به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ زبان در روایت‌های تاریخی منازعه‌ی فلسطین و اسرائیل معمولاً در حاشیه‌ی موضوعاتی چون سرزمین، سیاست، مهاجرت و جنگ قرار می‌گیرد. یاسر سلیمان ـ معالی در کتاب تازه‌اش این ترتیب را به چالش می‌کشد و نشان می‌دهد که زبان نیز در شکل‌گیری مرزهای هویتی و مناسبات قدرت نقشی اساسی داشته است. از نظر او، زبان عربی در این منازعه صرفاً وسیله‌ای برای ارتباط میان مردم نیست؛ به نشانه‌ای از تعلق فرهنگی و تاریخی تبدیل شده که حذف یا محدودکردنش می‌تواند بخشی از فرایند بازتعریف هویت جمعی باشد.
کتاب «زبان عربی در کوره‌ی منازعه‌ی صهیونیستی ـ عربی» در سال ۲۰۲۶ از سوی مرکز عربی پژوهش‌ها و مطالعات سیاست‌گذاری در بیروت منتشر شده است. این اثر ۳۹۹ صفحه دارد و در چهار فصل، پس از یک مدخل نظری، موضوعاتی چون کلیشه‌سازی، محو و به‌حاشیه‌راندن زبان عربی را بررسی می‌کند. سلیمان ـ معالی در این پژوهش ادامه‌ی مسیری را دنبال می‌کند که پیش‌تر در کتاب «زبان عربی در میدان‌های جنگ: پژوهشی درباره‌ی ایدئولوژی، اضطراب و تروریسم» در سال ۲۰۲۳ آغاز کرده بود. این دو کتاب نیز به پروژه‌ی گسترده‌تر او درباره‌ی نسبت زبان، هویت ملی و ایدئولوژی پیوند دارند؛ پروژه‌ای که نخستین صورت‌بندی مهم آن در کتاب انگلیسی‌زبان «زبان عربی و هویت ملی: پژوهشی درباره‌ی ایدئولوژی» شکل گرفت.
یاسین عدنان، نویسنده‌ی مقاله‌ی الجزیره درباره‌ی کتاب تازه، آن را بخشی از یک پروژه‌ی پژوهشی پیوسته می‌داند. به روایت او، سلیمان ـ معالی در آثارش میان دو کارکرد زبان تمایز می‌گذارد: کارکرد ابزاری، یعنی استفاده از زبان برای ارتباط و انتقال اطلاعات، و کارکرد نمادین، یعنی نقشی که زبان در تعریف هویت و تعلق جمعی پیدا می‌کند. در این نگاه، زبان می‌تواند به نوعی وطن تبدیل شود؛ وطنی که با حذف واژه‌ها، تغییر نام‌ها و گسستن پیوندهای زبانی، بخشی از حافظه‌ی تاریخی یک جامعه نیز در معرض حذف قرار می‌گیرد.
زبان؛ ضلع فراموش‌شده‌ی منازعه
عنوان کتاب نیز حامل موضعی تحلیلی است. نویسنده با انتخاب تعبیر «منازعه‌ی صهیونیستی ـ عربی» بر تقدم تاریخی شکل‌گیری جنبش صهیونیستی و ریشه‌های آن در قرن نوزدهم تأکید می‌کند. او معتقد است صورت‌های رایج نام‌گذاری این منازعه، گاهی آغاز تاریخی و نقش جریان صهیونیستی را در شکل‌گیری آن کم‌رنگ می‌کنند.
در تحلیل سلیمان ـ معالی، پروژه‌ی صهیونیستی در فلسطین بر سه محور به‌هم‌پیوسته استوار بوده است: تصرف زمین، ایجاد ساختار اقتصادی مبتنی بر نیروی کار یهودی و احیای زبان عبری به‌عنوان زبان مشترک جامعه‌ی تازه‌وارد. محور سوم در بسیاری از روایت‌های سیاسی و تاریخی کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ در حالی که از نظر نویسنده، احیای عبری و محدودکردن جایگاه عربی بخشی از فرایند ساختن هویت سیاسی جدید و فاصله‌گرفتن از جامعه‌ی فلسطینی بوده است.
عدنان در بررسی کتاب به معنای واژه‌ی عبری «علیاه» نیز اشاره می‌کند؛ واژه‌ای به معنای صعود که برای توصیف مهاجرت یهودیان به فلسطین به کار رفته است. از نظر او، این نام‌گذاری مهاجرت را در قالب نوعی ارتقای معنوی و تاریخی صورت‌بندی می‌کند؛ در حالی که ساکنان فلسطین همان رخداد را ورود به سرزمین و زندگی خود تجربه می‌کردند. این تفاوت در نام‌گذاری، نمونه‌ای از نقش زبان در ساختن روایت‌های رقیب درباره‌ی یک واقعه‌ی تاریخی است.
سلیمان ـ معالی برای توصیف روش پژوهش خود اصطلاح «تفکیکواستعماری» را ساخته است؛ ترکیبی از دو واژه‌ی تفکیک و استعمارزدایی. این اصطلاح به رویکردی اشاره دارد که می‌کوشد مناسبات زبانی را در پیوند با تاریخ استعمار، سیاست، جامعه‌شناسی، ادبیات و رسانه بررسی کند. نویسنده با این روش، زبان را از محدوده‌ی مطالعات صرفاً زبان‌شناختی بیرون می‌آورد و آن را در متن روابط اجتماعی و سیاسی قرار می‌دهد.
کلیشه‌سازی؛ عربی به‌مثابه زبان دشمن
نخستین محور اصلی کتاب به چگونگی تصویرسازی از زبان عربی در گفتمان صهیونیستی اختصاص دارد. سلیمان ـ معالی توضیح می‌دهد که در این گفتمان، عربی به‌تدریج با عقب‌ماندگی، خشونت و دشمنی پیوند خورده و به‌عنوان زبان یک دشمن منطقه‌ای و فرهنگی معرفی شده است. در چنین چارچوبی، ویژگی‌های منفی‌ای که به عرب‌ها نسبت داده می‌شود، به زبانشان نیز سرایت می‌کند؛ زبان به نشانه‌ای از تهدید تبدیل می‌شود.
یکی از اسناد تصویری مورد اشاره در کتاب، عکسی از بمبی است که نیروهای اسرائیلی بر غزه انداخته‌اند و روی آن به زبان عبری نوشته شده: «حالا ما عربی صحبت می‌کنیم.» نویسنده این تصویر را نمونه‌ای از تبدیل زبان به ابزار تهدید می‌داند؛ جایی که زبان از امکان گفت‌وگو فاصله می‌گیرد و در خدمت نمایش خشونت قرار می‌گیرد.
این موضوع در جریان جنگ اسرائیل علیه غزه نیز برای نویسنده اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده است. سلیمان ـ معالی می‌گوید هم‌زمانی پژوهش با جنگ، از نظر روانی و روش‌شناختی کار را دشوار کرده است. او با الهام از دیدگاه آنتونیو گرامشی درباره‌ی پیوند مسائل زبانی و مسائل اجتماعی، استدلال می‌کند که در منازعه‌ی فلسطین، زبان یکی از اضلاع مهم پروژه‌ی استعماری است؛ ضلعی که در کنار زمین و سیاست قرار می‌گیرد، اما در تحلیل‌های رایج کمتر دیده می‌شود.
یهودیان عرب و هزینه‌ی عبور از زبان مادری
بخش دیگری از کتاب به وضعیت یهودیانی می‌پردازد که از جوامع عربی به اسرائیل مهاجرت کردند. سلیمان ـ معالی در این بخش، روایت رایجی را بررسی می‌کند که یهودیان سفاردی را به‌دلیل آشنایی با زبان و فرهنگ عربی، بالقوه واسطه‌ای برای ارتباط با همسایگان عرب می‌داند و ناکامی این نقش را به سلطه‌ی نخبگان اشکنازی نسبت می‌دهد.
نویسنده این توضیح را کافی نمی‌داند. از نظر او، بخشی از نخبگان سفاردی نیز از آشنایی خود با عربی برای کسب موقعیت و امتیاز در ساختار اجتماعی اسرائیل استفاده کردند. او میان تبعیض علیه عرب‌ها و تفاوت‌های منزلتی میان گروه‌های یهودی تمایز می‌گذارد و معتقد است این دو را نمی‌توان در یک سطح قرار داد.
در این چارچوب، عبور یهودیان عرب از زبان عربی به عبری نیز پیامدهای اجتماعی و هویتی داشته است. سلیمان ـ معالی این فرایند را با مفهوم «خشونت زبانی» توضیح می‌دهد؛ فرایندی که در آن زبان و فرهنگ پیشین فرد به عاملی برای کاهش منزلت اجتماعی او تبدیل می‌شود. او همچنین از محو زبان عربی در میان یهودیان مزراحی به‌عنوان نوعی «نسل‌کشی زبانی» یاد می‌کند؛ تعبیری که در استدلال کتاب به سیاست‌های جذب و یکسان‌سازی فرهنگی اشاره دارد.
نمونه‌ی روشن این روند، تغییر نام‌های عربی به نام‌های عبری است. کتاب به مورد سامی معلم اشاره می‌کند که نامش به شموئل موریه تغییر یافت. نکته‌ی معنادار این است که نام تازه، ترجمه‌ی عبری نام پیشین را در خود حفظ می‌کند؛ گویی نام عربی زیر پوشش واژه‌ای عبری همچنان باقی مانده است.
در برابر این فرایند، تجربه‌ی سمیر نقاش قرار دارد؛ نویسنده‌ی یهودی عراقی‌تبار که نوشتن به زبان عربی را ادامه داد. بنا بر روایت کتاب، پافشاری او بر زبان و میراث فرهنگی‌اش به تنش در روابط خانوادگی انجامید. فرزندان نقاش با میراث عربی پدر فاصله گرفتند و به ارتش اسرائیل پیوستند. این نمونه برای سلیمان ـ معالی نشان می‌دهد که انتخاب زبان می‌تواند به مسئله‌ای عمیق در روابط خانوادگی و تعریف هویت نسل‌های مختلف تبدیل شود.
واژه‌های عربی در ساخت هویت عبری
کتاب در بخش دیگری به دو واژه‌ی «دوگری» و «صابرا» می‌پردازد. «دوگری» به نوعی صراحت و بی‌پرده‌گویی اشاره دارد و «صابرا» نامی است که به نسل یهودیان متولدشده در فلسطین و اسرائیل داده شده و از واژه‌ی عربی «صبر» برای نامیدن میوه‌ی کاکتوس گرفته شده است.
سلیمان ـ معالی نشان می‌دهد که این واژه‌های برگرفته از عربی در شکل‌گیری تصویری تازه از هویت اسرائیلی به کار رفته‌اند. نسل صابرا می‌کوشید خود را در برابر تصویر یهودی اروپاییِ منفعل و آسیب‌پذیر تعریف کند؛ تصویری که در این گفتمان با صراحت، قدرت و آمادگی برای رویارویی جایگزین می‌شد. از نظر نویسنده، تناقض در اینجاست که عناصر زبانی برگرفته از فرهنگ عربی در ساخت هویتی به کار گرفته شدند که در پی فاصله‌گرفتن از فلسطینیان و محو حضور آنان بود.
نویسنده در این بخش از تجربه‌ی شخصی خود در ایست‌های بازرسی نیز یاد می‌کند؛ جایی که زبان عبری در برخورد با فلسطینیان به مجموعه‌ای از فرمان‌های کوتاه و آمرانه تبدیل می‌شود. او معتقد است این لحن از فضای نظامی فراتر می‌رود و در مناسبات روزمره نیز بازتاب پیدا می‌کند.
حذف عربی از نام خیابان‌ها و فضای عمومی
آخرین محور اصلی کتاب به جایگاه زبان عربی در فضای عمومی اسرائیل اختصاص دارد. سلیمان ـ معالی با استفاده از مفهوم «چشم‌انداز زبانی»، تابلوهای خیابان‌ها، نام شهرها و مکان‌ها را نشانه‌هایی از هویت و مناسبات قدرت در یک سرزمین می‌داند. از این منظر، تغییر نام یک مکان یا حذف صورت عربی آن از تابلوها، اقدامی صرفاً اداری نیست و می‌تواند بخشی از بازنویسی حافظه‌ی جغرافیایی باشد.
یکی از نمونه‌های مطرح‌شده در کتاب، تغییر نام شهر ناصره‌ی علیا است. در سال ۲۰۰۹، وزارت حمل‌ونقل اسرائیل کوشید نام‌های عربی را در تابلوها به شکل آوانویسی‌شده به عبری منتقل کند. نام ناصره‌ی علیا ابتدا به صورت «نتسیرت علیت» نوشته شد و سپس در سال‌های بعد به «نوف هگلیل» تغییر یافت؛ تغییری که پیوند آشکار نام با صورت عربی آن را کم‌رنگ کرد.
نویسنده همچنین به قانون دولت ـ ملت مصوب سال ۲۰۱۸ می‌پردازد که جایگاه زبان عربی را از زبان رسمی به زبانی با «جایگاه ویژه» تغییر داد. این قانون در بحث‌های سیاسی و حقوقی با انتقاد نمایندگان عرب روبه‌رو شد و برخی از آنان آن را زمینه‌ساز نوعی «نکبت زبانی» دانستند. سلیمان ـ معالی این تحول را در امتداد روندی می‌بیند که طی آن حضور عربی در نهادها و فضای عمومی محدود شده است.
تلاش برای بازسازی پیوند میان دو زبان
کتاب در کنار بررسی سیاست‌های حذف و به‌حاشیه‌راندن، به نمونه‌هایی از مقاومت فرهنگی و تلاش برای ایجاد ارتباط میان عربی و عبری نیز می‌پردازد. یکی از این نمونه‌ها آنتون شماس، نویسنده‌ی فلسطینیِ عبری‌نویس است که از «یهودیت‌زدایی» زبان عبری سخن گفته و خواستار تبدیل آن به زبانی مشترک برای جامعه‌ی اسرائیل شده است؛ زبانی که به یک هویت قومی یا دینی خاص محدود نماند.
مدارس دوزبانه‌ی «ید بید» نیز نمونه‌ی دیگری است که در کتاب بررسی می‌شود. این مدارس تلاش کرده‌اند آموزش عربی و عبری را در کنار یکدیگر پیش ببرند و امکان ارتباط میان کودکان دو جامعه را فراهم کنند. با این حال، نویسنده تأکید می‌کند که شکاف‌های اجتماعی و سیاسی عمیق، مسیر چنین تجربه‌هایی را دشوار کرده است.
سلیمان ـ معالی در این بخش به شعر نیز توجه دارد. او از شعر «زبان پدر و مادرم» سروده‌ی روعی حسن، شاعر مراکشی‌تبار، و شعر «من شرقی‌ام» از عدی کیسار، شاعر یمنی‌تبار، یاد می‌کند. این آثار تجربه‌ی چندپارگی زبانی و فرهنگی را در میان یهودیان مزراحی بازتاب می‌دهند؛ کسانی که نسبتشان با زبان عربی، عبری و میراث خانوادگی در شکل‌گیری هویتشان نقش دارد.
در نگاه کلی، کتاب «زبان عربی در کوره‌ی منازعه‌ی صهیونیستی ـ عربی» می‌کوشد جایگاه زبان را در تاریخ منازعه‌ی فلسطین و اسرائیل بازخوانی کند. سلیمان ـ معالی با تکیه بر اسناد آرشیوی، عکس‌ها، متون، شعرها و روایت‌های شخصی، نشان می‌دهد که سیاست زبانی در این منازعه با موضوعاتی چون مهاجرت، حافظه، هویت و قدرت پیوند خورده است. این پژوهش ادامه‌ی مسیری است که او در کتاب پیشین خود آغاز کرده بود؛ مسیری که زبان را از محدوده‌ی قواعد و ساختارهای زبانی فراتر می‌برد و آن را به یکی از میدان‌های اصلی فهم تاریخ و جامعه تبدیل می‌کند.
نظر شما