به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) از زنجان، علی محمدی، در آیین پاسداشت زبان و ادبیات فارسی و بزرگداشت فردوسی با اشاره به جایگاه فردوسی در ادبیات فارسی اظهار کرد: در بررسی آثار بزرگ ادبی نمیتوان تنها به نبوغ فردی شاعر یا نویسنده توجه کرد، بلکه شرایط تاریخی، اجتماعی و سیاسی زمانه نیز در شکلگیری و ماندگاری آثار ادبی نقشی اساسی دارد.
وی با اشاره به مقالهای منتشر شده در مجله بخارا افزود: در این مقاله تأکید شده است که در شکلگیری آثار بزرگ ادبی، حدود نیمی از تأثیر مربوط به قریحه و نبوغ فردی شاعر یا نویسنده و نیمی دیگر حاصل شرایط تاریخی و اجتماعی است.
به گفته استادیار دانشگاه پیامنور زنجان اگر جایگاه تاریخی برخی شاعران تغییر میکرد، ممکن بود وزن و تأثیر آنها در تاریخ ادبیات نیز متفاوت باشد.
وی برای توضیح این موضوع به مثال رودکی و نیمایوشیج اشاره کرد و گفت: رودکی در آغاز شکلگیری ادبیات مکتوب فارسی در قرن چهارم هجری قرار دارد و نیما نیز نزدیک به هزار سال بعد در طلیعه شعر نو فارسی ظاهر میشود. اگر جایگاه تاریخی این دو شاعر جابهجا میشد، سهم شرایط تاریخی در شکلگیری جایگاه ادبی آنان تغییر میکرد و شاید جایگاه کنونی آنان در ادبیات فارسی نیز متفاوت بود.
رئیس دانشگاه پیامنور زنجان ادامه داد: این نگاه را میتوان درباره فردوسی نیز به کار برد. در قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری که فردوسی در آن میزیست، جامعه ایرانی در شرایطی قرار داشت که به بازخوانی گذشته و تقویت هویت تاریخی و فرهنگی خود نیاز داشت، در واقع مجموعهای از تحولات سیاسی و اجتماعی پیش از آن دوره سبب شده بود که جامعه ایرانی به نوعی بازگشت به ارزشها و سنتهای تاریخی خود را طلب کند.
وی با اشاره به شکلگیری جنبشهایی مانند شعوبیه و همچنین ظهور حکومتهای محلی مانند سامانیان، صفاریان و طاهریان نیز گفت: این تحولات تاریخی به تدریج زمینه توجه دوباره به هویت و فرهنگ ایرانی را فراهم کرد و در چنین فضایی فردوسی توانست با نبوغ ادبی خود به این نیاز تاریخی پاسخ دهد.
محمدی خاطرنشان کرد: فردوسی حدود سی سال از عمر خود را صرف سرودن شاهنامه کرد. این اثر که در حدود 60 هزار بیت سروده شده، در نسخههای مختلف بین حدود پنجاه تا شصت هزار بیت دارد و از مهمترین نسخههای آن میتوان به تصحیح برتلس و تصحیح استاد جلال خالقی مطلق اشاره کرد.
وی شاهنامه را مهمترین حماسه ملی ایرانیان دانست و افزود: در ادبیات، حماسهها معمولاً در سه دسته حماسههای ملی، دینی و تاریخی قرار میگیرند و شاهنامه برجستهترین نمونه حماسه ملی در ادبیات فارسی به شمار میآید.
رئیس دانشگاه پیامنور زنجان با اشاره به ساختار شاهنامه گفت: این اثر بزرگ در سه بخش اسطورهای، پهلوانی و تاریخی یا نیمهتاریخی روایت میشود که بخش پهلوانی آن از نظر بسیاری از پژوهشگران خلاقانهترین و قویترین بخش شاهنامه به شمار میآید.
وی تأکید کرد: شاهنامه تنها یک متن ادبی نیست، بلکه روایتی کلان از تاریخ و هویت ایران ارائه میدهد؛ روایتی که در آن قهرمانان ملی در برابر دشمنان و تهدیدها از سرزمین و ارزشهای فرهنگی خود دفاع میکنند.
محمدی با اشاره به نفوذ شاهنامه در فرهنگ ایرانی اظهار کرد: در طول تاریخ ادبیات فارسی هزاران شاعر وجود داشتهاند، اما تنها تعداد محدودی از آنان توانستهاند در حافظه جمعی جامعه باقی بمانند. فردوسی از جمله شاعرانی است که اثر او در تار و پود فرهنگ ایرانی نفوذ کرده است.
وی با اشاره به دیدگاه برخی منتقدان ادبی جهان گفت: یکی از معیارهای ماندگاری آثار ادبی، میزان حضور آنها در ذهن و زبان مردم است. شاهنامه نیز به دلیل نفوذ گسترده در فرهنگ عمومی، از طریق نقالیها، روایتهای شفاهی، قهوهخانهها و حتی نامگذاری فرزندان، جایگاه ویژهای در جامعه ایرانی پیدا کرده است.
عضو هیئت علمی دانشگاه پیامنور زنجان افزود: حتی در دورههای مختلف تاریخی و در مواجهه با بحرانها و جنگها نیز جامعه ایرانی بار دیگر به شاهنامه رجوع کرده است، زیرا زبان حماسی این اثر میتواند روحیه مقاومت و تابآوری اجتماعی را تقویت کند.
وی یکی از ویژگیهای مهم شاهنامه را هماهنگی میان فرم و محتوا دانست و گفت: در این اثر، زبان، واژگان، تصاویر و ساختار روایت همگی در خدمت فضای حماسی قرار گرفتهاند و همین هماهنگی یکی از عوامل ماندگاری آن در تاریخ ادبیات فارسی است.
محمدی به موضوع هویت ایرانی پرداخت و گفت: هویت هر جامعه از عناصر مختلفی شکل میگیرد که از مهمترین آنها میتوان به زبان، سرزمین، تاریخ، دین و فرهنگ اشاره کرد که زبان فارسی یکی از مهمترین عناصر شکلدهنده هویت ایرانی به شمار میآید.
وی افزود: هویت ایرانی در طول تاریخ دارای سه بُعد اصلی بوده است؛ بُعد باستانی، بُعد دینی و بُعد مدرن. یکی از ویژگیهای مهم شاهنامه آن است که توانسته میان بخشهایی از هویت باستانی و دینی نوعی تعادل برقرار کند.
رئیس دانشگاه پیامنور زنجان تأکید کرد: شاهنامه نهتنها در گذشته، بلکه در زمان حال و آینده نیز الهامبخش شاعران، نویسندگان و پژوهشگران خواهد بود و تا زمانی که زبان فارسی و فرهنگ ایرانی پابرجاست، فردوسی و شاهنامه نیز در فرهنگ ایرانی ماندگار خواهند ماند.
نظر شما