نشست جشنواره نمایشنامه‌نویسی «خندستان»-2؛

مودبیان: اثر درخشان کمدی باید مقبول عام و خاص بیفتد

داریوش مودبیان در نشستی مجازی در جشنواره سراسری نمایشنامه‌نویسی «خندستان» با عنوان «نمایشنامه کمدی، ترجمه و تجربه»، با اشاره به مفاهیم ترجمه و بالاخص آثار کمدی در عصر جدید، بیان کرد: اثر درخشان کمدی، اثری است که مقبول مردم عام و خواص بیفتد.
مودبیان: اثر درخشان کمدی باید مقبول عام و خاص بیفتد
به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در اصفهان، در سومین نشست مجازی جشنواره سراسری نمایشنامه‌نویسی «خندستان»، گفت‌و گویی میان معین الدین عشاقی با «داریوش مودبیان» باعنوان «نمایشنامه کمدی، ترجمه و تجربه» انجام شد.

داریوش مودبیان در سال ۱۳۵۳ در رشته بازیگری و کارگردانی تئاتر از دانشکده هنرهای دراماتیک تهران فارغ‌التحصیل شد. او در سال ۱۳۵۹ مدرک فوق‌لیسانس تخصصی مطالعات هنرهای نمایشی را از دانشگاه سوربن پاریس و در سال ۱۳۶۰ فوق‌لیسانس تخصصی زبان‌شناسی را از مؤسسه مطالعات علوم انسانی پاریس دریافت کرد. نخستین فعالیت سینمایی او در سال ۱۳۵۷ به‌عنوان یکی از فیلم ‌نامه‌نویسان فیلم غبارنشین‌ها بود.

یادآوری می‌شود، نقش ترجمه آثار کمدی در پیشبرد روند فعالیت هنرمندان این عرصه که مودبیان در زمره آنها به شمار می‌رود محور این گفتگو بود.

مودبیان درباره پیشینه تاریخی ترجمه آثار کمدی گفت: ابتدا باید تعریف درستی از مترجم داشته باشیم. باید بدانیم نمایشنامه کمدی گستره بسیار پهناوری دارد و در همه کشورهای جهان مطرح بوده است. در کشورهای شرقی کمدی همچنان می‌تواند یک تراژدی هم باشد چون برای انسان شرقی خط تمایز مشخصی بین این دو وجود ندارد. اما به گمان من دو دسته مترجم وجود دارند: مترجم‌های سفارش گیرنده که هر متنی به آنها پیشنهاد می‌شود را به سرعت ترجمه می‌کنند و مترجم‌های گزیده کار. مترجم‌های گروه اول سهل انگارانه با متن برخورد می‌کنند ادعای همه چیزدانی دارند ولی مترجمان دسته دوم سختکوش، سختگیر و البته آرام هستند.

او افزود: از سوی دیگر متون هم به متون عام و خاص تقسیم می‌شوند. متون عام مانند متون روزنامه ای و متون ساده خبری که فراوان هستند. اما متون خاص که باید به دست گزیده کاران بیفتند متون علمی، آموزشی و یا ادبی هنری هستند و ما در اینجا با ترجمه تخصصی روبرو هستیم. تئاتر و نمایشنامه در هر گونه ای که باشد متون تخصصی هستند و باید به عنوان یک تخصص به ترجمه آنها نگاه کرد. این متون تخصصی تئاتر یک زبان مبدا دارند که زبان اصلی است و یک زبان مقصد که زبان مادری مترجم است. آشنایی تخصصی و عمیق نسبت به هر دو زبان برای مترجم لازم است و هنگامی که از تئاتر سخن می‌گوییم مترجم باید به شکل تخصصی زبان تئاتر را هم بداند. در اینجا زبان کمدی هم به عنوان تخصصی مجزا مدنظر است. وقتی متن کمدی برای ترجمه انتخاب شده مترجم قصد تالیف مجددی را دارد و باید واژه به واژه را مورد دقت و بررسی قرار دهد.

مترجم مجموعه ۱۳ جلدی «طنزآوران جهان» با بیان اینکه تئاتر دارای یک پیشینه ادبی و نمایشی است و باید مترجم متون آن در زمینه تئاتر و زمان شخصیت نمایش نیز تخصص داشته باشد، گفت: در بسیاری از زبان‌ها سطوحی وجود دارد و هر نویسنده ای برای خود زبانی را انتخاب کرده که مترجم باید با آن اشنا باشد. به گفته او، در زبان فارسی نباید برای ترجمه شتابزده عمل کرد چون این زبان دارای سطوح مختلفی است و مترجم باید خود فردی طناز و کمدین باشد که طنز را می‌شناسد و به چیزی برسد که در زبان مبدا مدنظر بوده است.

مودبیان ترجمه تخصصی در حوزه تئاتر را دچار یک پارادوکس دانست و گفت: مترجم باید بداند این پارادوکس را نمی‌تواند حل کند و باید با آن درگیر شود. چه بسا که بسیاری از آثار کمدی جهان ترجمه‌های نامرغوبی دارند چون مترجم چنین روندی را طی نکرده است.

سابقه نهضت ترجمه در اسران به ۱۵۰ سال قبل باز می‌گردد
داریوش مودبیان با بیان اینکه نهضت ترجمه در ایران به ترجمه آثار نمایشی مولیر بازمی گردد، گفت: میرزاحبیب اصفهانی حدود 150 سال قبل آثار مولیر را به فارسی برمی گرداند. مولیر به زبان فرانسه و ترکی آشنا بوده و بسیاری از آثار او برای اولین بار از ترکی به زبان فارسی ترجمه می‌شود. همچنین وقتی مدرسه دارالفنون در تهران تاسیس می‌شود و آموزگاران این مدرسه که اغلب فرانسوی بودند نظام آموزشی فرانسوی را در این مدرسه آموزش می‌دادند، روی متون ادبی فرانسه کار می‌کردند و یک سالن تئاتر هم برای اجرای نمایش‌های کوتاه از مولیر داشتند. بنابراین تاسیس دارالفنون نخستین حرکت به سوی ترجمه بوده است که منجر به ترجمه رمان‌های مردم پسند می‌شود.

طنز ابزاری برای بیان انتقادات به نابه‌سامانی‌هاست
نویسنده نمایشنامه «قرارداد با مرگ» درباره دلایل انتخاب برخی از متون برای ترجمه گفت: نخستین دلیل این است که جانمایه اثر مترجم را جذب کند. همچنین مترجم باید ببیند این متن چقدر در محیط پیرامون او تعمیم پیدا می‌کند. در کمدی لایه ای برای انتقال هست و مترجم هم حرفی برای گفتن دارد و به محیط اطرافش معترض است اما می‌خواهد با زبان طنز به آن بپردازد. پس متنی را انتخاب می‌کند که محتوای آن قابل تعمیم به محیط اطرافش باشد. گویی شخصیت‌های این متن در اطراف مترجم زندگی می‌کنند. پس مترجم از این متن تریبونی برای بیان اعتراضش می‌سازد.

او درباره آثاری که خود دست به ترجمه آنها زده است، شرح داد: این آثار که مورد انتخاب من بوده اند هر کدام نکات جدیدی را برای فضای امروز دارند. چون زبان کمدی به زبان کوچه و بازار نزدیک است. این سوالی است که بسیاری از جوانان از من می‌پرسند که به زبان محاوره ترجمه کنند یا زبان رسمی و کتابت؟ من می‌گویم بستگی دارد چه متن و چه نویسنده ای و چه هدفی مدنظر شما باشد. شما باید به جانمایه اثر وفادار باشید و اصالت آن را نگهدارید.

مترجم، طراح و کارگردان نمایش «شایعه» تاکید کرد: مترجم متون کمدی باید عاشق این کار باشد و در نهاد خود عشق به طنزپردازی را یافته باشد. من هم بر حسب خلق و خوی شخصی ام و عشقی که به کمدی داشتم به این عرصه نزدیک شدم. چنانکه کار در این زمینه گاهی بسیار خسته کننده است و تنها علاقه قلبی می‌تواند مانع این خستگی شود.

او در پاسخ به اینکه مترجم خوب چه ویژگی‌هایی دارد، به برخی از مترجمان بزرگ نهضت ترجمه در ایران اشاره کرد و گفت: محمدعلی فروغی در زبان فرانسه یک ادیب است، چنانکه میرزاحبیب اصفهانی به فرانسه شعر می‌سراید و در نخستین کنگره اروپا شرکت می‌کند. از سوی دیگر میرزاحبیب زبان فارسی و دری را به خوبی می‌دانسته و برای نگاشتن نخستین دستور زبان فارسی مثال‌های فراوانی از گلستان، مثنوی معنوی و شاهنامه آورده است. آن هم در زمانی که این نسخه‌ها به سادگی به دست افراد نمی‌رسیده است. اما امروزه زیربنای ادبیات ما برای ترجمه در دسترس است و گنجینه ای به عنوان لغتنامه دهخدا داریم که بسیار کمک رسان است. پس مترجم باید مجموعه از واژگان را بشناسد.

مودبیان وجه دوم این ساختار را دستور زبان دانست و افزود: مترجم باید بداند واژه‌ها چگونه در کنار هم قرار می‌گیرند. باید انسان ظریف و نکته بینی باشد و واژه‌ها را با ظرافت و به دور از شتابزدگی در کنار هم قرار دهد. سپس این زمینه را گسترده کرده و به شرایط و محیط امروز تعمیم دهد.

کمدی نباید به هجو کشیده شود
داریوش مودبیان در پاسخ به اینکه چرا در عصر حاضر آثار درخشانی در زمینه ترجمه نمایشنامه کمدی در ایران مشاهده نمی‌شود، گفت: اثر درخشان کمدی اثری است که مقبول مردم عام و خواص بیفتد. در پیش از دوران پهلوی نخستین کمدی ایرانی جیجک علیشاه یا جعفرخان از فرهنگ برگشته هستند که جامعه اطراف نویسنده در آنها متجلی شده است. در دوره‌های بعد متاسفانه جلوی کمدی ایستاده اند . چرا که کمدی یک تیغ جراحی است و یک سوی کمدی به هجو اجتماعی و آگاه سازی می‌رسد.  
گزارشگر
عرفان آیتی
کد مطلب : ۳۱۲۴۰۵
https://www.ibna.ir/vdccxiq1p2bqs08.ala2.html
ارسال نظر
نام شما
آدرس ايميل شما

هفته کتاب 1400
بزرگداشت حافظ
بهارانه کتاب