سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) ـ شناخت مشکل، تبدیل آن به مسئله، شناسایی راه‌حل و در نهایت، اقدام؛ الگوی حذف موانع و بهبود اوضاع است. در آستانه هفته کتاب، پرسش این است که برنامه‌های این هفته تا چه اندازه از مرحله معرفی مشکلات کتاب فراتر می‌روند، طرح و برای پیگیری و تبدیل به مسئله و شناسایی راه‌حل بررسی می‌شوند.
هفته کتاب می‌تواند فرصتی برای دیده‌شدن کتابفروشی‌ها، گفت‌وگو درباره مطالعه و آشنایی مخاطبان جدید با کتاب باشد. اما دیده‌شدن با اثرگذاری یکی نیست. بازدید یک‌روزه از کتابفروشی، نشست‌های مشابه و تکرار شعارهای آشنا، زمانی به سیاست فرهنگی کمک می‌کنند که به پرسشی مشخص پاسخ دهند:
قرار است چه تغییری ایجاد شود و از کجا بفهمیم آن تغییر رخ داده است؟ بدون چنین پرسشی، ارزیابی برنامه‌ها، معمولاً به شمار مراسم و میزان پوشش خبری محدود می‌ماند؛ علاوه براین هفته کتاب علاوه بر اینکه رویداد ملی و به‌نوعی با هدف یادآوری اهمیت کتاب و خواندن برگزار می‌شود، باید زمینه‌ای برای بررسی سیاست‌های کتاب‌محور و آغاز ادامه‌دار بررسی سیاست‌های جدید باشد.
به‌عنوان مثال اگر هدف، بهبود دسترسی به کتاب است، باید تغییر در دسترسی یا راه‌های بهبود دسترسی به کتاب، سنجیده شود. اگر هدف، جذب مخاطب جدید است، باید معلوم شود مخاطبان جدید چه کسانی هستند و آیا به خواندن ادامه می‌دهند. انتخاب شاخص‌های سیاست‌گذاری، باید از خود مسئله آغاز شود، نه از فهرست فعالیت‌های هر سال.
پرهیز از نگاه ویترینی به کتابخوانی
برگزار کردن هفته کتاب به شیوه سنتی، مثلا بازدیدهای یک روزه از کتابفروشی‌ها یا برگزاری نشست‌های عمدتا تکراری، هرچند لازم است، اما کافی به نظر نمی‌رسد. مشکل اصلی اینجاست که گویا رویداد هفته کتاب را «پایانِ یک مسیر» می‌دانیم، درحالی که باید «آغازِ یک بررسی» باشد.
هفته کتاب باید فرصتی باشد که در آن:
۱. سیاست‌گذاران، ناهنجاری‌ها و مشکلات واقعی سال گذشته را روی میز بگذارند.
۲. با جمع‌آوری نظرات مختلف و داده‌کاوی، وضعیت موجود را به چالش بکشند.
۳. و در نهایت، ابزاری دقیق برای سیاست‌گذاری در سال پیشِ‌رو تدوین کنند.
اگر هفته کتاب، هفته‌ای برای گزارش‌دهیِ عملکردِ گذشته نباشد و به هفته‌ای برای عیان کردن مشکلات، تبدیل نشود، همچنان درحال درجا زدن خواهیم بود. براساس دیدگاه خبرگان فرهنگی، در دنیای امروز آنچه تصمیم را می‌سازد، داده و اطلاعات است. اگر می‌خواهیم «هفته کتاب» از یک رویدادِ تقویمی به یک «جریان‌ساز فرهنگی» بدل شود، باید جسارت تغییر در سبک مواجهه را داشته باشیم؛ از مراسم به مسئله.
امروزه، کتابخوانی در ایران، به «شناختِ میدان» نیاز دارد. شناختِ میدانی که در آن، فاصله مرکز و پیرامون، نه با وام‌های مقطعی، که با سیاست‌گذاری‌های پایدارِ مبتنی بر داده و رصدِ دقیقِ رفتارهای فرهنگی پُر شود. هفته کتاب باید لحظه توقف و بازنگری باشد؛ لحظه‌ای برای اینکه بپرسیم: آیا واقعاً می‌خواهیم مسئله کتابخوانی حل شود، یا فقط می‌خواهیم آن را برای یک هفته گرامی بداریم؟
یکی از مسائل مشهور، وضعیت سرانه کتابخوانی در ایران است. فارغ از اینکه امار کدام نهاد متولی در ایران، به وضعیت واقعی کتابخوانی نزدیک، قابل اتکا و همه‌جانبه است، می‌دانیم همگی، نگران‌کننده هستند؛ علاوه براین در نسبت جمعیت ایران و آمار تولید سالانه بیش از 100 هزار عنوان کتاب و در مقایسه با کشورهای مشابه ایران از نظر جمعیت با سواد، راضی‌کننده نیستند. اگر به مسئله کتابخوانی در ایران، از ارائه دقایق خواندن روزانه فراتر نگاه کنیم، نگرانی‌ها زوایای دیگری پیدا می‌کنند.
مشکل اصلی شاید بیش از آنکه در «کم‌خواندن» یا «نخواندن» باشد، در «کم یا بی‌توجهی به شناخت مخاطب» است. با تولید بیش از ۱۰۰ هزار عنوان کتاب در سال، با یک «انباشت در تولید» مواجه هستیم که مشخص نیست کدام بخش از این تولیدات، به کدام «نیازِ واقعی» پاسخ می‌دهد. آیا توزیعِ متناسب با تقاضا است؟ یا فقط شاهدِ انباشتِ کالای فرهنگی در ویترین کتابفروشی‌ها هستیم؟ برای پاسخ به این پرسش‌ها، باید فراتر از داده‌های کلی توجه کنیم.
درسِ «بازی‌خیزها» برای صنعت نشر
در اینجا می‌توان از یک الگوی موفق در حوزه دیگری از تولیدات فرهنگی آموخت. گزارش «بازی‌خیزهای ۱۴۰۲» که به‌تازگی منتشر شده، نمونه‌ای از بررسی داده‌محور به مصرفِ فرهنگی است. در این گزارش، تهران با حدود ۵ میلیون و ۳۷۰ هزار بازیکن، در صدر فهرست استان‌های کشور قرار دارد؛ عددی که در نگاه نخست، تهران را قطب بازی‌های دیجیتال نشان می‌دهد. اما تحلیل دقیق‌تر، وقتی آغاز می‌شود که نسبت «تعداد بازیکن به جمعیت» بررسی شود. در این شاخص، خراسان رضوی با ۴۱ درصد در جایگاه نخست قرار می‌گیرد و تهران با ۳۷.۶ درصد در رتبه دوم جای می‌گیرد.
چرا صنعت نشرِ، نباید چنین «اتاقِ فکری» داشته باشد؟ در حوزه کتاب، نیاز به یک پیمایش ملی داریم که بگوید الگوی مصرف در هر استان چیست. آیا مشکلِ کم‌خوانی در یک استان، ناشی از نبود زیرساخت، ازجمله کتابفروشی است، یا ناشی از مسائل دیگر مثل کم‌توجهی به نیازهای بومی؟
حرکت از «رویداد» به «فرآیند»
انتشار دومین نسخه از مجموعه «بازی‌خیزها»، گامی در مسیر شناخت دقیق‌ترِ تفاوت‌های جغرافیایی مصرف بازی در ایران بود تا زمینه‌ای برای پژوهش و سیاست‌گذاری براساس داده فراهم شود. این دقیقاً همان چیزی است که «هفته کتاب» به آن نیاز دارد. اگر هفته کتاب به جای تمرکز بر «تعداد نشست‌ها» و «میزان بازدیدها»، بر «تحلیلِ مصرف فرهنگی» تمرکز کند، می‌توان گفت انتظار برگزاری یک رویدادِ ملی براورده شده است.
هفته کتاب باید بهانه‌ای برای باز کردن پرونده داده‌ها باشد. باید پرسید:
سهم هر استان از ویترین‌های کتاب چقدر است؟
مخاطب جدید در کدام مناطق جغرافیایی کشور در حال تولید است؟
مسئله توزیع کتاب با وجود تولید سالانه 100 هزار عنوان کجا است؟
بنابراین اگر می‌خواهیم هفته کتاب از یک رویداد تقویمی، به رویداد جریان‌ساز بدل شود، باید به تغییر فکر کرد. هفته کتاب باید نقطه آغاز کنکاش درباره مردم و کتاب باشد.
نظر شما