سرویس کودک و نوجوان خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - سایه برین: به گفته مزدک صالحی‌پامناری، مسئله مهم در مواجهه امروز با ادبیات کهن این نیست که کودکان و نوجوانان را به حفظ کردن واژه‌ها و متون قدیمی وادار کنیم، بلکه باید امکان مواجهه تازه‌ای با این آثار را برای آنها فراهم کرد.
صالحی‌پامناری درباره ارتباط نمایش «بستور، سپهسالار کوچک» با مخاطب کودک و نوجوان، ابتدا میان مواجهه با یک متن ادبی و مواجهه با یک اثر نمایشی تفاوت قائل شد و گفت: «اگر بستور را به شکل یک نمایش نگاه کنیم، نه مجموعه‌ای از کلمات و واژه‌ها، متوجه می‌شویم که با اثری روبه‌رو هستیم که یک اثر بزرگ مثل شاهنامه پشت سر آن قرار دارد. وقتی شاهنامه می‌خوانیم، با زبان سروکار داریم؛ لغات، واژه‌ها، جمله‌ها، ترکیب‌ها و آرایه‌های ادبی همگی به مسئله زبان مربوط می‌شوند، اما بستور فقط زبان نبود.»
او ادامه داد: «ما با یک نمایش طرف بودیم و به همین دلیل حتی اگر مخاطب کم‌سن‌وسال‌تر برخی واژه‌ها را نمی‌فهمید، خط روایی می‌توانست او را همراه کند و باعث شود از نمایش لذت ببرد.»
به اعتقاد این نویسنده، استفاده از طیف متنوعی از زبان در نمایش نیز به این همراهی کمک کرده است. او با اشاره به بهره‌گیری نمایش از زبان کلاسیک، شعرهای کهن و در کنار آنها زبان محاوره، توضیح داد: «این تغییر زبان به مخاطب اجازه می‌داد فارغ از اینکه در بعضی قسمت‌ها زبان را می‌فهمد یا نه، با نمایش همراه شود. حتی همین ساختار زبانیِ متنوع، یعنی ترکیب زبان کهن، کلاسیک و محاوره امروز، کمک می‌کرد مخاطب بعضی واژه‌ها را حدس بزند و پیش‌بینی کند.»
صالحی پامناری البته این مسئله را محدود به کودکان و نوجوانان نمی‌داند و معتقد است کاهش دایره واژگان فارسی، مسئله‌ای است که بزرگسالان امروز نیز با آن مواجه‌اند. او گفت: «من در این مورد بزرگسالان را از بچه‌ها جدا نمی‌کنم. امروزه بزرگسالان ما هم دایره واژگانی خیلی گسترده‌ای ندارند. به همین دلیل فکر می‌کنم بستور در انتخاب زبانش و استفاده از یک طیف زبانی برای پیش بردن نمایش موفق عمل کرده و آدم‌ها توانسته‌اند جریان نمایش را دنبال کنند.»
نمی‌توان ادبیات کهن را به زور به کودک یاد داد
این نویسنده درباره یکی از مهم‌ترین چالش‌های اقتباس از داستان‌های حماسی، یعنی حفظ جذابیت و ریتم در کنار فضای متعلق به جهان کهن، تأکید کرد که به نظر او بدترین رویکرد این است که بخواهیم ادبیات کهن را به شکل دستوری به کودک تحمیل کنیم.
او گفت: «بدترین کاری که این روزها می‌شود در نمایش‌ها و کتاب‌های کودک و نوجوان انجام داد این است که به آنها به زور بگوییم این داستان، ادبیات کهن ماست و باید این لغات و واژه‌ها را یاد بگیرید و این متون را حفظ کنید. متن یا خودش حفظ می‌شود یا حفظ نمی‌شود و از بین می‌رود؛ هیچ کاری هم برایش نمی‌شود کرد. به زور نمی‌شود یک متن یا سنت را حفظ کرد.»
صالحی‌پامناری در ادامه، یکی از ویژگی‌های موفق «بستور، سپهسالار کوچک» را تلاش برای بیرون آمدن از چارچوب صرفاً کهن داستان دانست. به گفته او، نمایش با افزودن شوخی‌ها و ارجاعات فرامتنی، توانسته داستان را به زمان حال نزدیک کند؛ از جمله در لحظه‌ای که راوی متنی چینی را باز می‌کند و آن را وارد فضای امروز می‌کند.
او افزود: «شوخی‌هایی که اتفاق می‌افتاد و ریتمی که نمایش داشت، به‌خصوص در زمانی که ریتم فشرده می‌شد، باعث شده بود حوصله آدم سر نرود.»
از نگاه این نویسنده، مسئله فقط جذاب کردن یک داستان قدیمی نیست؛ بلکه اقتباس از متون کهن گاهی نیازمند افزودن لایه‌های تازه به آن اثر است. صالحی پامناری توضیح داد: «متن‌های کهن، صادقانه اگر بخواهم بگویم، لایه‌های عمیق و معنایی خیلی زیادی ندارند. در نتیجه وقتی از آنها اقتباس می‌کنیم، یا باید در جهان معاصر لایه‌های تازه‌ای به آنها اضافه کنیم یا ریتم کار را بالا نگه داریم.»
او تنوع موسیقی، رنگ، شعر و فضای اجرایی نمایش را نیز از عوامل مؤثر در حفظ ریتم دانست و گفت: «در بستور هم از موسیقی سیاه‌بازی استفاده شده، هم موسیقی حماسی و هم موسیقی کلاسیک. همه اینها تنوع پویایی به کار می‌داد. هر لحظه که کار داشت پایین می‌افتاد، ناگهان یک موسیقی یا یک شوخی آن را دوباره بالا می‌برد و باعث می‌شد آدم حوصله‌اش سر نرود و دلش بخواهد نمایش را ادامه دهد.»
صالحی پامناری در همین زمینه، قصه اصلی بستور را داستانی ساده و خطی توصیف کرد و افزود: «نمایشی که اتفاق می‌افتاد، از اصل قصه بستور مهم‌تر بود. قصه بستور یک قصه خیلی خطی است؛ کسی که پدرش کشته می‌شود و برای انتقام می‌رود. این قصه فراز و فرود خیلی زیادی ندارد. اینکه چنین قصه‌ای چطور می‌تواند جذاب بماند، با بالا نگه داشتن ریتم، تنوع موسیقی، تنوع شوخی‌ها و تنوع دایره زبانی اتفاق می‌افتد و به نظرم نمایش در این زمینه موفق بود.»
بستور نوجوان امروز نیست؛ اما می‌تواند او را به فکر وادارد
در بخش دیگری از این گفت‌وگو، صالحی پامناری درباره این پرسش که آیا نوجوانیِ بستور و قرار گرفتن او در موقعیتی بزرگ‌تر از سنش می‌تواند مخاطب نوجوان امروز را با این شخصیت همراه کند، نگاه متفاوتی ارائه کرد. او معتقد است نباید انتظار داشت بستور به‌عنوان یک شخصیت اساطیری، الزاماً شباهت مستقیمی با نوجوان امروز داشته باشد.
او گفت: «داستان بستور به لحاظ روایی، داستان معاصری نیست. نوجوانی مثل بستور در دوران کهن زندگی می‌کند و داستانش بعدها وارد روایت‌های اساطیری ما شده است. از آنجا که این داستان لایه‌های روان‌شناختی، جامعه‌شناختی و فلسفی خیلی زیادی ندارد، به نظرم از این نظر ارتباط مستقیمی با مخاطب امروز برقرار نمی‌کند.»
صالحی پامناری در توضیح این فاصله، به تفاوت جهان کودکان امروز با جهان بستور اشاره کرد و گفت: «نوجوان امروز درگیر مسائل روان‌شناختی، اجتماعی و فلسفی بسیاری است، اما پدر و مادرهای این نسل ــ که خود ما هستیم ــ معمولاً بچه‌ها را وارد فیزیک زندگی نمی‌کنند. چیزی که امروز خیلی مرسوم شده این است که بچه نباید به پول، سختی‌های اقتصادی و چنین مسائلی فکر کند.»
به اعتقاد او، همین مسئله باعث می‌شود میان جهان تربیتی امروز و جهان اسطوره‌ای بستور فاصله‌ای جدی وجود داشته باشد. با این حال، این فاصله لزوماً نقطه ضعف نمایش نیست.
او توضیح داد: «نمایش بستور می‌تواند شکلی از تفکر را برای نوجوان ایجاد کند؛ اینکه به لایه‌های تاریخی نگاه کند و به این فکر کند که جهان امروز چقدر نسبت به جهان گذشته تغییر کرده است.»
صالحی‌پامناری جهان گذشته را جهانی «فیزیکال» و ملموس‌تر توصیف کرد و افزود: «در جهان گذشته جادوگر واقعاً وجود دارد، اما امروز جادو یک مفهوم انتزاعی است. جادو همان مفاهیم اجتماعی و روان‌شناختی امروز است؛ چیزهایی که به شکل انتزاعی وجود دارند.»
به گفته او، مخاطب نوجوان امروز شاید از طریق نمایش بتواند جهان خودش را در کنار جهان بستور قرار دهد و تفاوت این دو را ببیند. صالحی پامناری تأکید کرد: «فکر نمی‌کنم خود بستور به‌عنوان یک نوجوان اساطیری بتواند با نوجوان امروز ارتباط مستقیم برقرار کند، اما وجود چنین متن‌هایی و به‌خصوص چنین نمایش‌هایی لازم است تا ما این شکاف را درک کنیم و این دو جهان را با هم مقایسه کنیم. گاهی خودِ این مقایسه مهم است، نه اینکه حتماً شباهت‌هایی میان آنها پیدا کنیم.»
هر نسلی رسانه خودش را دارد
صالحی‌پامناری که خود در آثارش از داستان برای آشنا کردن کودکان با شخصیت‌ها و میراث فرهنگی ایران استفاده کرده است، در پاسخ به این پرسش که نمایش چه امکانی در اختیار نسل امروز قرار می‌دهد که شاید کتاب یا آموزش مستقیم نتواند، نگاه خود را گسترده‌تر از تئاتر مطرح کرد.
او گفت: «نمایش‌ها چه کمکی می‌توانند بکنند که کتاب نمی‌کند؟ من معتقدم موسیقی هم همین کار را می‌کند. چیزهایی مثل ویدئواینستالیشن، ویدئو مپینگ، تدوین‌های سینمایی و حتی تدوین‌هایی که امروز در تلفن همراه اتفاق می‌افتند نیز می‌توانند این کار را انجام دهند.»
به اعتقاد این نویسنده، تفاوت اصلی در ماهیت رسانه‌هاست. او کتاب را رسانه‌ای کندتر می‌داند که نیازمند مشارکت فعال مخاطب است: «کتاب رسانه بسیار کندی است، چون آدم باید از ابتدا تا انتهای کتاب را بخواند. کتاب خواندن یک فعالیت فعالانه است؛ آدم باید وقت بگذارد و زمان صرف کند تا از ابتدا تا انتهای آن را بخواند.»
او در مقابل، نمایش، سینما، نقاشی و پرفورمنس را رسانه‌هایی معرفی کرد که مخاطب می‌تواند در آنها بدون نیاز به طی کردن یک مسیر طولانی با اثر مواجه شود. صالحی پامناری توضیح داد: «در نمایش، کافی است نوجوان جایی بنشیند و نمایش را ببیند. سینما هم همین‌طور است. نقاشی هم همین است؛ آدم مقابل یک قاب می‌ایستد و آن را می‌بیند.»
او البته تأکید کرد که مسئله، حذف کتاب به نفع رسانه‌های دیگر نیست، بلکه باید پذیرفت هر نسل و هر مخاطب ممکن است با رسانه متفاوتی ارتباط برقرار کند: «اگر به شکل دوگم و جزمی بگوییم کودک باید کتاب بخواند، صادقانه‌اش این است که به هیچ جایی نخواهیم رسید. هر کسی رسانه خودش را دارد.»
صالحی پامناری افزود: «کتاب، با سرعتی که امروز آدم‌ها در جهان دارند، به هر حال رسانه بسیار کندی است. اما نمایش دقیقاً همان جایی است که می‌تواند کمک کند؛ چون کودک و نوجوان می‌تواند چیزی را ببیند، درباره آن فکر کند و نسبتش را با جهان امروزش برقرار کند.»
ادبیات کهن باید دوباره تفسیر شود
صالحی‌پامناری در ادامه، بحث را از یک نمایش مشخص فراتر برد و به مسئله ماندگاری متون کهن در جهان امروز رسید. او برای توضیح دیدگاهش، به گفت‌وگویی میان اومبرتو اکو و ژان کلود کریر اشاره کرد؛ گفت‌وگویی که به گفته او بارها از آن استفاده کرده، اما همچنان آن را حاوی نکته‌ای عمیق می‌داند.
او روایت کرد که در این گفت‌وگو، از اومبرتو اکو درباره اهمیت نمایشنامه‌های شکسپیر پرسیده می‌شود و بحث به این نکته می‌رسد که اهمیت آثار شکسپیر لزوماً به این دلیل نیست که داستان‌های آنها همچنان با جهان امروز نسبت مستقیمی دارند، بلکه به این دلیل است که این آثار همچنان قابلیت تفسیرهای تازه را دارند.
صالحی پامناری در ادامه گفت: «صدها سال بعد از شکسپیر، فروید می‌آید و روان‌شناسی خودش را ارائه می‌دهد. بعد از آن می‌توانیم همان روان‌شناسی فروید را بر نمایشنامه‌های شکسپیر منطبق کنیم. این ویژگی متن شکسپیر است که در طول تاریخ نشان داده تفسیرپذیر است.»
به اعتقاد او، همین ویژگی را می‌توان در متون کلاسیک فارسی نیز پیدا کرد. او از آثاری همچون متون فردوسی، «سمک عیار»، «تاریخ بیهقی» و «شاهنامه ابومنصوری» به‌عنوان گنجینه‌هایی یاد کرد که می‌توان از آنها تفسیرهای تازه‌ای ارائه داد.
او درباره نقش مهرداد بهار در بازآفرینی داستان بستور نیز گفت: «کاری که بهار می‌کند این است که یک نگاه تازه، با زبان تازه و شیوه روایی تازه، از آن چیزی که حقیقتاً فرسوده است، دوباره ارائه می‌دهد. امیدوارم بعد از این هم برخی بیایند و این داستان را به سمت جهان معاصر خودشان حرکت بدهند.»
زبان کهن اگر کنار گذاشته شود، بخشی از میراث ما از دست می‌رود
صالحی‌پامناری در پایان، ضرورت بازخوانی و بازآفرینی ادبیات کهن را با مسئله زبان پیوند داد و گفت: «چه دلمان بخواهد و چه نخواهد، چه برایمان زیبا باشد و چه غمگین، زبان کهن ایران دارد از بین می‌رود. این اتفاق تا حدی طبیعی است؛ مگر لاتین از بین نرفته؟ مگر سانسکریت از بین نرفته؟ بسیاری از زبان‌ها قرار است از بین بروند.»
او در عین حال تأکید کرد که از میان رفتن یک زبان به معنای ضرورتاً از میان رفتن تمام میراث فکری و ادبی آن نیست و افزود: «مسئله این است که ما برخی مفاهیم، برخی لغات و برخی ترکیب‌ها را نگه داریم و به نسل بعد و نسل‌های بعدی انسانی منتقل کنیم.»
به باور این نویسنده، متون کهن می‌توانند همچنان منبعی برای خلق و تفسیر باشند: «اینها گنجینه‌هایی برای تفسیرهای تازه، نگاه‌های تازه و دادن دریچه‌های تازه هستند. در جهان معاصر می‌شود به همین متون ارجاعات فرامتنی داد و در عین حال متن جدیدی با درام تازه و ساختار تازه تولید کرد.»
از این منظر، «بستور، سپهسالار کوچک» برای صالحی پامناری صرفاً بازگویی دوباره یک داستان اساطیری نیست؛ بلکه نمونه‌ای از امکان بازخوانی متون کهن در قالب‌ها و زبان‌هایی است که می‌توانند با مخاطب امروز وارد گفت‌وگو شوند.
یادآوری می‌شود نمایش «بستور، سپهسالار کوچک» از تولیدات مرکز تولید تئاتر و تئاتر عروسکی کانون روزهای سه‌شنبه تا جمعه ساعت ۱۷ در مرکز تولید تئاتر و تئاتر عروسکی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان اجرا می‌شود.
نظر شما