سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - مرجانه حسینزاده: ۲۸ اردیبهشت به نام روز بزرگداشت حکیم عمر خیام ثبت شده است. نام خیام امروز از مرزهای نیشابور، خراسان و حتی ایران فراتر رفته و در تار و پود فرهنگ جهانی تنیده است. او که در قرن پنجم در شهر دانشخیز نیشابور دیده به جهان گشود، فراتر از زمان و مکان خویش زیست و اندیشید. شهرت جهانی خیام، عمدتاً مدیون رباعیات اوست؛ ابیاتی کوتاه اما پرمغز که در دل خود، پرسشهای بنیادین بشریت را درباره معنای زندگی، گذر عمر، عشق، جبر و اختیار جای داده است. این رباعیات، با زبانی ساده اما عمیق، چنان با روح انسان سخن میگویند که گویی قرنها پیش برای انسان امروزی سروده شدهاند. ترجمه این اشعار به زبانهای مختلف دنیا، خیام را به یکی از شناختهشدهترین شاعران ایرانی در سراسر جهان تبدیل کرده و نام او را در کنار بزرگان شعر و ادب دنیا قرار داده است.
اما جایگاه جهانی خیام تنها به رباعیات او محدود نمیشود. او در دنیای علم نیز، ستارهای درخشان بود. در ریاضیات، کارهای او در زمینه حل معادلات درجه سوم و هندسه، تأثیر بسزایی در پیشرفت این علوم در قرون بعد داشت. الگوریتمهایی که او برای یافتن ریشههای معادلات ارائه داد، تا سالها پس از او مورد استفاده قرار گرفت. در حوزه نجوم نیز، خیام نقش مهمی در اصلاح تقویم ایرانی ایفا کرد و تقویم جلالی که خیام به دقت و اعتبارش شهره است، حاصل تلاش او بود. این تلفیق بینظیر علم و ادب، خیام را به نمادی از یک «نابغه جهانی» بدل کرده است؛ شخصیتی که توانست در اوج شکوفایی علمی عصر خود، عمیقترین تأملات فلسفی را در قالب شعر بیان کند و جهانیان را با خرد و اندیشه ایرانی آشنا سازد.
با وجود این شهرت جهانی و جایگاه رفیع او در میان اندیشمندان و ادیبان دنیا، تاسفبرانگیز است که زادگاه او هنوز یک بنیاد پژوهشی برای آثار و اندیشههای خیام ندارد. در حالی که اشعار و دستاوردهای علمی او، جهانیان را به تفکر واداشته و نام ایران را بر تارک فرهنگ دنیا درخشان ساخته است، نبود یک مرکز تخصصی در نیشابور و استان خراسان رضوی، فرصتهای پژوهشی، فرهنگی و معرفی عمیقتر شخصیت چندوجهی خیام را محدود میکند. این در حالی است که وجود چنین بنیادی، نه تنها برای معرفی شایسته این شخصیت به نسلهای آینده و علاقمندان بینالمللی، بلکه برای حفظ و گسترش میراث گرانبهای او در زادگاهش، امری ضروری و بدیهی به نظر میرسد.
نقش فیتزجرالد در معرفی خیام به جهانیان
وقتی با سیدعلی میرافضلی، شاعر، نویسنده، محقق در این خصوص به گفتوگو نشستیم او ضمن اشاره به ترجمه درست و شاهکار ادوارد فیتز جرالد از رباعیات خیام گفت: نقش او در جهانیشدن شخصیت خیام بسیار پررنگ است. فیتز جرالد روح و پیام رباعیات خیام را به مخاطب جهانی منتقل کرد.
نویسنده کتاب «رباعیات خیام و خیامانه های پارسی» تصریح کرد: خیام شخصیتی چندوجهی است که هم به خاطر زیبایی کلام و ژرفای اندیشههای شاعرانهاش و هم به خاطر دستاوردهای علمی و تأثیرات ماندگارش در ریاضی و نجوم، امروز مورد احترام و شناخت جهانی قرار گرفته است. او نمادی از هوش، خلاقیت و تفکر عمیق بشری است که مرزهای جغرافیایی و زبانی را در نوردیده است.
پیام جهانشمولِ خیام برای تمامی مردم جهان
وی با اشاره به پیام جهانشمولِ خیام برای تمامی مردم جهان، گفت: شناختهشدهترین جنبه شخصیت خیام، رباعیات او است. این رباعیات که در قرن پنجم سروده شدهاند، به خاطر مضامین عمیق فلسفی، پرداختن به موضوعاتی چون زندگی، مرگ، زیستن در لحظه، گذر زمان، پرسشهای وجودی و.. توجه بسیاری را به خود جلب کرده است.
پیدا کردن معنا برای بودنمان در زندگی
وی ادامه داد: نکته مهمِ دیگری که در رباعیات خیام به چشم می خورد این است که باید در «حال» زندگی کنیم یعنی اگر ما میدانیم که آمدن و رفتن ما به اختیار خود ما نیست، باید خودمان بتوانیم تعریف و معنای خوبی برای بودنمان در زندگی پیدا کنیم و باید بتوانیم لحظهها و حال خودمان را از طریق پیدا کردنِ آن دمی که حال ما را خوب می کند، خوش کنیم. هر کسی به طریقی حالش خوش میشود و خیام از همه ما دعوت میکند که این حال خوش را پیدا کنیم.
ضرورت تاسیس بنیاد خیام
میر افضلی ادامه داد: به نظرم خیلی ضروری است که بنیادی پژوهشی برای حکیم عمر خیام و عطار نیشابوری که شاعران بزرگ نیشابور هستند راه بیفتد.
او که بیش از ۳۰ عنوان کتاب را تاکنون رهسپار بازار کتاب کرده، گفت: تاسیس بنیاد خیام یک وظیفه دولتی و دانشگاهی است برای اینکه بتوان به وجوه مختلف شخصیت خیام، آثار و اندیشههاش پرداخت، اما مردم نیشابور برای دوست داشتن خیام، نیاز به این بنیاد ندارند.
سید علی میرافضلی بیان کرد: برای دوست داشتن خیام، لذت بردن از شعر او و برای غرق شدن در اندیشههای ژرف خیام نیاز به بنیاد نیست. این وظیفه دولتی، نظیر بسیاری از وظایف ضروری است که به ثمر بنشیند، که متاسفانه هنوز محقق نشده است. اما این بنیاد یک مطالبه جدی است و باید توسط رسانهها به مسئولان گوشزد بشود چرا که خیام شخصیتی جهانی است و مردم جهان امروز به رباعیات او علاقهمند هستند.
اقتصاد هنر؛ مانعی برای تاسیس بنیاد خیام توسط بخش خصوصی!
در این رابطه حسین صالحی، شاعر و خوشنویس خراسانی هم با اشاره به فقدان بنیاد خیام در نیشابور، گفت: بزرگان و سرهنگان ادب و فرهنگ خراسان، سالهاست که ضرورت وجود بنیاد خیام را درک کردهاند اما مسئله سر اقتصاد است، ما بیش از هر چیزی باید به مسئله اقتصاد هنر فکر کنیم، برای افراد و بخش خصوصی راهاندازی این بنیاد پر هزینه است و راهاندازی این بنیاد، نیازمند بودجه و حمایت دولتی است.
صالحی با اشاره ضرورت داشتن رسانه ابراز کرد: اهالی فرهنگ و هنر اگر رسانهای تخصصی داشتند، مطالباتشان را به صورت یک جریان رسانهای مطرح میکردند. رسانهها باید به ایجاد چنین ضرورتی بپردازند. امروز ضرورت وجود بنیاد خیام برای انجام پژوهشهای تخصصی در خصوص اندیشه او حس میشود. ما در موسسه شکوه شاهنامه، به دنبال به ثمر رسیدن چنین اتفاقاتی هستیم که امیدوارم انجام بشود.
وی با اشاره به رسالت رسانهها گفت: رسانه ها تعیینکننده هستند، میتوانند نیازی را بسازند یا مطالبهای را پیگیری کنند، امروز دست اهالی فرهنگ به سمتِ رسانهها دراز است که این ضرورتها را ایجاد کنند، چراکه جامعه ما نیازمند سرمایهگذاریهای بزرگ در حوزه فرهنگ است تا آینده را بسازیم، تا نسلی که میآید، نسلی قدرتمند و دارای هدف باشد.
پدیده بحران فرهنگ
این مدرس دانشگاه بیان کرد: وضعیت اقتصاد در جامعه ما رو به افول است و آنقدر مشکلات اقتصادی مردم روز به روز عمیقتر و بنیادینتر میشود که ما در آینده نزدیک، با چیزی شبیه بحران فرهنگ رو به رو خواهیم بود. امروز باید در نیشابور به جای یک بنیاد نیشابور، چند بنیاد و موسسه مرتبط با خیام میداشتیم!
وی گفت: اگر ما فرهنگ را مجموعه کنشهای برخاسته از اندیشه، آیینها، باورها، حتی خرافهها و ... ببینیم، با این وضعیتی که پیش میرویم، آینده فرهنگ این سرزمین بسیار در خطر است.
فرهنگ تعیینکننده است
صالحی ادامه داد: شاید این پرسش پیش بیاید که «فرهنگ چه اهمیتی دارد؟» فرهنگ تعیینکننده است، جامعهای که در فرهنگ سقوط کند، اخلاق و به دنبال آن آرامش و امنیتش نیز فرو میریزد. روزنامهها، صدا و سیما و دیگر رسانهها به عنوان نهادهای اثرگذار بر فرهنگ باید به دادِ فرهنگ این کشور برسند، این موضوع از هرچیزی مهم تر است و من این موضوع را به مسئولان هشدار میدهم.
وی افزود: مردم اگر در صف نان ایستادهاند باید بلد باشند حقوق یکدیگر را رعایت کنند، هر ریالی که در حوزه فرهنگ سرمایهگذاری شود، ده ریال در دادگستری به ما سود خواهد رساند. به جای اینکه اینهمه پول خرج ساختار نظام قضایی، دادگاهها، زندانها شود، همین هزینه را صرف حوزه فرهنگ کنیم و خروجی آن را ببینیم.
این پژوهشگر و مدرس دانشگاه گفت: فرهنگ و هنر در سرزمین ما یتیم است، یتیمی است که باید خودش روی پای خودش بایستد و چند یتیم دیگر را هم با خودش راه ببرد. به همین خاطر هنرمندان فقط خودشان را دارند و اگر قرار است کاری انجام بشود، خودمان باید انجام دهیم.
وی افزود: خوشبختانه کوشندگان فرهنگ و هنر در این سرزمین آنقدر عاشق هستند و آنقد از عشق مایه گذاشتهاند که میتوانند فعالیتهای فرهنگی و هنری را به بهترین شکل سامان دهند، اما یک امر بدیهی وجود دارد که وقتی فعالیت هنری، بازگشت مالی نداشته باشد، استمرار و سرپا نگهداشتن آن دشوار میشود.
این مدرس دانشگاه، اظهار کرد: از این رو باید سمنهایی نظیر خردسرای فردوسی، بنیاد فردوسی، موسسه شکوه شاهنامه و .. را غنیمت بشماریم، حتی انجمنهای ادبی که در تمام تاریخ ادبیات سرزمین ما نقش پرورش شاعران را به عهده داشتهاند هم کیمیا هستند و با هزینه شخصی اداره شده و میشوند.
وی با تاکید بر اینکه هیچ دانشگاهی شاعر تربیت نمیکند، گفت: بزرگترین شاعران این سرزمین فارغ التحصیلان دانشگاه نبودند، آنها در همین مکتبهای ادبی در محضر بزرگان شعر و ادب شاعری آموختند و اثر گذار شدند.
طرح بنیاد خیام در نیشابور چندبار مطرح شده اما تاکنون، اما هیچ اقدامی انجام نشده است
پس از آن حمیدرضا آتشی، سرپرست اداره فرهنگ و ارشاد نیشابور گفت: طرح راهاندازی بنیاد خیام در نیشابور چندبار مطرح شده اما تاکنون هیچ اقدامی انجام نشده است. این کار چون یک کارِ بزرگ و ملی است وظیفه نمایندگان مجلس است که آن را پیگیری کنند، مسئولان، مردم و هنرمندان نیشابور و خراسان باید مطالبهشان را به دست نمایندگان برسانند تا ما از نمایندگان مجلس بخواهیم این مطالبه را پیگیری کنند.
وی راهاندازی چنین مرکزی را یک کار ستادی دانست و اظهار کرد: آیین بزرگداشت روز ملی خیام هم ستادی برگزار میشود، یعنی فعالیتی چند دستگاهی است، رئیس ستاد بزرگداشت خیام فرماندار است، ارشاد و میراث فرهنگی هم پای کار هستند.
آتشی گفت: اواخر سال ۱۴۰۴ دبیرخانه انجمن آثار و مفاخر فرهنگی در نیشابور راه اندازی شد و احکام اعضا هم صادر شده است، امیدوارم تاسیس «بنیاد خیام» هم به عنوان یک مطالبه جدی در سال ۱۴۰۵ تحقق یابد.
نظر شما