سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، تاریخ چاپ «کتاب فارسی»، اولبار از ایران آغاز نشد؛ مبدا، دنیای غرب بود، جایی در شهر «لیدن» کشور هلند. کتاب ۹۰۰ صفحهای «داستان مسیح» نوشته لودویکس دو دییو، که مولانا قاسم لاهوری، در دربار اکبرشاه، امپراتور مغولی هند، از لاتین به فارسی ترجمه کرده بود، سال ۱۶۳۸ میلادی، هزاران کیلومتر دورتر از مرزهای ایران، چاپ و آغازگر جریان انتشار کتاب فارسی در اروپا شد.
این اثر تنها به روایت زندگی حضرت مسیح(ع) محدود نمیشود، بلکه بخشهای دیگری نیز در آن گنجانده شده است؛ ازجمله «داستان سن پیدرو» که به زندگی پطروس مقدس میپردازد و بخشی با عنوان «عنصرهای زبان فارسی» که در واقع دستور زبان فارسی، است.
اما بخش شرقی تاریخ چاپ کتاب فارسی، باز به دست یک اروپایی، اما از جغرافیای هند آغاز شد؛ با انتشار کتاب واژهنامه انگلیسی به فارسی «گلادیوین» در شرق هند، به دست چارلز ویلکیز انگلیسی به سال ۱۷۸۰ میلادی و به شیوه چاپ سربی.
ورود چاپ سنگی به هند، جریان چاپ کتاب فارسی را متحول کرد و نقطه عطف نشر معارف ادبی، تاریخی و اعتقادی ایرانیها به سراسر دنیا شد. نظرات متفاوتی درباره ورود این نوع چاپ به سرزمین هند اعلام شده، اما سال ۱۸۲۳ میلادی، بهعنوان مبدا تاریخ استفاده از چاپ سنگی در این کشور، با اشتراک نظر بیشتری همراه است. یکی از دلایل توسعه چاپ سنگی در هند، سهولت در استفاده از آن بود؛ بنابراین تنها سه سال بعد، یعنی ۱۸۲۶ میلادی، نخستین چاپخانه سنگی در شهر بمبئی تاسیس شد.
چاپ نخستین کتاب فارسی با چاپ سنگی در هند
«ادله قویه برعدم جواز کبیسه در شریعت زرتشتیه» تالیف ملافیروزبن کاووس(۱۸۳۰- ۱۷۵۸م) که در رد «شواهدالنفیسه» تالیف محمدهاشم اصفهانی نوشته شده، نخستین کتاب فارسی است که با چاپ سنگی در هند نشر پیدا کرد؛ کتاب ملافیروز، تنها کتاب چاپ سنگی سال ۱۸۲۷م. در شهر بمبئی نبود. همان سال، شاهکار ادبیات فارسی، «گلستان» سعدی و تنها یکسال بعد نسخه سنگی «بوستان» در کلکته چاپ شد.
ظهور «خادم نشر فارسی»
۳۱ سال از تاسیس نخستین چاپخانه سنگی در هند گذشته بود که چراغ تحول انتشار کتابهای فارسی به دست مردی هندو اما عاشق معارف ادب پارسی و مذهب شیعه در شبه قاره نه، بلکه تا سرزمینهای دورتر از زادگاهش، روشن شد. نام این مرد، «مُنشی نِوَلکِشور» بنیانگذار معروفترین چاپخانه آسیایی قرن ۱۹ میلادی در جهان است.
کارش با یک دستگاه چاپ سنگی در شهر «لکهنو» آغاز شد اما دیری نپایید، جریان چاپ کتابهای فارسی با ایجاد ۳۰۰ چاپخانه، جان بیشتری گرفت تا تلفیق فناوری چاپ سنگی و نگاه روشن «منشی»، به تنوع زبانی و موضوعی، نگاه ویژه به ادیان، قدمهای محکمتری برای پاسداشت فرهنگ ایرانی برداشته شود.
تاریخ نشر کتاب فارسی، میگوید: با تأسیس چاپخانه در هند، انتشار کتابها به زبان فارسی در اولویت قرار گرفت. در آن دوران، زبان اردو بهعنوان زبان اصلی گفتار و نوشتار در شبهقاره هند شناخته میشد و عموم مردم، همچنین دفاتر دولتی از آن استفاده میکردند؛ علاوهبراین زبان فارسی جایگاه ویژهای میان تاجران ردهبالا و نخبگان تحصیلکرده جامعه داشت. همین شرایط موجب شد، شمار زیادی از کتابها با موضوعات و عناوین گوناگون، هم به زبان فارسی و هم به زبان اردو، به چاپ برسند.
«منشی نولکشور» را بشناسیم
شناسنامه «منشی» را باید به دو فصل تقسیم کرد؛ نخست مکان و زمان میلاد و دیگری خدمات گستردهاش که نامش را پُرآوازه کرد. بخش دوم شناسنامه این مرد فرهنگدوست در «چاپخانه و مخزن کتاب منشینول کشور» رقم خورد؛ جایی که نسخههای سنگی قرآن کریم با وسواس و احترام ویژهای چاپ میشد. به تأکید او، تنها کارگران مسلمان اجازه مشارکت در این کار را داشتند و آنان نیز باید با وضو پای دستگاههای چاپ میایستادند تا کلام وحی با نهایت حرمت بر صفحه نقش ببندد.
منشینول کشور، سال ۱۸۳۶ میلادی و به قولی در «بستوی»، شهری کوچک در «علیگره»، درایالت مستقل عصر بریتانیایی که امروزه بهنام «اوتار برادش» میشناسیم، متولد شد. تبار منشی را نباید در مسیر فرهنگی که پیمود، بیتاثیر دانست. خانواده وی کایست بودند؛ در واقع کایستها یکی از طبقات اجتماعی در هند هستند که حرفههای مرتبط با قلم، نویسندگی، چاپ، صحافی و... را دنبال میکردند؛ علاوهبراین گفته میشود اجداد او در خدمت پادشاهان مغول به کار دیوانی مشغول بودند.
چنین پیوندی کافی بود، تا منشی ۲۲ ساله، را به مردی پیشرو در چاپ و انتشار کتاب تبدبل کند که چاپخانه تاسیس و منابع ارزشمندی برابر با ۳۵ هزارعنوان کتاب، به زبانهای اردو، فارسی، هندی و عربی، همچنین سانسکریت چاپ کند؛ کتابهایی که بدون اغراق پیشتر در جای دیگری منتشر نشده بود.
علاوهبر فرهیختگی تبار منشی نولکشور، آشنایی با سردبیر نشریه «کوه نور» زندگی وی را در مسیر فرهنگ و ادب، تثبیت کرد. ۱۸ساله بود که با «هارسوخرای» آشنا شد. همین آشنایی پای مرد جوان را به لاهور باز کرد. در این شهر به فراگیری مباحث فنی و علمی و اداری چاپخانه و نشریه، موفق شد و از همین نقطه پایه چاپخانه در شهر لکهنو گذاشته شد.
درباره نقش و اثرگذاری «منشی نولکشور» به قلم سیدامیرحسین عابدی، در مقالهای در مجله «عصر جدید» آمده است:
«هرکجا که صحبت از مطالعات شرقی در جهان باشد، بدون شک، کتابهای چاپی نول کشور حضور خواهند داشت. در خلال سفرهایم به کشورهای دیگر، کتابهایی از چاپخانه او را در کتابخانههای افغانستان، ایران، ترکیه و.... یافتهام.»
صدیقه سلطانیفر، پژوهشگر علم اطلاعات و دانششناسی نیز نوشته است:
«در واقع این حقیقتی انکارناپذیر است که در اثر علاقه و تمایل و توجه منشینول کشور به چاپ آثار اسلامی، سرمایه دینی مسلمانان که بیشتر آن با زوال نسخههای خطی در معرض نابودی بود، جمعآوری شد و به چاپ رسید.»
رویکرد اقتصادی منشی، چاپ کتابهای ارزانقیمت بود، سیاستی که کتابخوانی را برای هندیها، ارزان تمام میکرد، البته وی را باید در فهرست مروجان کتابخوانی در هند نیز قرار داد که پیوندی هم با تفکر اقتصادی او در نشر داشت؛ بهعبارت دیگر بهدلیل آشنایی با ذائقه مخاطب هندی و چاپ کتابهای مشهور و عامهپسند و ارزانقیمت، در دورنمای روشنفکری هندیها، تاثیرگذاری کمنظیری داشت.
منشی نولکشور با چاپ کتاب، به زبان و خط فارسی، مرزهای جغرافیایی را درنوردید و بردل و جان جهانیان، اثرگذاشت؛ ازجمله ایران، افغانستان و ترکیه.
چاپ نخستین شاهنامه
چاپخانه نولکشور در تاریخ نشر آثار فارسی جایگاهی ممتاز و پیشگام داشت. این چاپخانه از نخستین مراکزی بود که انتشار بسیاری از کتابهای فارسی را بر عهده گرفت و آثاری مهم، ازجمله شاهنامه فردوسی، نخستینبار در آن به چاپ رسیدند. نولکشور و مطبعه او با چاپ و بازچاپ مداوم کتابهای فارسی، نقشی مؤثر در پاسداری از میراث فرهنگی ایران و هند ایفا کردند و سهمی چشمگیر در حفظ و انتقال این گنجینه ارزشمند داشتند.
اما نقش نولکشور به چاپ کتابها محدود نماند. او در کنار فعالیتهای چاپی، مأموریتی دیگر را نیز برای خود تعریف کرده بود؛ نجات و گردآوری میراث مکتوب فارسی. در روزگاری که بسیاری از نسخهها و کتابهای ارزشمند فارسی در کتابخانههای شخصی نوابان و امیران هندی نگهداری میشد و دسترسی به آنها برای عموم ممکن نبود، نولکشور به جستوجوی این گنجینهها پرداخت. او نسخههای پراکنده را گرد آورد و زمینه انتشار و دسترسی عمومی به آنها را فراهم کرد. به این ترتیب، آثاری که سالها در قفسههای بسته و در اختیار گروهی محدود قرار داشتند، راه خود را به میان اهل علم و علاقهمندان گشودند؛ خدمتی ماندگار که نام نولکشور را در تاریخ نشر و پاسداری از میراث مکتوب فارسی پُرآوازه کرده است.
کتابهای فارسی که منشیکشور در قرن ۱۹ منتشر کرد از کل کتابهای فارسی که در این قرن در ایران منتشر شد بیشتر است؛ بهعبارت دیگر در طول زندگی وی حدود ۴ هزار اثر مهم یعنی همه آثار کلاسیک فارسی به چاپ رسید.
پایان بخش نخست
منبع:منشی نولکشور؛ خادم نشر فارسی
نظر شما