سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - ملیحه درامامی، کارشناس علم اطلاعات و دانش شناسی،کتابدار کتابخانه و مرکز اسناد دانشگاه مفید: در تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران از نهم اسفندماه ١۴٠۴ تا بامداد ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ حدود ١٣٢ بنا و اثر تاریخی در ایران دچار آسیب شد که از این تعداد، بنا بر گفتهی آزاده نظربلند، دبیر کل نهاد کتابخانههای عمومی کشور، حدود ۶۴ کتابخانه در ١٢ استان دچار خسارت جزئی، متوسط و کلی شدند که از این میان متاسفانه ٢ باب کتابخانه شامل «کتابخانه سیدالشهدا (ع) حسینیه اعظم زنجان» و «کتابخانه هنگ مرزی دهلران استان ایلام» به دلیل تخریب کامل و آسیب ۱۰۰ درصدی و شدت خسارتهای واردشده، به طور کامل از چرخه فعالیت خارج شده و در حال حاضر امکان ارائه خدمات به اعضا و مراجعان را ندارند.
در همین راستا دبیرکل نهاد کتابخانههای عمومی کشور در نامهای به ایفلا با اعلام خبر تخریب کامل دو کتابخانه و آسیب به ۶٢ مرکز دیگر در حملات نظامی، این اقدام را نقض آشکار اصول حقوق بینالملل بشردوستانه و تعهدات جهانی، بهویژه کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه برای حمایت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه، خوانده است.
او تأکید کرد که کتابخانههای عمومی بهعنوان زیرساختهای بنیادین فرهنگی، آموزشی و اجتماعی» نقشی حیاتی در توسعه جوامع دارند و حمله به آنها «صرفا تخریب یک فضای فیزیکی نیست، بلکه لطمه به بخشی از میراث فرهنگی و ظرفیتهای دانشی جامعه محسوب میشود.
در بخش دیگری از این نامه، بر درخواستهای مشخص از فدراسیون جهانی کتابداری تأکید شده است. نهاد کتابخانههای عمومی از ایفلا خواسته است تا فراتر از بیانیههای کلی، این اقدام را «بهصراحت محکوم کرده» و در چارچوب مسئولیتهای بینالمللی خود، واکنشی «شایسته و مسئولانه» نشان دهد. همچنین ایران انتظار دارد تا ایفلا با استفاده از جایگاه معتبر خود، از جامعه جهانی و نهادهای بینالمللی بخواهد به تعهدات خود مبنی بر حفاظت از مراکز فرهنگی و آموزشی در هر شرایطی پایبند باشند.
علاوه بر کتابخانههای عمومی، کتابخانههای تخصصی و دانشگاهی نیز در این حملات ددمنشانه دچار آسیب و خسارت شدند که از آن جمله به تخریب کامل کتابخانه تخصصی پژوهشگاه اندیشه سیاسی اسلام در دفتر مجلس خبرگان رهبری قم و آسیبهای دیگر به کتابخانه دانشگاه شهید بهشتی، کتابخانه دانشگاه علم و صنعت و.... میتوان اشاره کرد. متاسفانه آمار دقیقی از خسارات و آسیبهای وارد شده به کتابخانههای تخصصی و دانشگاهی ارائه نشده است. در صورتی که انتظار میرفت کتابخانه ملی که متولی این مهم می باشد همانند نهاد کتابخانههای عمومی کشور این آمار را باتوجه به مدت زمان زیادی که از این جنگ میگذرد اطلاعرسانی کند.
به طور قطع برآورد خسارت و جایگزین کردن این کتابها کار آسانی نخواهد بود چرا که ساختمان و بنا را میتوان به راحتی جایگزین و یا مجدد تعمیر و تجهیز کرد اما نابودی بخشی از این منابع قابل جبران نیست.
به عنوان مثال در کتابخانه سیدالشهدا حسینیه اعظم شهر زنجان که به طور ۱۰۰ درصد تخریب شد ۳۵ هزار جلد کتاب موجود بود که از این تعداد ۱۵ هزار جلد آن به طور ویژه و تخصصی در حوزه امام حسین (ع) شناسی بود و یک سری از منابع این کتابخانه از سراسر کشور و از سایر کشورها جمع آوری شده بود. برای نمونه یکی از این کتابها به زبان انگلیسی که به مبلغ ٢٢۰ یورو (معادل ۴۰ میلیون تومان امروز) به سختی از آمریکا تهیه شده بود، پژوهشی بسیار ارزنده در موضوع تاریخ تعزیه ایران را دربرداشت و میتوان گفت بعضی از این کتابها منابع کاملا منحصر به فردی بودند که متاسفانه از بین رفتند و احیای آن به شکل قبلی امکان ندارد.
هر اثر مکتوب، حاصل تراکم تجربههای تاریخی، تأملات فکری و دانش انباشته نسلهاست. در مطالعات میراث مستند، منابع کتابخانهای در سه سطح ارزشگذاری میشوند:
- ارزش محتوایی (دانش ثبتشده)
- ارزش تاریخی و نسخهشناختی
- ارزش هویتی و تمدنی
از میان رفتن کتاب، بهویژه درمورد نسخخطی و چاپهای کهن، بهمعنای نابودی شیئی یگانه است که جایگزینپذیر نیست. حتی اگر متن آن در جایی دیگر موجود باشد، ویژگیهای مادی نسخه «حاشیهنویسیها، مُهرها، کاغذ، نوع خط و تاریخ تملک» بخشی از دادههای تاریخی را در خود دارد که با سوختن آن برای همیشه محو میشود.
تجربههای تاریخی نشان میدهد که حفاظت از میراث مکتوب، نیازمند برنامهریزی جدی و آیندهنگرانه است. بازسازی ساختمانها اگرچه ضروری است، اما کافی نیست. باید تمهیداتی بنیادین برای جلوگیری از تکرار چنین آسیبهایی اندیشیده شود، سیستمهای ایمنی کتابخانهها بهطور جدی تقویت شود و همچنین صیانت از کتابخانهها باید بهعنوان بخشی از راهبرد کلان امنیت فرهنگی قرار گیرد. از جمله اقدامات ضروری برای این مهم میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
1. تقویت سیستمهای ایمنی و اطفای حریق با فناوریهای نوین
2. دیجیتال سازی و ایجاد نسخههای پشتیبان از منابع
3. طراحی ساز وکارهای حفاظتی در شرایط بحران
4. آموزش کارکنان برای مدیریت بحران و واکنش سریع
5. تدوین پروتکلهای ملی برای صیانت از میراث مکتوب در شرایط ناآرامی
در پایان همانطور که همه میدانند، کتابسوزی صرفاً اقدامی نظامی نیست؛ بلکه ضربهای تمدنی و بزدلانه از طرف دشمنان بی هویت و جنایتکار ایران و بشریت است که پیامدهای آن قرنها بر تولید علم و اندیشه در منطقه سایه میافکند. هرجا که اندیشه و دانش هدف قرار گرفته، در واقع هویت و آینده آن جامعه نشانه رفته است. سوختن هر کتاب، خاموش شدن چراغ بخشی از تاریخ و اندیشهی ایران است. حفاظت از کتاب و کتابخانه، مسئولیتی ملی است که تنها با تدبیر، پیشگیری و تقویت زیرساختهای ایمنی میتوان به آن دست یافت و برهیچ اندیشمند و دانشمند دلسوزی پوشیده نیست که حفظ این میراث مکتوب و دانش، ضامن تداوم حیات معنوی جامعه است و پاسداری از آن، پاسداری از هویت، خرد جمعی و آینده ایران است.
نظر شما