بنویسند. نباید مخاطب را تنها به محدودهای کوچک مانند لرستان محدود تصور کنیم، بلکه باید مخاطبان جوان، مخاطبان خارج از استان و حتی مخاطبان جهانی را نیز در نظر بگیریم. این موضوع مستلزم استفاده از زبان علمی و زبان امروز است تا آثار از محدوده نگاههای صرفاً قبیلهای خارج شوند و بتوانند با مخاطبان گستردهتری ارتباط برقرار کنند.
این جامعهشناس با بیان اینکه پژوهشگران لرستان آثار ارزشمندی تولید کردهاند، افزود: با وجود انتشار کتابهای خوب، هنوز نتوانستهایم به این آثار برد لازم را بدهیم تا در سطح ملی و حتی جهانی اثرگذاری بیشتری داشته باشند و این موضوع نیازمند برنامهریزی و کار جدی است.
ترکارانی در ادامه با نگاهی جامعهشناختی به نقش این آثار در انسجام اجتماعی اظهار کرد: هر جامعهای باید میان فرهنگ محلی، فرهنگ ملی و فرهنگ جهانی پیوند برقرار کند.
وی گفت سه سطح فرهنگی شامل فرهنگ محلی، فرهنگ ملی و فرهنگ جهانی وجود دارد و هر جامعهای وظیفه دارد خود را با این سه سطح پیوند بزند. تحقق این هدف نیز نیازمند امکانات و تواناییهایی است که جامعه بتواند زبان روز را بیاموزد، اشتراکها و تفاوتهای خود را با فرهنگهای ملی و جهانی بشناسد و ارتباطی مؤثر میان آنها برقرار کند.
وی افزود: ما تا حدی توانستهایم خود را معرفی کنیم، اما هنوز نتوانستهایم پیوندی عمیق ایجاد کنیم تا دیگران داشتهها، دانش و هویت ما را آنگونه که هست، بشناسند.
تصویر لرستان در بیرون هنوز متعلق به دهههای گذشته است
ترکارانی با انتقاد از تصویر رایج لرستان در بیرون از استان گفت: متأسفانه تصویری که از لرستان در خارج از استان وجود دارد، تصویری واقعی و بهروز نیست. بسیاری همچنان تصور میکنند مردم این استان در غار یا چادر زندگی میکنند و همه چیز به همان سبک گذشته باقی مانده است. قصد ندارم بگویم این گذشته ارزشمند نیست، بلکه بخشی از هویت ماست و به آن افتخار میکنیم، اما جامعه لرستان طی دهههای اخیر رشد و تحول یافته است، در حالی که تصویری که از آن ارائه میشود، متعلق به پنجاه یا حتی صد سال پیش است.
وی این مسئله را ناشی از ناتوانی در ترجمه فرهنگی دانست و اظهار کرد: ما نتوانستهایم فرهنگ محلی و قومی خود را به زبان امروز ترجمه کنیم؛ زبانی که هم برای جامعه ایران و هم برای جهان قابل فهم باشد و بتواند با عناصر فرهنگی ملی و جهانی پیوند برقرار کند تا در دنیای امروز نیز حرفی برای گفتن داشته باشیم.
ترکارانی نقش نویسندگان و سیاستگذاران فرهنگی را در این زمینه مهم ارزیابی کرد و گفت: نویسندگان باید داشتههای فرهنگی را با نگاهی نو و متناسب با نیازهای امروز مطرح کنند و در کنار آن، دولت نیز وظیفه دارد زیرساختهای لازم را برای فعالیت فرهنگی، نویسندگان و اهل قلم فراهم کند تا بتوانند این میراث را به زبان روز ترجمه و عرضه کنند.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به چالش ارتباط نسل جدید با کتابهای بومی پرداخت و گفت مسئله مخاطب، صرفاً مشکل لرستان یا حتی ایران نیست، بلکه یک چالش جهانی است.
ترکارانی افزود: نسل جدید تحت تأثیر اینترنت، شبکههای اجتماعی و رسانههای نوین، مانند گذشته با کتاب فیزیکی ارتباط برقرار نمیکند و به همین دلیل مفهوم سنتی کتاب به تدریج از زندگی بسیاری از آنها فاصله گرفته است.
هویت محلی زمانی ماندگار میشود که به زبان امروز روایت شود
وی راهکار این وضعیت را تولید محتواهای متناسب با نیاز نسل جدید دانست و اظهار کرد: باید محتوای فرهنگی کتابها را در قالبهای متنوع و متناسب با زندگی امروز بازتولید کنیم. شاید نسل جدید کتابهای قدیمی را به شکل گذشته مطالعه نکند، اما میتوان از محتوای همین آثار، مطالبی استخراج کرد که با زبان شبکههای اجتماعی و رسانههای جدید به آنان منتقل شود و همین مسیر، علاقه آنها را برای مراجعه به کتابهای اصلی افزایش دهد.
این جامعهشناس ادامه داد: شناخت مخاطب و ذائقه او اهمیت اساسی دارد. باید سبک زندگی، نیازها و علایق نسل جدید را بشناسیم و سپس محتوای فرهنگی را متناسب با شرایط روز بستهبندی و عرضه کنیم تا برای آنها جذاب باشد.
ترکارانی ادامه داد: اگر این مسیر را رها کنیم، نسل جدید به سراغ این آثار نخواهد رفت، اما وظیفه ما این است که با استفاده از ظرفیت کتابها و میراث فرهنگی، محتواهایی متناسب با زبان و ذائقه آنان تولید کنیم. این مسئله یک بحران جهانی است، اما برای ما اهمیت بیشتری دارد، زیرا تاریخ و فرهنگ لرستان آنگونه که باید شناخته نشده است و اگر امروز برای معرفی آن به زبان روز اقدام نکنیم، در سالهای آینده بخش مهمی از میراث فرهنگی و تاریخی ما از حافظه نسلهای آینده فاصله خواهد گرفت.
نظر شما