سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – مرضیه نگهبان مروی: فردا، بیست و یکم آبان، یکصدوبیست‌ونهمین سالروز خورشیدِ نویدبخش شعر نو، نیما یوشیج است؛ همان لحظه‌ای که زبان فارسی از خوابِ رمانتیسم برخاست و به سوی واقعیت‌های زیست‌شده قدم برداشت. در این روزِ یادمند، برای تامل در چرخش‌های معنایی شعر، به سراغ عیسی امن‌خانی رفتیم.
امن‌خانی که همواره میان ساختارهای زبانی و مفاهیم نظری پل زده است، اکنون با اثر جدید خود، «من لنین شعر هستم»، بازگشتی جسورانه به مبانی نظریه ادبی دارد. این کتاب که در آن، گذار از رمانتیسم به مارکسیسم در قامتِ یک پژوهشِ عمیق روایت می‌شود، تلاشی است برای فهمِ پیوند میان «ایده» و «واژه».
کتاب «من لنین شعر هستم» که با نامی چالش‌برانگیز مخاطب را به پرسش درباره ماهیتِ انقلابیِ کلام وامی‌دارد، توسط انتشارات خاموش منتشر شده است. در این گفت‌وگو، به بهانه انتشار این اثر، با دکتر امن‌خانی نشستیم تا از لایه‌های پنهانِ خوانش‌های ادبی، از جایگاه نقد در عصر حاضر و از آن‌چه در این ۲۶۶ صفحه به دنبالِ بازسازیِ جهانِ شعری است، بپرسیم.

شما در کتاب خود دو پیش‌فرض رایج درباره نیما را رد و ابطال کرده‌اید؛ یکی اینکه او نظریه‌پردازی کاملاً مستقل است، و دیگری اینکه نظریه‌اش از ابتدا یکپارچه بوده است. با این ادعا، آیا می‌توان گفت نگاه سنتی به نیما، در واقع نوعی «زیبایی‌شناسیِ رمانتیک» بوده که اجازه نمی‌دهد او را به عنوان یک متفکرِ متأثر از جریان‌های جهانی ببینیم؟

بله، کاملاً درست است. این‌جا تناقضی بزرگ وجود دارد؛ علی‌رغم این‌که شعر نیما را متأثر از رمانتیسم و مارکسیسم دانسته‌اند، این امر را به نظریه‌ی ادبی او تعمیم نداده‌اند. از جهت نظریه‌پردازی، نیما را غالباً کسی دانسته‌اند که وامدار هیچ‌کس نیست. همانند شاعر رمانتیک، او خدای‌گونه‌ای است که همه‌ی نظریه‌ی ادبی خویش را از هیچ آفریده است و در این باره دِینی به کسی ندارد. به قول اخوان ثالث، نیما مردی است مردستان که به‌تنهایی کاری بزرگ را به انجام رسانیده است. دلیل چنین نگرش دوگانه‌ای به نیما و آثار او بر من معلوم نیست، اما آنچه مسلم است این‌که تقریباً تمام پژوهشگران تاکنون چنین نظری داشته‌اند. به‌ندرت دیده‌ام که کسی درباره‌ی تأثیرپذیری نیما در زمان آفرینش نظریه‌ی ادبی خویش از جریان‌های فلسفی و ادبی آن زمان (رمانتیسم و مارکسیسم) سخنی گفته باشد.

شاید تنها دکتر مسعود جعفری جزی است که در کتاب ارزشمند خود، «سیر رمانتیسم در ایران»، چند صفحه‌ای را به این موضوع اختصاص داده است. نیما خود در یادداشت‌هایش به‌صراحت به تأثیرپذیری خود از این جریان‌ها اعتراف کرده و از مهم‌ترین الهام‌بخشان خود (هوگو و ...) نام برده است. عجیب این‌که پژوهشگران ما به این اعتراف نیما هیچ التفاتی نکرده‌اند.

نکته بسیار جالب تحلیل شما این است که نیما از رمانتیسمِ هوگو (که سنت‌ستیز است) عبور کرده و به مارکسیسم رسیده که در آن نوگرایی در گروِ توجه به سنت است. این یعنی نیما از «شکستنِ سنت» به «ارتقای سنت» رسید؛ این تحولِ نگاه به سنت، چگونه در ساختار و نحو شعر او خودش را نشان می‌دهد؟

بازتاب این تحول در «نحو» نیما جلوه‌ی چندانی ندارد، اما در ساختار شعر نیما چرا. یکی از مسائلی که (حداقل به باور من) تاکنون آن‌گونه که باید و شاید به آن پرداخته نشده، تحولی است که در فرم و ساختار شعر نیما (در طول سال‌های شاعری‌اش) شاهد آن هستیم. به‌راستی چگونه نیما از فرم «افسانه» که فرمی آمیغی است، به فرم «ققنوس» می‌رسد؟ دلیل این تغییر فرم چیست؟ آنچه مسلم است این‌که با رویکردهای فرمالیستی نمی‌توان به این پرسش پاسخ داد.

من کوشیده‌ام تا با نگاهی میان‌رشته‌ای (جامعه‌شناسی ادبیات) نشان دهم که چه ارتباطی میان رمانتیسم نیما و فرم «افسانه» و مارکسیسم و فرم «ققنوس» وجود دارد. بیان چگونگی این ارتباط در این‌جا ممکن نیست، اما اگر علاقه‌مند باشید، می‌توانید آن را به تفصیل در کتاب «من لنین شعر هستم» ببینید و بخوانید.

پژوهشگران پیشین به تأثیر مارکسیسم بر درونمایه و محتوا اشاره کرده‌اند، اما شما ادعا می‌کنید کار شما در بررسی نظریه ادبی و تکنیک‌ها است. لطفاً برای ما باز کنید که چگونه یک ایدئولوژی می‌تواند از سطح محتوا عبور کند و به تکنیک‌های اجرایی (مانند هارمونی یا طرز طبیعی مکالمه) نفوذ کند؟

مسئله‌ی توانستن نیست؛ این یک امر بدیهی در مطالعات ادبی، به‌ویژه با رویکردهای میان‌رشته‌ای (جامعه‌شناسی ادبیات) است. چنان‌که جامعه‌شناسان ادبی چون لوکاچ و گلدمن نشان داده‌اند، هر محتوا/جهان‌نگری، فرم و ساختار خاص خود را نیز به وجود می‌آورد.

کار بزرگ نیما، یا یکی از بزرگ‌ترین کارهای نیما، این بود که توانست فرم/ساختار مناسب برای محتوا/جهان‌نگری دوران خویش بیابد. برخلاف پیشینیان نیما (مثلاً تقی رفعت و جعفر خامنه‌ای) که فرم کارشان تقلیدی از کار شاعران ترک عثمانی بود، نیما توانست فرمی را بیافریند که اولاً بازتاب جهان‌نگری او و ثانیاً اصیل و تا اندازه‌ای مبتکرانه بود.

شما معتقدید که ما در ایران، از روی مثبت‌انگاری، دوست نداریم به شاعرانی که دوستشان داریم برچسب ایدئولوژیک بزنیم و آن‌ها را از واقعیت سیاسی‌شان عاری می‌کنیم. به نظر شما، این پاک‌سازیِ ایدئولوژیک از ادبیات، چه آسیب‌هایی به فهم ما از ادبیات معاصر زده است؟

بزرگ‌ترین آسیبی که این نوع نگرش به فهم ما از ادبیات معاصر زده است، فهم ناقص و گاه واژگونه‌ی تاریخ شعر معاصر است. به باور من، علی‌رغم وجود چندین کتاب مشهور درباره‌ی شعر معاصر (از صبا تا نیما، تاریخ تحلیلی شعر نو، با چراغ و آینه و ...)، فهم ما از تاریخ شعر معاصر و تحولات آن، اگر نادرست نباشد، ناکافی است.

اجازه بدهید با مثالی این مسئله را روشن‌تر سازم. ما تا امروز جدال رفعت و ملک‌الشعراء بهار را در چارچوب تقابل سنت و تجدد فهمیده‌ایم. به باور همه‌ی کسانی که پیش‌تر به کتاب‌های آنان اشاره کرده‌ایم، رفعت نماد نوگرایی و بهار سمبل سنت بوده و رویارویی آن‌ها نیز رویارویی سنت و تجدد بوده است. اما اگر این جدال را از منظر ایدئولوژی آن‌ها ـ که هر دو سوسیال‌دموکرات بوده‌اند ـ بنگریم، داستان را از لونی دیگر خواهیم یافت.

دلیل رویارویی این دو (و یا اصلی‌ترین دلیل رویارویی آن‌ها) به ایدئولوژی آن‌ها بازمی‌گردد. در غرب و در روسیه، سوسیال‌دموکراسی دو جریان اصلی داشته است؛ جریانی که راه تأسیس جامعه‌ی تازه را از طریق انقلاب و کنش انقلابی جست‌وجو می‌کرد و جریانی که خواهان تحول تدریجی بود. رفعت به جریان انقلابی و رادیکال سوسیال‌دموکراسی و بهار به جریان دیگر (جریانی که مخالف رویکرد انقلابی بود) تعلق داشت.

بازتاب این مسئله را در دیدگاه ادبی آن‌ها می‌بینیم. بهار از تحول تدریجی ادبیات می‌گوید و رفعت خواهان انقلاب در ادبیات و ساختارهای آن است. به باور من، اگر پژوهشگران ما به ایدئولوژی‌های معاصر به‌عنوان یکی از متغیرهای اصلی تحولات ادبیات معاصر می‌نگریستند، روایت ما از تاریخ ادبیات معاصرمان (مثلاً جدال رفعت و بهار) بسیار متفاوت از آن چیزی می‌شد که امروزه داریم. (من شرح این جدل و نقش ایدئولوژی‌های معاصر را در کتاب «درباره‌ی تجدد ادبی» به تفصیل توضیح داده‌ام.)

در نهایت، اگر بخواهیم از نگاه شما به عنوان کتاب به این عنوان نگاه کنیم؛ اگر نیما «لنینِ شعر» است، آیا این بدان معناست که او برای رسیدن به شعر نو، نیاز به یک انقلابِ ساختاری در زبان داشت که از طریق ابزارهای نظریِ مارکسیستی و رمانتیکِ بازسازی شده، ممکن گشت؟

حقیقت این است که عنوان کتاب («من لنین شعر هستم») شاعرانه است. درست است که نیما در جایی خود را لنین شرق معرفی می‌کند، اما واقعیت این است که رویکرد نیما در ادبیات با رویکرد لنین در امر سیاست تفاوت‌های بنیادین دارد.

لنین یک سوسیال‌دموکرات انقلابی بود و به تحول انقلابی باور داشت، اما نیمای متمایل به مارکسیسم اصلاً طرفدار رویکرد انقلابی در شعر نیست. او از مرمت ادبیات می‌گوید و خود را مرمت‌گر ادبیات می‌داند. نیمای متأخر به‌هیچ‌وجه خواهان تحول انقلابی نیست؛ به همین دلیل نباید از عنوان کتاب چنین استنباط کرد که نیما در روش/رویکرد نیز چون لنین است.

برخلاف لنین، او نه انقلابی، بلکه اصلاح‌گر است. به همین خاطر نیز از نوگرایانی که خواهان تحول انقلابی‌اند فاصله می‌گیرد. دلیل مخالفت نیما با شاملو را نیز باید در همین‌جا جست‌وجو کرد. اگر نیما از شاملویی که با سنت‌های گذشته‌ی ادبی سر ناسازگاری دارد و با آن دشمنی می‌کند فاصله می‌گیرد، به این دلیل است که او اعتقادی به رویکردهای انقلابی ندارد.