سرویس دین‌واندیشه خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – رضا دستجردی: «نظریه امتناع بیان مفهومی» نوشته هانس بلومنبرگ فیلسوف آلمانی که به تازگی با ترجمه بهنام جودی و به همت نشر کرگدن منتشر شده، گزیده‌ای است که نوشته‌هایی از ۱۹۴۶ تا ۱۹۹۳ را در چهار بخش سامان داده است: تاریخ، سکولاریزاسیون و واقعیت؛ استعاره، بلاغت و امر غیرمفهومی؛ طبیعت، فناوری و زیبایی‌شناسی؛ و افسانه، حکایت و رمان. رشته پیوند این نوشته‌ها «استعاره‌شناسی» و این باور است که با کاویدن جهان‌بینی‌هایی که در استعاره‌ها پنهان‌اند، می‌توان از مرزهای تفکر مفهومی فراتر رفت. افزون بر مقاله‌های فلسفی اصلی، گزیده‌ای از نوشته‌های غیرآکادمیک او هم در کتاب آمده که در روزنامه‌ها و مجلات فرهنگی منتشر شده بود، و بخش پایانی، با حاشیه‌هایی بر سه افسانه و مجموعه‌ای به نام Unknown Aesopica، سویه ادبی کار او را نشان می‌دهد. حاصل، مدخلی منسجم به جهان فکری متفکری است که نشان می‌دهد تصویر و حکایت را نمی‌توان صرفاً آرایه زبان انگاشت. آنچه از نظر می‌گذرد ماحصل گفت‌وگوی ایبنا با بهنام جودی است که از او «بحران در آگاهی اروپایی»، «تاریخ مفاهیم و مفاهیم بنیادین»، «ایده‌آلیسم آلمانی» و نظایر آن نیز منتشر شده است.
بهنام جودی
به اعتقاد شما، چرا بلومنبرگ از «استعاره‌شناسی» که ابتدا آن را روشی کمکی برای تاریخ مفاهیم می‌دانست، به «امتناع بیان مفهومی» رسید که به گفته شما «وجهی مستقل از شیوه اندیشیدن» است؟ این جابه‌جایی از «روش کمکی» به «وجه مستقل» چه تغییری در جایگاه فلسفه ایجاد می‌کند؟
بلومنبرگ به نظر می‌رسد از همان ابتدا ناقد تلقی دکارتی از مفاهیم بود؛ چیزی که در یک «وضعیت نهایی» برای فلسفه حاصل می شد. دکارت به دنبال رسیدن به وضوح و تمایز مفهومی بود؛ وضعیتی که در آن مفاهیم فلسفی بتوانند به چنان شفافیتی دست یابند که دیگر مناقشه‌برانگیز نباشند. بلومنبرگ این وضعیت را به‌مثابه غایت فرضی فلسفه مدرن می‌دانست که دکارت در نظر داشت و نشان می‌دهد که این تلقی چه پیامد متناقضی برای تاریخ مفاهیم دارد. اگر فلسفه به مرحله‌ای برسد که همه‌چیز را بتوان در قالب مفاهیم روشن و دقیق بیان کرد، دیگر دلیلی برای ادامه تاریخ مفاهیم باقی نمی‌ماند. از این منظر، آرمان دکارتیِ وضوح مفهومی با تاریخ مفاهیم در تنش قرار می‌گیرد؛ زیرا تحقق آن آرمان، عملاً به معنای پایان‌یافتن تاریخ مفاهیم است. بلومنبرگ در برابر این تلقی، می‌خواهد نشان دهد که فرایند مفهومی‌شدن بسیار پیچیده‌تر از وضوح و تمایز مفهومی است. مفاهیم در بستری تاریخی شکل می‌گیرند و در این فرایند، استعاره‌ها نیز نقش دارند؛ درحالی‌که در تاریخ مفاهیم همواره استعاره‌ها را حاشیه‌ای تلقی کرده و معمولاً کنار می‌گذارند. از نظر بلومنبرگ، استعاره‌ها نقش مهمی دارند و برای فهم تاریخ مفاهیم باید به زیرساخت اندیشه پرداخت؛ جایی که لایه‌های معنایی هنوز به‌صورت مفهومی تثبیت نشده‌اند و استعاره‌ها در شکل‌گیری و تحول آن‌ها نقش ایفا می‌کنند. بلومنبرگ از این منظر، استعاره‌شناسی را همچون «روشی کمکی» برای تاریخ مفاهیم مطرح می‌کند. در سنت فلسفی غربی به طور کلی، استعاره عموماً در حوزه بلاغت قرار می‌گیرد و آرایه‌ای زبانی تلقی می‌شود که می‌توان آن را با بیان مفهومی دقیق جایگزین کرد. بلومنبرگ در برابر این تلقی، نشان می‌دهد که استعاره‌ها نیز واجد تاریخ‌اند و نمی‌توان نقش آن‌ها را در تاریخ اندیشه صرفاً به کارکرد بلاغی‌شان محدود کرد.
بااین‌حال، بلومنبرگ به استعاره‌هایی می‌پردازد که نقش آن‌ها صرفاً به مشارکت در فرایند مفهومی‌شدن محدود نمی‌شود؛ آنچه که «استعاره‌های مطلق» می‌نامد. استعاره‌هایی که نمی‌توان گزاره‌های مفهومی را به جایشان نشاند و کارکردشان را نمی‌توان به معنایی مفهومی فروکاست. برای مثال، «استعاره نور به‌مثابه حقیقت» یا «جهان به‌مثابه کتاب»، صرفاً شیوه‌هایی برای بیان معنایی ازپیش‌موجود نیستند؛ بلکه در شکل‌گیری افق‌هایی نقش دارند که درون آن‌ها حقیقت، جهان و امکان شناخت فهمیده می‌شوند. از این منظر، استعاره‌های مطلق را نمی‌توان صرفاً مرحله‌ای مقدماتی در مسیر شکل‌گیری مفاهیم دانست؛ آن‌ها خود واجد کارکردی هستند که با تکمیل یا گسترش زبان مفهومی از میان نمی‌رود. بلومنبرگ از این منظر، به مسئله‌ای بنیادی‌تر می‌رسد: آیا عقل می‌تواند همه چیز را به مفهوم درآورد؟ آیا مفاهیم تنها دستاورد عقل هستند؟ او در «نظریه امتناع بیان مفهومی»، این مسئله را در افقی گسترده‌تر دنبال می‌کند و در «دورنمایی برای نظریه‌ای درباره امتناع بیان مفهومی» نیز تصریح می‌کند که کارکرد استعاره‌شناسی تغییر نکرده؛ اما قلمرو ارجاع آن گسترش یافته است. استعاره‌شناسی در نسبت با قلمرو گسترده‌تر حوزه غیرمفهومی فهمیده می‌شود. به این معنا، استعاره دیگر صرفاً مرحله‌ای مقدماتی در شکل‌گیری مفهوم یا وسیله‌ای برای جبران فقدان زبان مفهومی نیست؛ بلکه شیوه‌ای از درک، دریافت و بیان است که نمی‌توان آن را به مفهوم و تمامی الزامات آن محدود کرد. از این منظر، برخلاف تلقی‌ای که اندیشه عقلانی را عمدتاً با بیان مفهومی یکسان می‌گیرد، استعاره‌ها و صورت‌های غیرمفهومی نیز در فرایند ادراک و اندیشیدن نقش دارند. انسان در مواجهه با جهان و کلیتی که نمی‌تواند آن را به‌تمامی در قالب مفاهیم صورت‌بندی کند، صرفاً با فقدان شناخت یا ناتوانی موقت در مفهوم‌سازی مواجه نیست؛ بلکه با صورت‌هایی از ادراک روبه‌روست که به مفهوم در نمی‌آیند. بنابراین، نامفهوم بودن را نباید به معنای فقدان اندیشه یا عقلانیت دانست. مسئله این است که عقلانیت و اندیشه را نمی‌توان فقط در جایی جست‌وجو کرد که واقعیت به‌صورت مفهومی درک و بیان شده است.
به نظر من، اهمیت این تحول در آن است که بلومنبرگ نشان می‌دهد اندیشه فلسفی را نمی‌توان به تاریخ مفاهیم و صورت‌بندی‌های صریح آن محدود کرد. استعاره‌ها و دیگر صورت‌های غیرمفهومی نیز در شکل‌گیری افق‌های فهم و در نسبت انسان با جهان نقش دارند. از این منظر، گذار از استعاره‌شناسی به نظریه امتناع بیان مفهومی، به معنای کنارگذاشتن اندیشه مفهومی نیست؛ بلکه به معنای به‌رسمیت‌شناختن محدودیت آن و توجه به صورت‌هایی از ادراک و اندیشه است که در قالب مفهوم به‌تمامی بیان نمی‌شوند یا قابل بیان مفهومی نیستند.
بلومنبرگ در کتاب خود، بارها به کانت ارجاع می‌دهد و نقل‌قول‌هایی را از «نقد عقل محض» و «نقد قوه حکم» آورده است. چرا کانت برای بلومنبرگ این‌قدر مهم است؟
بلومنبرگ، استعاره‌شناسی و به‌عبارت دقیق‌تر، نظریه امتناع بیان مفهومی را از جایی آغاز می‌کند که به‌زعم او کانت ناتمام و گشوده گذاشت: بحث نماد در بند ۵۹ نقد قوه حکم. از این منظر، بلومنبرگ در پِی بسط و نظریه‌پردازی درباره مسئله‌ای است که کانت طرح کرد؛ اما تصریح کرد که هنوز به‌اندازه کافی تحلیل نشده و شایسته پژوهش عمیق‌تری است. مسئله این است که چگونه می‌توان مفاهیمی را که هیچ شهود محسوسی نمی‌تواند مستقیماً با آن‌ها مطابقت کند، به‌نحوی بازنمایی کرد. کانت برای توضیح این مسئله، میان شکل‌واره و نماد تمایز می‌گذارد. همان‌طورکه شکل‌واره امکان شهودی‌شدن مفاهیم محض فاهمه را فراهم می‌کند، نماد نیز به شیوه‌ای متفاوت امکان بازنمایی ایده‌های عقل را فراهم می‌آورد؛ با این تفاوت که در نماد، نه میان شهود و مفهوم انطباق مستقیمی وجود دارد و نه خود شهود می‌تواند نمونه‌ای از آن مفهوم باشد. آنچه اینجا انتقال می‌یابد، نه محتوای شهود، بلکه قاعده تأمل درباره آن است.
اهمیت این بحث برای بلومنبرگ در آن است که نماد را نمی‌توان به نشانه‌ای محسوس برای مفهومی ازپیش‌موجود فروکاست. کانت در برابر تلقی «منطقیون جدید» از نماد، میان نشانه‌گذاری صِرف و نمادپردازی تمایز می‌گذارد. در حالت نخست، نشانه صرفاً به‌جای مفهوم قرار می‌گیرد؛ اما در حالت دوم، با رویه‌ای از تأمل مواجهیم که به‌واسطه آن می‌توان از یک شهود به مفهومی کاملاً متفاوت انتقال یافت. مثال کانت از دولت و آسیاب دستی این مسئله را روشن می‌کند: «میان دولت خودکامه و آسیاب دستی شباهتی در خود ابژه‌ها وجود ندارد، اما قواعدی که بر اساس آن‌ها درباره این دو و علیت‌شان تأمل می‌کنیم، می‌توانند مشابه باشند.» بنابراین، آنچه امکان بازنمایی نمادین را فراهم می‌کند، شباهت مستقیم میان دو چیز نیست، بلکه تشابه در رویه تأمل دربارة آن‌هاست. بلومنبرگ این بحث را به مسئله استعاره پیوند می‌دهد. به نظر او، نمادپردازی کانتی را می‌توان به‌مثابه رویه‌ای استعاری فهمید؛ هرچند کانت خود از اصطلاح استعاره استفاده نکرده است. در اینجا، استعاره صرفاً وسیله‌ای برای بیان آرایه‌مند یک معنای معین نیست؛ بلکه شیوه‌ای از بازنمایی است که امکان فهم چیزی را فراهم می‌کند که نمی‌تواند مستقیماً در قالب مفهوم تعیّن یابد. مثال دیگر کانت، امر زیبا به‌مثابه نماد خیر اخلاقی است. در اینجا نیز نسبت میان زیبایی و خیر اخلاقی بر شباهت مستقیم دو ابژه استوار نیست؛ بلکه از طریق نحوه تأمل و نسبت میان قوای ذهنی برقرار می‌شود. به همین اعتبار، بلومنبرگ در بحث کانت با امکانی مواجه می‌شود که می‌تواند از حدود تلقی متعارف از استعاره فراتر برود؛ تلقی متعارف استعاره را صرفاً صورتی از بیان می‌داند که می‌توان آن را با تعبیری مفهومی جایگزین کرد.
از این منظر، استعاره‌شناسی در مرحله نخست می‌کوشد نشان دهد که استعاره‌ها نیز واجد تاریخ‌اند و در زیرساخت اندیشه، در لایه‌هایی که هنوز به صورت مفاهیم تثبیت نشده‌اند، نقش ایفا می‌کنند. استعاره‌های مطلق، در صورت‌بندی بلومنبرگ، استعاره‌هایی هستند که در برابر مطالبات زبان مفهومی مقاومت می‌کنند و نمی‌توان آن‌ها را به‌طور کامل در فرایند مفهوم‌سازی مستحیل کرد. البته «مطلق» بودن آن‌ها به این معنا نیست که نمی‌توان استعاره‌ای را با استعاره‌ای دیگر جایگزین کرد یا صورت‌بندی آن را تغییر داد؛ مسئله این است که کارکرد آن‌ها را نمی‌توان به یک بیان مفهومی معادل فروکاست. از همین رو، تاریخ استعاره‌های مطلق صرفاً تاریخ واژه‌ها نیست؛ بلکه دگرگونی آن‌ها می‌تواند جابه‌جایی افق‌های تاریخی معنا و تحول شیوه‌های مفهوم‌سازی را نیز آشکار کند.
به نظر من، اهمیت مسیر فکری بلومنبرگ در این است که مسئله‌ای را که ابتدا در نسبت با تاریخ مفاهیم و نقش استعاره‌ها در شکل‌گیری مفاهیم مطرح کرده بود، به مسئله‌ای گسترده‌تر درباره حدود خود بیان مفهومی تبدیل می‌کند. در نظریه امتناع بیان مفهومی، مسئله دیگر صرفاً این نیست که استعاره‌ها چگونه در فرایند شکل‌گیری مفاهیم نقش دارند؛ بلکه این است که آیا می‌توان همه صورت‌های ادراک و اندیشه را به زبان مفهومی فروکاست؟ در اینجا، امتناع بیان مفهومی دیگر صرفاً مرحله‌ای مقدماتی در مسیر مفهوم‌سازی یا وسیله‌ای برای جبران کاستی‌های زبان مفهومی نیست؛ بلکه وجهی از ادراک و اندیشه است که کارکرد آن با تکمیل زبان مفهومی از میان نمی‌رود. بنابراین، گذار از استعاره‌شناسی به نظریه امتناع بیان مفهومی را باید نه کنارگذاشتن تاریخ مفاهیم، بلکه گسترش مسئله به قلمرویی دانست که در آن، صورت‌های غیرمفهومی نیز در فهم انسان از جهان و در شکل‌گیری افق‌های اندیشه نقشی مستقل دارند. در نتیجه، اهمیت کانت اشاره به چیزی است که سنت اندیشه عقلی در قالب مفاهیم، توجهی به آن نکرده است و بلومنبرگ از همان نقطه آغاز می‌کند، جایی که کانت پایان می‌دهد؛ اما امکان پرداختن به آن را گشوده می‌دارد.
از افلاطون تا به امروز، استعاره «نوعی فن خطابه و بلاغت» شمرده شده است. بلومنبرگ در این سنت دقیقاً با چه چیزی مخالفت می‌کند؟
استعاره، به‌مثابه یکی از عناصر مهم بلاغت، در همین زمینه معنای خاص خود را پیدا می‌کند. بلومنبرگ استعاره را صرفاً آرایه‌ای زبانی برای زیباترکردن بیان یا ابزاری برای اقناع مخاطب نمی‌داند؛ مسئله این است که استعاره چه امکانی را در نسبت انسان با واقعیت فراهم می‌کند. انسان صرفاً با آنچه به‌طور مستقیم تجربه می‌کند سروکار ندارد؛ بلکه باید درباره امور ناشناخته نیز بیندیشد و با امکان‌هایی مواجه شود که هنوز به‌صورت مفهومی تعیّن نیافته‌اند. زبان در این وضعیت با محدودیتی مواجه است: نمی‌تواند همه این امکان‌ها را با مفاهیمی روشن و دقیق بیان کند. استعاره در چنین شرایطی امکان می‌دهد از حوزه‌ای آشنا به حوزه‌ای ناشناخته انتقال یابیم و درباره چیزی بیندیشیم که هنوز شناخت مفهومیِ مستقیمی از آن نداریم. بنابراین، استعاره فقط شیوه‌ای متفاوت برای بیان یک محتوای ازپیش‌موجود نیست؛ در مواردی، خود در گسترش افق ادراک و در امکان اندیشیدن به امر ناشناخته نقش دارد. بلومنبرگ این وضعیت را با تعبیر «ضرورت غم‌ناک» توضیح می‌دهد. این ضرورت از آن‌جا ناشی می‌شود که انسان نمی‌تواند نسبت خود با واقعیت را صرفاً از طریق زبان دقیق و بیان مفهومی برقرار کند. اگر زبان قادر بود واقعیت را به‌طور کامل و بی‌ابهام بازنمایی کند، نیازی به استعاره وجود نداشت؛ اما چنین نیست: انسان ناگزیر است با استفاده از امکانات زبان، از حدود آنچه به‌طور مستقیم می‌شناسد فراتر برود و درباره آنچه هنوز برایش روشن نیست، فرضیه‌پردازی و داوری کند. استعاره در این فرایند هم ضروری است و هم مخاطره‌آمیز؛ ضروری است، زیرا امکان ارتباط با امر ناشناخته و ممکن را فراهم می‌کند، و مخاطره‌آمیز است، زیرا همین فاصله‌گرفتن از بیان مستقیم می‌تواند به خطا و فریب بینجامد. ازاین‌رو، استعاره را نه می‌توان صرفاً نقصی در زبان دانست و نه می‌توان آن را از امکان خطا و فریب مصون شمرد.
اما مسئله بلومنبرگ در اینجا به استعاره محدود نمی‌ماند. پرسش بنیادی‌تر این است که چرا انسان، با وجود مطالبات عقل، همچنان به شیوه‌هایی از اندیشیدن و تصمیم‌گیری نیاز دارد که به اثبات مفهومیِ کامل و قطعی متکی نیستند. پاسخ را باید در تناهی انسان جست‌وجو کرد؛ به‌ویژه در محدودیت زمانی‌ای که شرایط کنش انسانی را تعیین می‌کند. عقل نظری می‌تواند خواستار آن باشد که یک مسئله تا روشن‌شدن همه جوانب و رفع ابهام‌ها بررسی شود؛ اما انسان در زندگی واقعی نمی‌تواند همواره کنش خود را تا پایان چنین فرایندی به تعویق بیندازد. او باید در زمان محدود تصمیم بگیرد و عمل کند، حتی هنگامی که هنوز امکان دستیابی به یقین نظری فراهم نشده است. بنابراین، فاصله‌ای میان آنچه عقل برای اثبات کامل یک مدعا یا تعیین قطعی یک مسئله مطالبه می‌کند و آنچه انسان در شرایط واقعی زندگی برای کنش به آن نیاز دارد، پدید می‌آید. بلاغت در همین فاصله اهمیت پیدا می‌کند.
مثال نیچه درباره ارتباط میان اسطوره و بلاغت این نکته را روشن می‌کند. به نظر بلومنبرگ، اهمیت نیچه در این است که ضرورت اسطوره و بلاغت را صرفاً به فقر شناختی انسان نسبت نمی‌دهد؛ بلکه آن را با تنگنای زمان مرتبط می‌سازد. در موقعیتی که فرصت کافی برای آموزش علمی و بررسی استدلالی وجود ندارد، بیان بلاغی می‌تواند امکان جهت‌گیری و کنش را فراهم کند. نکته این نیست که بلاغت از استدلال علمی معتبرتر است؛ مسئله این است که فرایندهای عقلانی به زمان نیاز دارند، درحالی‌که زندگی انسانی همواره فرصت کافی برای تکمیل آن‌ها در اختیار نمی‌گذارد. به همین دلیل، پیشرفت دانش لزوماً ضرورت بلاغت را از میان نمی‌برد: حتی اگر شناخت نظری گسترش یابد، انسان همچنان موجودی متناهی است که باید در زمان محدود خود دست به کنش بزند. بلومنبرگ این مسئله را در تز «نقد عقلانیت محض» صورت‌بندی می‌کند؛ اما در خلاصه‌ترین شکل و درست در انتهای بحث خودش. برای فهم این تز، باید میان «نقد عقل محض» کانت و پیشنهادی که بلومنبرگ مطرح می‌کند تمایز گذاشت. نقد عقل محض به حدود و امکان‌های شناخت می‌پردازد؛ یعنی می‌پرسد عقل چه چیزی را می‌تواند بشناسد و اعتبار شناخت آن تا کجا امتداد می‌یابد. اما مسئله‌ای که بلومنبرگ مطرح می‌کند، صرفاً حدود شناخت نیست، بلکه محدودیت زمانیِ فرایندهای عقلانی است. به همین دلیل، او از ضرورت نقد «عقلانیت محض» سخن می‌گوید: «باید بررسی کرد که مطالبات عقلانیت، هنگامی که تحقق آن‌ها به فرایندهای طولانی بررسی و اثبات نیاز دارد، با شرایط زمانی وجود انسان چگونه نسبت پیدا می‌کنند.»
تفاوت این دو نقد را می‌توان این‌گونه توضیح داد: ممکن است یک مسئله از نظر عقلانی نیازمند بررسی‌های بیشتری باشد و هنوز نتوان درباره آن به حکمی قطعی رسید؛ اما انسان در موقعیت عملی نمی‌تواند ضرورت تصمیم‌گیری را همواره تا پایان این بررسی‌ها معلق نگه دارد. اگر قرار باشد کنش فقط هنگامی مجاز باشد که همه مقدمات آن به‌طور کامل و قطعی اثبات شده باشند، بخش بزرگی از زندگی انسانی عملاً از امکان تصمیم‌گیری محروم می‌شود. بنابراین، مسئله این نیست که عقل باید کنار گذاشته شود، بلکه این است که مطالبات عقلانیت نظری را نمی‌توان بدون توجه به تناهی زمانی انسان، مبنای تمام کنش‌های او قرار داد. بلومنبرگ برای روشن‌کردن این مسئله، میان هستی نامتناهی و انسان متناهی تمایز می‌گذارد. یک هستی نامتناهی، یا موجودی که به زمان نامتناهی دسترسی داشته باشد، می‌تواند مطالبات عقلانیت محض را بپذیرد، زیرا برای تکمیل فرایندهای عقلانی با محدودیت زمانی مواجه نیست. انسان، در مقابل، نمی‌تواند تا ابد برای دستیابی به اثبات کامل منتظر بماند. تناهی زمانی اوست که ضرورت تصمیم‌گیری پیش از پایان‌یافتن فرایند عقلانی را پدید می‌آورد. در چنین شرایطی، انسان ناگزیر است به فرض‌هایی درباره قانون‌مندی، پیش‌فرض‌هایی درباره اعتبار و مسئولیت اثبات، و صورت‌هایی از داوری متوسل شود که نمی‌توان اعتبارشان را صرفاً با انتظار برای تکمیل نامحدود فرایند عقلانی تعیین کرد. این فرض‌ها ممکن است از منظر عقلانیت محض به اثبات نهایی نرسیده باشند، اما در شرایط واقعی کنش، کنارگذاشتن همه آن‌ها تا زمان دستیابی به یقین نیز امکان‌پذیر نیست.
از این منظر، نسبت بلاغت و عقلانیت روشن‌تر می‌شود. بلاغت جایگزین عقل نیست و استعاره نیز راهی برای کنارگذاشتن حقیقت به شمار نمی‌رود. مسئله این است که انسان، به‌سبب تناهی و محدودیت زمانی خود، نمی‌تواند تمام کنش‌هایش را به تکمیل فرایندهای نظری و دستیابی به اثبات قطعی وابسته کند. بلاغت و استعاره در همین شرایط امکان جهت‌گیری، داوری و ارتباط با امر ناشناخته را فراهم می‌کنند؛ هرچند همواره با خطر خطا و فریب همراه‌اند. بنابراین، بلومنبرگ با بازاندیشی در نسبت فلسفه و بلاغت، نه ضرورت عقلانیت را انکار می‌کند و نه بلاغت را به مرتبه حقیقتی برتر ارتقا می‌دهد؛ او نشان می‌دهد که برای فهم زندگی انسانی، باید محدودیت‌های عقلانیت نظری را در نسبت با زمان و ضرورت کنش در نظر گرفت. این همان نقطه‌ای است که بحث او از تاریخ بلاغت فراتر می‌رود و به مسئله‌ای بنیادی در انسان‌شناسی فلسفی تبدیل می‌شود.
هانس بلومنبرگ
اگر استعاره‌ها در شکل‌گیری مفاهیم نقش دارند، آیا مفاهیم علمی و فلسفی مدرن هم «مصون» از پس‌زمینه استعاری‌اند؟
از نظر بلومنبرگ، مفاهیم علمی و فلسفی مدرن از پس‌زمینه‌های استعاری کاملاً مصون نیستند؛ اما این مدعا به معنای فروکاستن مفاهیم به استعاره یا انکار اعتبار معرفتی علم نیست. مسئله این است که استعاره‌ها صرفاً ابزارهایی برای بیان ساده‌تر مفاهیم ازپیش‌تعیین‌شده نیستند؛ بلکه می‌توانند در صورت‌بندی نظریه‌ها، تصور ساختار واقعیت و تعیین افق‌های فهم علمی نقش داشته باشند. بنابراین، با پیدایش مفاهیم دقیق‌تر و گسترش صورت‌بندی‌های ریاضی، لزوماً تمام الگوهای استعاری دخیل در شکل‌گیری و فهم اندیشه از میان نمی‌روند. مثال بلومنبرگ از مولکول‌گرایی در سده نوزدهم این مسئله را روشن می‌کند. مولکول‌گرایی در شرایطی شکل گرفت که شناخت تجربی ریزساختار ماده با محدودیت‌های جدی مواجه بود. در این وضعیت، انتظار می‌رفت که ریزساختار ماده تکراری از کلان‌ساختار جهان باشد و ازاین‌رو بتوان اصول دینامیک نیوتنی را در هر دو قلمرو به کار گرفت. قیاس میان سامانه خورشیدی و ساختار مولکولی ماده، الگویی شناخته‌شده را به قلمرویی پنهان و نادیدنی انتقال می‌داد و امکان تصور ساختار آن را فراهم می‌کرد. این قیاس صرفاً وسیله‌ای برای توضیح یک فرضیه نبود؛ بلکه به تصوری معین از واقعیت مادی شکل می‌داد و آن را واقع‌نما می‌ساخت. بلومنبرگ این نسبت را با عبارت «قیاس، رئالیسم استعاره است» بیان می‌کند. مقصود آن است که قیاس می‌تواند به یک الگوی استعاری نیروی واقع‌نمایی ببخشد، نه اینکه به‌خودی‌خود صدق تجربی نظریه را اثبات کند. بااین‌حال، تاریخ مولکول‌گرایی نشان می‌دهد که جایگاه چنین الگوهایی ثابت نمی‌ماند. به روایت بلومنبرگ، آنچه رئالیسم سامانه‌های خورشیدی مولکولی را تضعیف کرد، در آغاز پوزیتیویسم و گرایش به تقلیل مسائل فیزیکی به تحلیل محض، بر اساس الگوی مکانیک عقلانی اویلر و لاگرانژ، بود. در این رویکرد، صورت‌بندی ریاضی مسائل فیزیکی اهمیت محوری پیدا می‌کرد و تعهد به بازنمایی مکانیکی ساختار نادیدنی ماده زیر سؤال می‌رفت. بااین‌حال، بلومنبرگ این تحول را گذار ساده از استعاره به علمی کاملاً عاری از استعاره نمی‌داند. اشاره او به ماکسول و تفسیر خطوط نیروی فارادی نشان می‌دهد که حتی در چارچوب علم ریاضی‌شده نیز قیاس‌های فیزیکی می‌توانند در فهم علمی نقش داشته باشند.
نکته تعیین‌کننده آن است که از نظر بلومنبرگ، مولکول‌گرایی نیوتونی و رویکرد پوزیتیویستی را نباید صرفاً دو نظریه متضاد دانست؛ آن‌ها دو صورت متفاوت از تصرف مواضع استعاره علمی‌اند. در مولکول‌گرایی، قیاس میان ساختار کلان جهان و ریزساختار ماده، الگویی مکانیکی را به قلمروی نادیدنی انتقال می‌داد. در رویکرد ریاضی‌گرایانه، صورت‌بندی معادلات به معیار اصلی علم تبدیل می‌شد؛ اما این تغییر به‌خودی‌خود ثابت نمی‌کرد که رویکرد دوم به واقعیت نزدیک‌تر است. بلومنبرگ با استناد به ماکسول تأکید می‌کند که اندیشه انسانی حتی در سپهر محض اثبات‌پذیری نیز به میانجی نیاز دارد و نمی‌تواند بدون استعاره‌ای برای نمادگرایی حساب دیفرانسیل و انتگرال قانع شود. بنابراین، ریاضی‌شدن علم لزوماً به معنای حذف تمام میانجی‌های استعاری نیست؛ صورت صوری نظریه و الگوهایی که فهم و تفسیر آن را ممکن می‌کنند، دو مسئله متمایزند. اهمیت این مثال در آن است که استعاره را نمی‌توان صرفاً وسیله‌ای موقت برای توضیح امر ناشناخته دانست که با پیدایش مفاهیم دقیق‌تر ضرورت خود را از دست می‌دهد. یک الگوی استعاری ممکن است در مقطعی از تاریخ علم امکان صورت‌بندی نظریه‌ای را فراهم کند و در مقطعی دیگر، با تغییر شیوه‌های تبیین و معیارهای علمی، جایگاه خود را از دست بدهد یا دگرگون شود. بااین‌حال، از این تحول نمی‌توان نتیجه گرفت که نظریه‌های علمی صرفاً استعاره‌هایی متفاوت‌اند یا اعتبار آن‌ها به انتخاب الگوهای استعاری فروکاستنی است. نقش استعاره در تکوین و فهم نظریه با مسئله اعتبار تجربی و صوری آن یکسان نیست.
بر این اساس، پاسخ به پرسش از مصونیت مفاهیم علمی و فلسفی مدرن را باید با تفکیک دو پرسش صورت‌بندی کرد: نخست، اینکه آیا استعاره‌ها در شکل‌گیری مفاهیم و نظریه‌ها و در تصور ما از واقعیت نقش دارند؛ دوم، اینکه آیا این نقش، اعتبار معرفتی مفاهیم و نظریه‌ها را تعیین می‌کند. مثال بلومنبرگ از پرسش نخست پشتیبانی می‌کند؛ اما از آن نمی‌توان نتیجه گرفت که اعتبار علمی به استعاره فروکاستنی است. نظریه‌ای علمی همچنان باید بر اساس شواهد، روش‌ها و معیارهای مربوط به خود ارزیابی شود؛ بااین‌حال، بررسی تاریخ و ساختار آن ممکن است مستلزم توجه به الگوهای استعاری‌ای باشد که در صورت‌بندی و فهم آن نقش داشته‌اند. در نتیجه، مدعای بلومنبرگ این نیست که علم مدرن چیزی جز استعاره نیست؛ بلکه این است که استعاره را نمی‌توان به مرحله‌ای مقدماتی و پیشاعلمی محدود کرد که با پیدایش مفاهیم دقیق و صورت‌بندی‌های ریاضی ضرورت خود را از دست می‌دهد. مثال مولکول‌گرایی و ماکسول نشان می‌دهد که استعاره می‌تواند درون علم و در متن تحول تاریخی معیارهای آن حضور داشته باشد. بنابراین، مفاهیم علمی و فلسفی مدرن از پس‌زمینه‌های استعاری کاملاً مصون نیستند؛ اما شناخت این پس‌زمینه‌ها نه جایگزین اعتبارسنجی علمی است و نه دلیلی برای انکار تمایز میان نظریه‌های معتبر و نامعتبر. مسئله، فهم آن دسته از الگوهایی است که در کنار صورت‌بندی مفهومی و صوری، در شکل‌گیری، تفسیر و واقع‌نما تلقی‌شدن اندیشه نقش ایفا می‌کنند.
اگر استعاره‌های مطلق در هر دوره نشان‌دهنده «پایه‌های ناگفته» اندیشه‌اند، به نظر شما یکی از مهم‌ترین استعاره‌های مطلق در اندیشه ایرانی چیست و چرا؟
به نظر من، اگر بخواهیم یکی از مهم‌ترین استعاره‌های مطلق در اندیشه و فرهنگ ایرانی را انتخاب کنیم، نور و روشنایی یکی از بهترین نمونه‌هاست. منظورم از استعاره مطلق صرفاً تصویری نیست که در شعر و ادبیات زیاد تکرار شده باشد؛ بلکه استعاره‌ای است که به کمک آن، انسان ایرانی جهان و موقعیت خود را در آن می‌فهمد و درباره مسائل بنیادین زندگی می‌اندیشد. چنین استعاره‌ای را نمی‌توان به‌آسانی با یک مفهوم مشخص جایگزین کرد؛ زیرا معنا و ظرفیت آن فراتر از یک تعریف ساده است. نور و روشنایی، به نظر من، چنین جایگاهی در بخش‌های مهمی از تاریخ اندیشه و فرهنگ ایرانی دارند. نور از دوران باستان تا دوره اسلامی و زمان حاضر، در زمینه‌های گوناگون حضور داشته است؛ از دین و فلسفه و عرفان گرفته تا شعر و ادبیات، زندگی روزمره و حتی زبان سیاسی. در ایران باستان، به‌ویژه در سنت زرتشتی، نور و تاریکی با خیر و شر و نظم و آشفتگی جهان پیوند داشتند. در دوره اسلامی نیز نور جایگاهی برجسته پیدا کرد. برای مثال، در آیه ۳۵ سوره نور می‌خوانیم: «اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ». در اینجا نور با خداوند، هدایت و حقیقت پیوند می‌خورد. در فلسفه اشراق سهروردی نیز نور جایگاهی اساسی دارد؛ به‌گونه‌ای که هم هستی جهان و هم شناخت انسان از حقیقت با آن توضیح داده می‌شود. در این نگاه، نور از مبدأیی متعالی به سوی مراتب پایین‌تر هستی می‌تابد و انسان نیز می‌تواند در مسیر شناخت و سلوک، از تاریکی به سوی حقیقت حرکت کند.
در شعر فارسی نیز نور حضوری چشم‌گیر دارد. حافظ می‌گوید:
در خرابات مغان نور خدا می‌بینم
این عجب بین که چه نوری ز کجا می‌بینم
در این بیت، نور خدا در جایی ظاهر می‌شود که شاید انتظار دیدن آن را نداشته باشیم. نور در اینجا فقط نشانه‌ای برای حقیقت نیست؛ به کمک آن می‌توان درباره محل ظهور حقیقت و امکان شناخت آن نیز اندیشید. اما اهمیت نور به دین، فلسفه و شعر محدود نمی‌شود. نور در زندگی روزمره ایرانیان نیز جایگاه ویژه‌ای دارد. برای مثال، نورگیر بودن خانه، روشنایی فضای زندگی و در مقابل، تنگی و تاریکی فضا اهمیت دارد. فضای تاریک و بسته معمولاً به زندان تشبیه می شود، درحالی‌که روشنایی با گشودگی و امکان زندگی پیوند می‌یابد. نور در زبان سیاسی ایرانیان نیز حضور دارد: تعبیرهایی مانند «روشنفکری»، «منورالفکری»، «تاریک‌اندیشی» و «پیروزی روشنایی بر تاریکی»، «انفجار نور» و غیره نشان می‌دهند که چگونه نور با آگاهی، آزادی و رهایی پیوند خورده است. اهمیت نور به‌عنوان استعاره مطلق در همین گستردگی و توانایی آن برای پیوندزدن تجربه‌های متفاوت آشکار می‌شود. نور در همه این زمینه‌ها معنای یکسانی ندارد؛ اما در هر یک امکان فهم چیزی بنیادین را فراهم می‌کند: حقیقت را می‌توان به روشنایی، شناخت را به دیدن و نادانی را به تاریکی تشبیه کرد؛ رهایی نیز می‌تواند همچون بیرون‌آمدن از تاریکی تجربه و بیان شود. این پیوندها صرفاً آرایه‌های زبانی نیستند؛ آن‌ها بر شیوه‌ای که مسائل را می‌فهمیم و درباره‌شان سخن می‌گوییم اثر می‌گذارند.
بنابراین، وقتی نور را استعاره‌ای مطلق می‌نامم، منظورم این نیست که همه ایرانیان در تمام دوره‌های تاریخی معنای واحدی از نور داشته‌اند یا اینکه نور تنها استعاره بنیادین در اندیشه ایرانی است. منظور این است که نور در سنت‌های گوناگون ایرانی بارها به الگویی برای فهم جهان، حقیقت، شناخت و رهایی تبدیل شده است؛ الگویی که نمی‌توان تمام ظرفیت آن را به یک تعریف مفهومی یا یک معنای ثابت فروکاست. از این منظر، نور نه فقط چیزی است که درباره‌اش می‌اندیشیم، بلکه یکی از راه‌هایی است که به کمک آن می‌اندیشیم و تلاش می‌کنیم تمامیتی را به چنگ آوریم که تن به بیان مفهومی نمی‌دهد. از همین رو، شاید استعاره‌ها نقش به نسبت مهم‌تری از مفاهیم در سنت درازآهنگ ایرانی داشته باشند و این نیازمند بحثی مفصل و چندوجهی است که به نظر می‌رسد بلومنبرگ مقدمات آن را برای ما فراهم می‌آورد.
نظر شما