سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- آناهید خزیر: کتاب «ریشه‌های جنگ جهانی اول» نوشته گوردون مارتل با ترجمه بابک محقق در مجموعه «کارگاه تاریخ» نشر نی منتشر شد. مجموعه «کارگاه تاریخ» به ‌پشتوانه تحلیل‌های دقیق و اسناد معتبر، پرتوی تازه بر رویدادهای مهم و مناقشه‌برانگیز جهان، از اوایل عصر مدرن تا امروز، می‌اندازد. این کتاب‌ها بیش از پنج دهه منبع اساسی دانشجویان و پژوهندگان تاریخ بوده است که اینک به‌تدریج در اختیار خوانندگان فارسی‌زبان قرار می‌گیرد.

جنگ جهانی اول نخستین جنگ بین‌المللی در قرن بیستم

جنگ جهانی اول نخستین جنگ عمده بین‌المللی در قرن بیستم به شمار می‌رود. ترور دوک بزرگ امپراتوری هاپسبورگ، فرانتس فردیناند، این جنگ را برافروخت که در اوت ۱۹۱۴ آغاز شد و به مدت چهار سال در چندین جبهه ادامه یافت. طی جنگ جهانی اول، نیروهای متحد- بریتانیا، فرانسه، صربستان و امپراتوری روسیه که بعدها ایتالیا، یونان، پرتغال، رومانی و ایالات متحده نیز به آن‌ها پیوستند با نیروهای مرکزی، یعنی آلمان و اتریش-مجارستان که بعدها ترکیه عثمانی و بلغارستان به آنها پیوستند وارد جنگ شدند.

هنگامی که به مرور زمان درگیری‌های پرهزینه و مبارزات سنگر به سنگر جنگ را به بن بست رساند، آن شور و شوق اولیه فرو نشست. سیستم سنگربندی و ایجاد استحکامات در جبهه غرب گسترش یافت. اگرچه عرصه پهناور جبهه شرق، مبارزه سنگر به سنگر در مقیاس وسیع را ناممکن می‌کرد، اما ابعاد آن همسان با جبهه غرب بود. شمال ایتالیا، کشورهای بالکان و ترکیه عثمانی نیز شاهد جنگ‌های سنگین بودند. نبرد در دریا و برای نخستین‌بار در هوا نیز به وقوع پیوست.

جنگ جهانی اول یکی از ویرانگرترین جنگ‌های تاریخ معاصر

جنگ جهانی اول یکی از ویرانگرترین جنگ‌های تاریخ معاصر است. حدود ده میلیون سرباز در این جنگ کشته شدند که در مقایسه با تعداد تلفات نظامی تمام جنگ‌های صد سال پیش از آن به مراتب بیشتر است. چنین تخمین زده می‌شود که ۲۱ میلیون نفر در این جنگ زخمی شدند. تلفات عظیم جنگ جهانی اول تا حدودی در اثر عرضه سلاح‌های جدید، از جمله مسلسل و استفاده از گازهای سمی به عنوان جنگ‌افزار بود. در اول ژوئیه ۱۹۱۶ سنگین‌ترین تلفات جانی طی یک روز بر جای گذاشته شد؛ ارتش انگلستان در این روز فقط در نبرد «سُم» متحمل ۵۷۰۰۰ کشته و مجروح شد. آلمان و روسیه نیز متحمل بیشترین تعداد تلفات نظامی شدند. فرانسه نیز شانزده درصد از نیروهای مجهز خود را از دست داد. محققان برآورد می‌کنند که تعداد زیادی از کشته‌های غیرنظامی از نتایج مستقیم یا غیرمستقیم این جنگ بودند.

در پایان جنگ، میزان مرگ و میر با شیوع «آنفلوانزای اسپانیایی»، مرگبارترین اپیدمی آنفلوانزا در طول تاریخ، به بیشترین حد خود رسید. میلیون‌ها نفر نیز مجبور به ترک خانه و کاشانه خود و آواره شدند. این جنگ همچنین زیان‌های مالی و صنعتی اسفباری در برداشت- به‌ویژه در فرانسه و بلژیک که محل سنگین ترین نبردها بود. در ساعت ۱۱ صبح روز یازدهم نوامبر ۱۹۱۸، جنگ در جبهه غرب خاتمه یافت. آنچه که در آن زمان «جنگ بزرگ» نامیده می‌شد به پایان رسید، اما پیامدهای دامنه‌دار آن در عرصه‌های بین‌المللی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی تا دهه‌ها ادامه یافت.

کتاب‌هایی زمینه‌ساز تحولاتی دوران‌ساز و تأثیرگذار

کتاب «ریشه‌های جنگ جهانی اول» پس از یادداشت و سپاس‌گزاری ویراستار و مقدمه دبیران مجموعه، به پیش‌گفتار انتشارات راتلج، یادداشت مترجم، گاه‌شمار، معرفی شخصیت‌ها، اصطلاح‌نامه و نقشه‌ها می‌پردازد. سپس در بخش دیگر به تحلیل و ارزیابی در سه بخش طرح مسئله، قدرت‌های بزرگ تا ۱۹۰۰، بحران در اروپا و ارزیابی اشاره می‌کند. بخش بعدی کتاب اسناد نام دارد و در این بخش سیاست بیسمارک در شرق، امپراتور و استفای بیسمارک، ائتلاف روسیه و فرانسه، آلمان و سیاست جهانی، ائتلاف بریتانیا و ژاپن، آلمان بریتانیا و مغرب، مانیفست فوتوریسم، سیاه‌دست، سرمایه‌داری در بالکان، آلمان و قتل آرشیدوک، آیا آلمان مانع اتریش می‌شود، روسیه و خطر انقلاب، پاسخ صربستان به اولتیاماتوم اتریش، پاسخ بریتانیا به پاسخ صربستان، اعلام بسیج عمومی در روسیه و... آمده است.

مجموعه «کارگاه تاریخ» سلسله کتاب‌هایی است در شناخت مفاهیم و رویدادهای تاریخی پر اهمیتی که به خصوص از اوایل عصر مدرن تا روزگار کنونی رخ داده و زمینه‌ساز تحولاتی دوران‌ساز و تأثیرگذار شده است. پیکره اصلی مجموعه را کتاب‌های تاریخ اروپا تشکیل می‌دهد، ضمن آن که مسائل اساسی سایر قاره‌ها نیز به اعتبار مقام و موقعیت از نظر دور نخواهد ماند تا دانشجوی تاریخ و همچنین علاقه‌مند به مطالعات تاریخی را با متونی معتبر، روزآمد و مبتنی بر اسناد موثق آشنا کند. ساختار هر کتاب به نحوی تنظیم یافته است که اساساً اهداف مطالعات علمی را برآورده می‌سازد، یعنی از لایه نازک شرح احوال و سوانح با درنگی کوتاه در می‌گذرد تا پژوهشگر و دانشجو را با کنه وقایع و مباحث عمده تاریخ آشنا کند. افزون بر این، اسناد تاریخی پرشماری در دسترس خواننده کنجکاو و تیز بین می‌نهد تا وی آنها را وسیله استنباط شخصی قرار دهد. بر این مبنا پیش از هر چیز مقصود آن بوده است که عادت مطالعه تاریخ به منزله روایت داستانی صرف از سر خواننده بیفتد و نگاه موشکافانه و علمی بیش از بیش تقویت شود.

روایت‌های تاریخی در معرض بازبینی، بازسازی و بازآفرینی

کلایو امسلی و گوردون مارتل؛ دبیران مجموعه مقدمه‌ای بر این کتاب نوشته‌اند که خواندنی است. گوردون مارتل استاد ممتاز بازنشسته تاریخ در دانشگاه بریتیش کلمبیای شمالی و استاد وابسته در دانشگاه ویکتوریا است. مارتل متخصص تاریخ جنگ‌های مدرن است و ویراستاری «دانشنامه جنگ» را بر عهده داشته است. او می‌نویسد: تاریخ روایتی است بر ساخته مورخانی که مواد و مصالح کارشان را آثار به جامانده از گذشته تشکیل می‌دهد. نیروی محرک جست‌وجو در تاریخ معمولاً مسائل و مباحث روز است و از همین روست که روایت‌های تاریخی مدام در معرض بازبینی، بازسازی و بازآفرینی قرار می‌گیرد. همین که هر مورخی از ظن خود یار وقایع و مسائل مختلف می‌شود، گواه بر آن است که اغلب از بحث و جدل گریزی نیست و هیچ نسخه جهان‌شمولی از رویدادهای گذشته نمی‌توان به دست داد. خواسته‌ایم که این مجموعه پلی بزند میان بحث و فحص‌های امروزی و روایت‌های مفصل عام پسندی که معمولاً در کوتاه مدت رنگ کهنگی به خود می‌گیرد.

کتاب‌هایی که در این مجموعه به رشته تألیف در آمده دسترنج مورخانی است که نه تنها دانای به آخرین پژوهش‌ها و مباحث مربوط به موضوع کار خود بوده‌اند، بلکه شخصاً ذهن ما را به درک و فهم مبحث مربوطه روشن ساخته‌اند. بناست که این کتاب‌ها راهگشای شناخت خواننده به موضوعات اساسی و عمده تاریخ باشد. هم روایت ماجرا را پیش چشم خواننده بگذارد و هم تحلیلی نقادانه از تعابیر و تفاسیر معاصر در اختیار بنهد. مجهز است به انواع ابزارهایی که در تک نگاشت‌های تخصصی عموماً اثری از آنها به چشم نمی‌خورد: گاه‌شمار وقایع، اصطلاح‌نامه و شرح حالی مختصر از شخصیت‌های مؤثر تاریخی حاضر در کتاب. بخش راهنمای مطالعه بیشتر نیز به کار دانشجویانی می‌آید که طالب اطلاعات بیشتری درباره مأخذ مربوط به اطراف و جوانب موضوع هستند. هم استادان و هم دانشجویان در خواهند یافت که اسناد منتخب علاوه بر این که به بحث و گفت‌وگو در محیط آموزشی دامن می‌زند، مورخان را با دست پر به سراغ مواد خامی می‌فرستد که در راه فهم گذشته به کار گرفته‌اند.

تاریخ‌پژوهان برای نقب زدن به آغاز جنگ در ۱۹۱۴

ناسیونالیسم، میلیتاریسم و امپریالیسم را می‌توان سه عامل عمده و ناپیدای جنگ قلمداد کرد که تاریخ‌پژوهان برای نقب زدن در لایه ظاهری وقایع منتهی به آغاز جنگ در ۱۹۱۴ به مطالعه درباره آن‌ها پرداخته‌اند. این بررسی‌ها حتی پیش از خاتمه جنگ آغاز شده بود و جالب آن که کماکان ادامه دارد؛ دانشجویانی که برای اطلاع از چندوچون بررسی‌های «کلاسیک» مربوطه به کتاب‌های مورخانی چون سیدنی فی (۱۹۲۸) و برنادوت اشمیت (۱۹۳۰) مراجعه می‌کنند که در فاصله بین دو جنگ جهانی نشر یافتند، درمی‌یابند که مسائل فوق‌الذکر از همان ابتدای امر به روشنی موضوع بحث و فحص بوده است. روایت‌های مفصل‌تر و مستندتری که پس از جنگ جهانی دوم به چاپ رسید. در کتاب‌های امثال ویلیام ال. لنگر (۱۹۵۰)، ای. جی. پی تیلور (۱۹۵۴)، لوئیجی آلبرتینی (۱۹۵۲-۱۹۵۷) و پیر زنوون (۱۹۶۲) نشان از آن داشت که حکایت همچنان باقی است در واقع از همان آغاز پیدا بود که این مباحث از منظر تاریخ‌شناسان دور نخواهد ماند و اگرچه ارزیابی آثار این عوامل به شیوه سلسله مراتبی ممکن نیست ضرورت دارد به مطالعه در اسباب و عللی بپردازیم که در تغییر افکار تحریک احساسات و ایجاد هراس منشأ اثر بود. هر توضیحی درباره ریشه‌های این جنگ مستلزم امعان نظر به چنین عواملی است.

یکی از روش‌های پژوهش در این باب که تا پنجاه سال بعد از وقوع جنگ محملی در کشورهای انگلیسی زبان نیافت این بود که ای بسا مدافعان نظم کهن قصد داشتند برای اجتناب از بروز تنش‌های اجتماعی در داخل مرزها جبهه برون مرزی را فعال کنند. این استدلال را نخست‌بار اکهارت کر مورخ مارکسیست در آلمان مطرح ساخت و در مقاله‌های متعدد خود از «اولویت سیاست داخلی» دفاع کرد. استدلال کر دایر بر این که صاحبان صنایع و زمین‌داران آلمانی در ساله‌ای پیش از جنگ برای ممانعت از اصلاحات داخلی با اتکا به شیوه سیاست همبستگی دور هم جمع شدند، در بسیاری از مورخان آلمانی تراز اول مؤثر افتاد بعدها این استدلال در توجیه بحرانی یا حتی جنگی بسط یافت که از نگاه افراد مسئول در تصمیم گیری درباره چنان بحرانی می‌توانست جایگزین مطبوعی برای اصلاحات داخلی باشد. در بیست سال گذشته مورخان از اجزای همین فرض در تبیین سیاست‌گذاری‌های بریتانیا روسیه و ایتالیا بهره برده‌اند.

چرا سلسله‌ای از بحران‌ها در آغاز سده بیستم زمینه‌ساز جنگ شد

اگر بگوییم کشمکش‌های کشورهای قدرتمند اروپایی در طول پنجاه سال منتهی به جنگ جهانی اول آتشی زیر خاکستر بود که نهایتاً کار را به تقابل مستقیم آنان کشاند سخنی به گزاف نگفته‌ایم. کتاب ریشه‌های جنگ جهانی اول تصویری کلی از سیاست‌ها و بحران‌هایی را پیش چشم می‌گذارد که در ۱۹۱۴ اروپا را درگیر جنگی خانمان‌سوز کرد. نویسنده در این کتاب علاوه بر این‌که به بررسی موانع سیاسی و راهبردیِ پیش روی هریک از قدرت‌های بزرگ و اثرگذاری عوامل اجتماعی و اقتصادی در روند تصمیم‌گیری‌های آنان می‌پردازد، موضع هر قدرت و جایگاه آن را در شبکه ائتلاف‌های حاکم بر سیاست‌های بین‌المللی نشان می‌دهد. وی شرح می‌دهد که آن ائتلاف‌ها (به‌ویژه «ائتلاف دوجانبه فرانسه و روسیه» و «ائتلاف سه‌جانبه آلمان، اتریش ـ مجارستان و ایتالیا») چگونه شکل گرفت، چطور به مجموعه‌ای از تعهدات پیچیده راهبردی انجامید، چرا سلسله‌ای از بحران‌های فزاینده در آغاز سده بیستم زمینه‌ساز جنگ شد و از چه روست که مختصات ویژه منطقه بالکان در شناخت وقوع جنگ در ۱۹۱۴ ضرورت دارد.

با ظهور هیتلر، تاسیس «رایش سوم» وقوع جنگ جهانی دوم و فجایع هولوکاست، مجادله بر سر ریشه‌های جنگ جهانی اول رفته‌رفته اهمیت خود را در تصور عموم از دست داد. مورخان خبره به پژوهش درباره این موضوع ادامه دادند و به کندوکاو در گنجینه‌ای به‌ظاهر تمامنشدنی از اسناد و مدارک پرداختند. با این تفاوت که موضوع از جذابیت افتاده بود. در دهه ۱۹۲۰ یافته‌های تازه از مدارک موجود در آرشیوها و نیز انتشار خاطرات جدید زینت بخش صفحات اول روزنامه‌ها شد. با پیشگامی آلمان، هر یک از طرفین دعوا به جمع‌آوری و تدوین مجموعه اسناد مکاتبات دیپلماتیک پرداختند تا بدین وسیله بی‌گناهی خود را به اثبات برسانند. دیری نگذشت که معلوم شد هیچ یک «مبرا از گناه» نبوده‌اند. اسناد خبر از نظام دیپلماتیک فو العاده پیچیده شبکه‌ای از ائتلاف‌ها و همسویی‌ها و نیز بیم و امیدهای ضد و نقیض می‌داد. همین ‌ بود که رأی به مقصر بودن این یا آن دولت می‌داد یا ائتلاف را با دشواری روز افزونی توام می‌کرد.

تکلیف مسبب جنگ اول بسیار مبهم به نظر می‌رسید

اگر مجادله بر سر تعیین مقصر جنگ به نتیجه می‌رسید، این پندار به ذهن خطور می‌کرد که کم و بیش همه طرف‌های درگیر سهمی از تقصیر داشتند، یکایک قدرت‌های بزرگ تا پیش از ۱۹۱۴ جنگ طلب و کشورگشا بودند و جملگی ترتیبیات مخفیانه‌ای داده بودند تا در بزنگاه بحران به مدد دوستان و متحدان خود بشتابند و هر یک از آنها نقشه‌های جنگی دقیق طرح‌های بسیج نیرو و جدول‌های زمان‌بندی حرکت قطارها را از پیش آماده کرده بودند تا در ۱۹۱۴ عیناً به اجرا بگذارند. گویا این جمع‌بندی در تقابل آشکار با تصور عمومی از واقعیت ریشه‌های جنگ جهانی دوم قرار می‌گرفت که بر مبنای آن کم و بیش همه متفق‌القول بودند پاسخ به هر پرسشی که تقریباً هر کس راجع به مقصر جنگ می‌پرسید به یک نام ختم می شد: «هیتلر».

به همین دلیل در دهه ۱۹۶۰ اوضاع بدین قرار بود که دو جنگ جهانی را دو موضوع مجزا در نظر گرفتند: تکلیف مسبب جنگ اول بسیار مبهم به نظر می‌رسید، ولی مسلماً پای همه طرف‌های درگیر در میان بود؛ برعکس، تکلیف مسبب جنگ دوم بسیار روشن و تقریباً ناگفته پیدا بود سخن از چه کسی است. یگانه فصل مشترک میان آن دو این بود که به هر دلیلی مفاد ناموجه و نامنصفانه و بی‌رحمانه عهدنامه ورسای زمینه‌ساز وضعیتی در آلمان شده بود که بستر ظهور و رشد نازیسم را فراهم ساخت و در نتیجه به طریقی متفقین فاتح جنگ جهانی اول در نهایت مقصرین جنگ دوم محسوب شدند.

در همین هنگام بود که فریتس فیشر پا به میدان گذاشت: مورخ آلمانی و استاد دانشگاه هامبورگ که استدلال‌هایش روح تازه‌ای در کالید بحثی دمید که بیش از یک نسل معفول مانده بود. در ۱۹۶۱ که کتابی را به نام دستیابی به جایگاه قدرت جهانی به چاپ رساند، بار دیگر این موضوع را در میان گذاشت که آلمان مقصر اصلی جنگ بوده است؛ رویکردی که از زمان جنگ تا آن هنگام رویکرد جاری و مرسوم نبود. کتاب فوق‌العاده مفصل بود و در آن انبوهی از اسناد و مدارک در تایید این استدلال گرد آمده بود که آلمان با به راه انداختن جنگ قصد داشت به هر ترتیب جایگاه خود را در مقام یکی از قدرت‌های جهانی سال‌های پیش از جنگ جهانی اول مستحکم سازد، سیاستی که به ناگزیر نخست به رقابت و آنگاه به منازعه با بریتانیا و روسیه انجامید.

فرانسه و روسیه در لوای ائتلاف دوجانبه و بریتانیای کبیر

او در جمع‌بندی سخنانش می‌گوید: روایت من مانند همه روایت‌های مربوط به جنگ جهانی اول، ناگزیر از جایی آغاز می‌شود که شک نیست نشان‌دهنده مفروضات و سوگیری‌های شخصی‌ من خواهد بود. به هر ترتیب، کوشیده‌ام انعکاس نظرها و تفسیرهای شخصی‌ام را به حداقل ممکن برسانم؛ غرضم این بوده است که فشرده‌ای تا حد امکان روشن و موجز از ریشه‌های جنگ جهانی اول به دست دهم خواسته‌ام حکایت خود را از قدرت‌های بزرگ تا ۱۹۰۰ آغاز کنم. فصول کتاب را بر اساس شکاف میان قدرت‌های بزرگ در آن عصر و زمانه تقسیم‌بندی کرده‌ام: آلمان، اتریش - مجارستان و ایتالیا در لوای ائتلاف سه جانبه.

فرانسه و روسیه در لوای ائتلاف دوجانبه و بریتانیای کبیر که در حاشیه جای می‌گیرد. پس از این کوشیده‌ام سرفصل‌های کلی سیاست‌های خارجی هر یک از کشورها در سده نوزدهم را مشخص کنم، تحولات همان سده را نشان دهم و نیز توضیح دهم که این تحولات به چه ترتیب بسترساز ایجاد نظام ائتلاف‌ها و نیز دگرگونی‌هایی شد که از آن‌ها معمولاً به «موازنه قوا» یاد می‌کنند برای ترسیم همین خطوط کلی نگاه خود را متوجه این امر کرده‌ام که «ساخت‌های درونی» چه اثراتی بر سمت‌وسوی سیاست خارجی هر یک از قدرت‌های بزرگ روزگار برجا می‌نهد، موضوعی که در ربع سده اخیر ذهن اکثر مورخان را به خود مشغول داشته است. پس از آن که شرحی از اوضاع جاری امور در ۱۹۰۰ به دست دهم، پیگیر سیر حوادث و وقایع، مناسبات دیپلماتیک، بحران‌ها و جنگ‌هایی خواهم شد که زمینه را برای وقوع بحران ژوئیه و در نهایت جنگ جهانی اول فراهم ساختند.

کتاب «ریشه‌های جنگ جهانی اول» نوشته گوردون مارتل با ترجمه بابک محقق در مجموعه «کارگاه تاریخ» در ۳۴۵ صفحه و قیمت یک میلیون و ۲۴۰ هزار تومان از سوی نشر نی منتشر شد.