سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- محمدرضا سحاب، مدیر موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب: پژوهش‌ها و مطالعات جغرافیایی و نقشه‌نگاری در ایرانشناسی اهمیت بسیار در شناخت گذشته و حال ایران دارد. مطالعه آثار جغرافیدانان و نقشه نگاران در سده های ۱۷ تا ۲۰ میلادی درباره سرزمین ایران و مناطق مختلف آن می‌تواند اطلاعات ذیقیمتی را در اختیار پژوهشگران و ایران‌شناسان قرار دهد.

نگاهی به سفرنامه‌ها، تصاویر و نقشه‌های مناطق گوناگون ایران که اکثرا توسط سیاحان و جهانگردان اروپایی در طول دوره‌های رنسانس و مدرن تهیه شده می‌تواند منابع ارزشمندی را برای مطالعات ایران‌شناسی فراهم آورد. در نتیجه می‌توان گفت که ایران‌شناسی و خاورشناسی اصولا تنها مطالعه کتب قدیمی و آثار ادبی و تاریخی نیست، بلکه نقشه و متون جغرافیایی ویژگی خاصی در این زمینه داشته و دارد.

کوشش‌های متقدمین در ترجمه آثار علمی و ادبی مانند قانون ابن سینا، الحاوی و دیگر آثار ذکریای رازی، شاهنامه فردوسی، دیوان حافظ، رباعیات خیام، مثنوی مولانا جلال‌الدین رومی، و بسیاری دیگر از آثار دانشمندان ایرانی به زبان‌های اروپایی اهمیت بسیاری دارد و صاحبان نقشه‌ها و آثار جغرافیایی و سیاحتی ایرانشناسان در این زمینه پیشگام بوده‌اند.

نقشه و جغرافیا در تمام زمینه‌های ایران‌شناسی مانند شناخت سرزمینی شامل اوضاع طبیعی و محیط زیست، فرهنگ عمومی ایلات و عشایر، اوضاع اقتصادی شامل صنعت، معدن، کشاورزی و دامپروری، منابع و معادن زیر زمینی اعم از فلزی و غیر فلزی، نفت و گاز و غیره، همچنین خاک و آب و هوا و به‌طور کلی آنچه با زندگی ما سروکار دارند از شهرنشینی و روستانشینی مرتبط است. لذا شناخت سزمینی ایران از اهمیت خاصی در ایران‌شناسی برخوردار است و مطالعه و پژوهش آن درباره گذشته و امروز کشور ضروری است و می‌باید از توجه خاصی برخوردار باشد.

نقشه‌نگاران مشهور دوره‌های رنسانس و مدرن که آثار ارزشمندی از سرزمین ایران دارند:

۱۸۲۶- سروان ایوان ناسکوف

در زمان فتحعلی‌شاه قاجار ۲۷ تن از افسران نقشه‌بردار ارتش تزاری روسیه به سرپرستی سروان ایوان ناسکوف به ایران آمدند و در ۲ دوره ۱۸۲۶ تا ۱۸۵۰ از یکایک شهرهای ایران نقشه‌برداری مسطحه (بصورت ژئودزی) انجام دادند. این نقشه‌ها که با حاشیه اطلاعاتی از اوضاع استحکامات نظامی، و مسائل فرهنگی اجتماعی هر نقشه تکمیل و به چاپ رسیده از لحاظ فنی و هنری شایسته تحسین است و هریک سند منحصر بفردی از تاریخ معماری و شهرسازی ۲۰۰ سال پیش ایران است که برای مطالعه ایران‌شناسان گنجینه‌ای شایگان است. فهرست نقشه‌ها به شرح زیر است:

شهرهای تبریز همراه با قلعه پیر محمدشاه، قلعه خوی، قلعه اردبیل، قلعه آستارا، تپه اشرف (بهشهر)، منطقه انزلی. شهر تهران، بقعه شیخ صفی، حومه شهر مرند، بافت شهری خوی، حومه شهر تبریز، کاخ عباس میرزا در تبریز، اطراف قلعه خوی، شهر اردبیل، قلعه لنکران، شهر گلپایگان، بندر بوشهر (ریشهر)، و شهرهای کرمانشاه، بروجرد، خرم‌آباد، دزفول، شوشتر، شیراز، همدان، سلطان‌آباد، اصفهان، سنندج، استرآباد، مشهد، یزد، کرمان. به اضافه حومه استرآباد، استحکامات تبریز، مسقط، بندر بوشهر، بندر بوشهر - ریشهر، و ۳ نقشه از باکو همگی به زبان روسی.

این مجموعه بی‌نظیر هنگام فروپاشی شوروی، چند روز در اختیار پروفسور شامیل فتح‌الله یوف بوده و این استاد علاقه‌مند به ایران با یک دوربین کوچک قدیمی و یک چراغ رومیزی از آنها عکس‌برداری کرده و نگاتیف‌ها را در کنفرانسی خارج از شوروی به دکتر بهرام قدیری سپره و به این طریق این اسناد ارزشمند به ایران رسیده است.

در دانشگاه شهید بهشتی به کوشش استادان دکتر قدیر، دکتر تهرانی، مهندس مهریار و با کمک ریاست دانشگاه دکتر هادی ندیمی و معاون میراث فرهنگی مرحوم دکتر محمدباقر شیرازی و استاد محمدعلی سیفی این مجموعه با استفاده از نگاتیف‌ها به‌صورت کتابی نفیس در قطع سلطانی با ترجمه فارسی و انگلیسی در ۳۰۰ صفحه در طول ۵ سال توسط موسسه جغرافیایی سحاب لیتوگرافی و با عنوان «اسناد تصویری شهرهای ایران دوره قاجار» به چاپ رسیده است.

۱۸۵۲- الیاس بره زین پس از آن نقشه «بره‌زین» در سال ۱۸۵۲ میلادی که از شمال به باب همایون و توپخانه و از جنوب به مولوی محدود می‌شد.

۱۸۵۷- آگوست کارل کرشیش (کرژیژ) به زبان چکی: August Karel Kříž ۱۲ مه ۱۸۱۴ تابور - ۱۹ ژانویه ۱۸۸۶ خرودیم) در ایران قاجاری معروف به موسیو کرشیش، استاد چکی اهل امپراتوری اتریش در دارالفنون بود که برای تدریس توپخانه در دارالفنون به استخدام درآمد ولی دروس هندسه، ریاضیات، جغرافیا، و تاریخ نظامی نیز تدریس می‌کرد. او به مدت هشت سال در ایران ماند و تعدادی کتاب درباره توپخانه و ریاضیات نگاشت. کرژیژ ناظر ساخت اولین خط تلگراف در ایران و تهیه نقشه تهران بود. همچنین ارتفاع کوه دماوند را اندازه گرفت. او ناصرالدین شاه را بسیار تحت تأثیر قرار داد به گونه‌ای که در طی همه‌گیری وبا در سال ۱۸۵۲ اجازه ویژه یافت که کلاس‌های خود را در کاخ گلستان برگزار کند.

آگوست کرشیش افسر بازنشسته توپخانه اتریش از سوی موسیو داوودخان مسیحی برای تدریس در دارالفنون با ۶۰۰ تومان مواجب استخدام شد. وی با کمک و همکاری ذوالفقار بیگ و محمدتقی‌خان دو تن از شاگردانش، نقشه «دارالخلافه طهران» را در سال ۱۲۳۷ خورشیدی (۱۸۵۷ میلادی/ ۱۲۷۵ قمری) رسم کرد. این نقشه چهار محله سنگلج در غرب، عودلاجان، چال‌میدان، بازار در جنوب و ارگ سلطنتی را دربرداشت. نقشه کرشیش به‌دلیل این‌که بااستفاده از روش‌های نوین ترسیم شده و اطلاعات جغرافیایی، جزییات ساختاری و تاسیسات زیربنایی تهران را دربرداشت از اهمیت بسیاری برخوردار بود. این نقشه براساس نصف‌النهار پاریس رسم شده و محدوده هشت ضلعی دارالخلافه تهران را دربرمی‌گرفت.

۱۸۹۳- ژاک دو مورگان (۱۸۵۷-۱۹۲۴) جغرافیدان و باستان‌شناس بزرگ‌ فرانسوی که چندین سال در ایران بوده و مولف ۳ جلد کتاب مستند از شمال ایران و آذربایجان، کردستان، لرستان و خوزستان و دریاچه ارومیه، همچنین ترسیم ۳ نقشه مفصل از سواحل شمال، کردستان و ایلام داشته است. او همچنین کاشف نفت در غرب کرمانشاه بود و بیش از ۱۶۰ جلد از آثار او چاپ ومنتشر شده است ۳ جلد از آثار او توسط دکتر کاظم ودیعی به فارسی ترجمه و منتشر شده است.

۱۹۰۰- آ . ف اشتال A.F.Stahl که در سفر ناصرالدین شاه به فرهنگ برای اداره پست ایران به استخدام دولت درآمد بود، با توجه به علاقه‌ای که به جغرافیا و نقشه‌نگاری به‌ویژه زمین‌شناسی داشت در طول اقامتش در ایران به اغلب مناطق کشور سفر کرده و نقشه‌های زمین‌شناسی مناطق مختلف را تهیه و ترسیم کرده است. همچنین نقشه مفصلی از تهران و اطراف و مازندران نیز به مقیاس بزرگ ترسیم کرده و تمامی نقشه‌های وی در گوتا توسط موسسه Justus Perthes چاپ و منتشر شده است.

۱۹۲۷- آلفونس گابریل ( از ۱۹۲۷-۱۹۳۷) تلاش برای گرداوری نمونه‌های متعددی از حیات وحش ایران و طبقه‌بندی آن‌ها.

۱۹۳۶- پروفسور هانس بوبک (۱۹۰۳-۱۹۹۰) استاد بزرگ جغرافیای طبیعی ایران وی از دوستان زنده یاد استاد عباس سحاب بود و همواره با موسسه جغرافیایی سحاب در ارتباط بود.

پروفسور اکارت اهلرز (۱۹۳۸-) جغرافیدان و ایران‌شناس بزرگ مولف بیش از ۱۵۰ جلد کتاب در جغرافیا، استاد بازنشسته دانشگاه ماربورگ آلمان و مولف کتاب مبانی کشورشناسی جغرافیائی ایران که جلد اول آن با ترجمه دکتر محمدتقی رهنمائی استاد جغرافیای دانشگاه تهران توسط موسسه جغرافیائی سحاب چاپ و منتشر شده است. همچنین اثری بنام کتابشناسی ایران تالیف کرده است.