سرویس کودک و نوجوان خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – سایه برین: پی‌نما را نمی‌توان صرفاً قالبی برای روایت داستان در چند قاب تصویری دانست؛ این هنر، زبان مشترک تصویر و روایت و بازتابی از فرهنگ، تاریخ و شیوه نگاه ملت‌هاست. هنری که اگرچه در جهان با نام‌هایی چون کمیک و مانگا شناخته می‌شود، در ایران نیز ریشه‌هایی در سنت‌های تصویری و روایت‌های مردمی، از پرده‌خوانی و نقاشی‌های روایی تا آثار تاریخی و مذهبی، دارد. با این حال، فاصله میان این پیشینه و جایگاه امروز پی‌نما در ایران همچنان قابل توجه است؛ فاصله‌ای که نبود آموزش تخصصی، فقدان زیرساخت‌های حرفه‌ای، کمبود حمایت‌های نهادی و محدودیت بازار کار آن را بیشتر کرده است.
سعید رزاقی، پیشکسوت عرصه پی‌نما، در این گفت‌وگو از هویت مستقل این هنر و ضرورت توجه به ریشه‌های فرهنگی آن می‌گوید؛ از تأثیرپذیری از جریان‌های جهانی بدون ازدست‌دادن امضای ایرانی دفاع می‌کند و در کنار اشاره به ظرفیت‌های پی‌نمای مذهبی، از چالش‌های آموزش و پرورش استعدادها و ضرورت ایجاد مسیری پیوسته از مدرسه و هنرستان تا دانشگاه و بازار نشر سخن می‌گوید. به باور او، پی‌نما برای عبور از وضعیت کنونی، بیش از هر چیز به برنامه‌ریزی بلندمدت، حمایت واقعی و عزمی ملی نیاز دارد. متن کامل این مصاحبه را با هم می‌خوانیم.
چرا تأکید دارید به جای واژه «کمیک» از اصطلاح «پی‌نما» استفاده کنیم؟ تفاوت این دو اصطلاح چیست و چرا باید برای این هنر در زبان فارسی نام مستقلی داشته باشیم؟
هر کشوری هنر گرافیکی و شیوه بیان تصویری خاص خودش را دارد. در کشورهای انگلیسی‌زبان به این قالب «کمیک استریپ» می‌گویند و در ژاپن از اصطلاح «مانگا» استفاده می‌شود. در واقع، هر فرهنگ، متناسب با پیشینه و نگاه هنری خود، شیوه خاصی برای روایت تصویری دارد. آیا مانگای ژاپنی، با وجود شباهت‌هایی که ممکن است به آثار انگلیسی و آمریکایی داشته باشد، دقیقاً همان مفهوم را دارد؟ خیر؛ زیرا تفاوت‌های فرهنگی در این آثار تأثیرگذار است.
ما نیز چنین پیشینه‌ای داریم و در گذشته از شکل‌های مختلف روایت تصویری برخوردار بوده‌ایم. برای مثال، پرده‌خوانی عاشورا و نمایش‌های قهوه‌خانه‌ای از نمونه‌های نزدیک به این جریان هستند. همچنین می‌توان به آثار عموی کمال‌الملک، یعنی صنیع‌الملک، اشاره کرد که نقاشی‌های هزارویک‌شب را برای ناصرالدین‌شاه کشیده بود. البته در این زمینه چندان پژوهش و توجهی صورت نگرفته است؛ چراکه بخشی از این آثار، هنر درباری و خصوصی بوده‌اند و ممکن است نمونه‌هایی از آن‌ها در موزه‌ها نگهداری شود. در مقابل، پرده‌خوانی عاشورا در بستر فرهنگ عمومی مردم شکل گرفته و بخشی از هنر مردمی ما بوده است.
بنابراین، پی‌نما صرفاً معادل‌گذاری یک واژه خارجی نیست؛ بلکه باید آن را در بستر فرهنگ و سنت تصویری خودمان بشناسیم.
با توجه به نمونه‌هایی که از هنر تصویری ایران نام بردید، آیا می‌توان گفت ایران نیز از بنیان‌گذاران هنر پی‌نما در جهان بوده است؟ این هنر چه پیشینه‌ای در تاریخ ایران و جهان دارد؟
بله، ما نیز جزو بنیان‌گذاران این جریان بوده‌ایم. اروپایی‌ها هم از گذشته شکل‌هایی از روایت تصویری داشته‌اند، اما آمریکایی‌ها از چنین پیشینه تاریخی گسترده‌ای برخوردار نبودند؛ زیرا سابقه تاریخی کشورشان کوتاه‌تر است. البته اگر بخواهیم قوم باستانی آزتک را در این بررسی در نظر بگیریم، بحث متفاوت می‌شود؛ چراکه آن‌ها نیز از نظر تاریخی و فرهنگی ارتباط مستقیمی با آمریکایی‌های امروز ندارند.
در تخت جمشید، روایت‌هایی را می‌بینیم که از طریق نقش‌ها بیان شده‌اند. حتی اگر عقب‌تر برویم، به نقاشی‌های انسان‌های غارنشین می‌رسیم؛ آثاری که لزوماً به یک ملت یا تمدن خاص تعلق نداشتند و انسان‌ها احساسات و روایت‌های خود را روی دیوار غارها به تصویر می‌کشیدند.
در واقع، انسان‌ها همواره احساسات و تجربه‌هایشان را از طریق تصویر بیان کرده‌اند. نقاشی یکی از نخستین زبان‌های بیان احساسات است. کودکان نیز احساسات، ترس‌ها و تجربه‌های خود را با مدادرنگی و نقاشی نشان می‌دهند. حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد کودکان نقاشی می‌کنند. برخی از آن‌ها در بزرگسالی نیز این مسیر را ادامه می‌دهند و وارد عرصه هنر می‌شوند، اما برخی دیگر مشاغل متفاوتی را انتخاب می‌کنند.
این موضوع ارتباط مستقیمی با دولت، تمدن یا تاریخ یک کشور ندارد. انسان ممکن است روی ساحل، دیوار یا هر سطح دیگری نقاشی کند. بنابراین، روایت تصویری ریشه‌ای بسیار قدیمی در زندگی بشر دارد و نمی‌توان آن را به یک کشور یا دوره تاریخی محدود کرد.
در تولید آثار پی‌نما تا چه اندازه باید به فرهنگ ایرانی وفادار باشیم؟ آیا تأثیرپذیری از کمیک و مانگای کشورهای دیگر به هویت این هنر آسیب می‌زند یا می‌تواند به رشد آن کمک کند؟
گاهی جوانان این پرسش را مطرح می‌کنند که تا چه زمانی باید صرفاً ایرانی بمانیم و چرا نباید از شیوه‌های دیگران استفاده کنیم. ما دو جریان گرافیکی شاخص در این حوزه داریم: کمیک و مانگا. در دوره‌هایی یکی از این دو جریان تأثیرگذاری بیشتری داشته و در دوره‌های مختلف نیز بر یکدیگر اثر گذاشته‌اند.
اگر بخواهیم برخی از اغراق‌ها و ویژگی‌های تصویری یک اثر را از جریان مانگا یا کمیک بگیریم، این موضوع اشکالی ندارد. هنر را نباید به یک دوره یا سبک خاص محدود کنیم. همان‌طور که نمی‌توان گفت سینما فقط متعلق به دهه شصت است، در پی‌نما نیز می‌توانیم از ویژگی‌های سبک‌های مختلف استفاده کنیم و آن‌ها را به شیوه خودمان توسعه دهیم.
برای مثال، می‌توانیم پیتزا بپزیم، اما از ادویه ایرانی استفاده کنیم. نمی‌توانیم بگوییم حتماً باید از نگارگری ایرانی استفاده کنیم؛ زیرا باید ببینیم آیا این شیوه با موضوع و فضای اثر تناسب دارد و آیا می‌توانیم آن را به‌درستی اجرا کنیم یا خیر.
به نظر من، می‌توان از هنرهای دیگر تأثیر گرفت، اما نباید از تحولات هنری جهان عقب بمانیم. باید ایده‌ها و ظرفیت‌های موجود در آثار دیگر کشورها را بشناسیم و از آن‌ها بهره ببریم، اما در نهایت خوراک فرهنگی خودمان را به اثر اضافه کنیم تا امضای ایرانی داشته باشد.
برای مثال، کتاب «داستان عاشورا» اثر پرویز اقبالی را در نظر بگیرید. ایشان داستان عاشورا را به تصویر کشیده است. این داستان، متعلق به یک فرهنگ خارجی یا غربی نیست و ماجرا در جغرافیای عراق و شام اتفاق می‌افتد؛ اما در اثر او می‌توانیم از هنرهای تجسمی و بصری ایرانی و بهره‌گیری از نگارگری ایرانی نشانه‌هایی ببینیم. پرسپکتیو، خلاقیت و شیوه پرداخت اثر نیز حاصل نگاه هنرمند است.
هنرمند هوشمند کسی است که از تاریخ هنر جهان ایده می‌گیرد، عناصر مختلف را با یکدیگر ترکیب می‌کند و در نهایت اثری می‌آفریند که هویت و امضای خودش را دارد. بنابراین، مهم این است که اثر نهایی، با وجود تأثیرپذیری از جریان‌های مختلف، هویت ایرانی خود را حفظ کند.
در زمینه تولید پی‌نماهای مذهبی، چه ملاحظاتی باید مورد توجه نویسندگان، تصویرگران و به‌ویژه ناشران قرار بگیرد؟ آیا صرفاً پرداختن به یک موضوع مذهبی برای خلق اثری تأثیرگذار کافی است؟
به نظر من، این نوع کار نباید به یک اثر معمولی تبدیل شود. ناشر باید نسبت به موضوع ارادت داشته باشد و حتی حاضر باشد تمام ظرفیت انتشارات خود را برای آن به کار بگیرد. وقتی قرار است اثری با موضوعات مذهبی یا ملی تولید شود، ناشر باید با اعتقاد و ارادت به سراغ آن برود.
برخی افراد فقط می‌خواهند کاری بگیرند و آن را منتشر کنند، اما به نظر من، سخن باید از دل برآید تا بر دل بنشیند. البته این قاعده در همه کارهای هنری وجود دارد، اما در آثار مذهبی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
پرویز اقبالی در این زمینه دل گذاشت و با تمام وجود کار کرد. کسی که هنوز به چنین درکی نرسیده و موضوع را به‌عنوان یک نیاز و دغدغه جدی درونی احساس نکرده است، نمی‌تواند چنین اثری را به شکل مطلوب ارائه دهد.
هنرمند باید با خودش بگوید من دلم می‌خواهد این اثر را به اهل‌بیت(ع) تقدیم کنم. کسی که با چنین نگاهی کار می‌کند، تمام وجودش را پای اثر می‌گذارد و با تمام ظرفیت و توان خود تلاش می‌کند.
وقتی سخنی از عمق دل بیان می‌شود، حتی اگر اثر از نظر فنی نواقصی داشته باشد، باز هم می‌تواند تأثیرگذار باشد. من معتقدم وقتی کاری از روی ارادت انجام شود، خود اهل‌بیت(ع) آن را به دل مخاطب می‌اندازند.
استعداد هنری تا چه اندازه ذاتی است؟ آیا تحصیلات دانشگاهی و آموزش آکادمیک می‌تواند فردی را که استعداد اولیه‌ای ندارد، به هنرمند تبدیل کند؟
فرشید مثقالی پاسخ این پرسش را داده است: «به هیچ عنوان، به هیچ عنوان و به هیچ عنوان هنر را نمی‌توان یاد داد.» در واقع، خلاقیت و ذوق هنری باید از درون انسان بجوشد. علومی مانند پزشکی و مهندسی را می‌توان آموزش داد و افراد می‌توانند با یادگیری آن‌ها به نتایج خوبی برسند، اما نمی‌توان چیزی را که اساساً در وجود فرد نیست، از طریق آموزش ایجاد کرد.
نمی‌توان گفت کسی صرفاً به این دلیل که به هنر علاقه دارد، حتماً هنرمند خواهد شد. ممکن است فرد استعداد لازم را نداشته باشد و از سطح مشخصی فراتر نرود.
البته از طرف دیگر، استعداد به‌تنهایی هم کافی نیست. حتی اگر نابغه باشید، باید تلاش و کوشش کنید. من شاگردانی داشته‌ام که استعدادشان صد بود، اما فرد دیگری با استعدادی در حد ۳۰، بیشتر از آن‌ها تلاش می‌کرد. این وضعیت شبیه داستان مسابقه خرگوش و لاک‌پشت است. کسی که تلاش بیشتری داشت، خودباوری بالاتری نشان می‌داد و برای کارش وقت می‌گذاشت، در نهایت جلو می‌افتاد.
اما مسئله مهم دیگر، وضعیت آموزش پی‌نما در ایران است. ما در این زمینه پژوهشگاه تخصصی نداریم و آموزشگاه خصوصی‌ای هم که به‌صورت جدی و مستمر در این حوزه فعالیت کند، وجود ندارد. بیش از ۱۵ سال است که این موضوع را مطرح می‌کنم، اما آن‌طور که باید جدی گرفته نشده است.
استعدادها باید شناسایی و جذب شوند و فرصت کار کردن در اختیارشان قرار بگیرد، اما چنین سازوکاری نداریم. نام پی‌نما در جشنواره‌ها مطرح می‌شود و هنرجویان در این رویدادها شرکت می‌کنند، اما معمولاً فرد دو سه روز در جشنواره حضور پیدا می‌کند و به درک اولیه‌ای از این هنر می‌رسد؛ سپس رویداد تمام می‌شود و تا جشنواره بعدی اتفاق خاصی نمی‌افتد.
ما آموزشگاهی نداریم که واقعاً بخواهد پی‌نما را به شکل تخصصی آموزش دهد. دانشجویانی که وارد این کلاس می‌شوند که گاهی از نظر استعداد و توانایی اولیه، فاصله زیادی با سطح مورد انتظار بازار کار دارند و باید پرسید دانشگاه‌ها تا امروز چه چیزی به آن‌ها آموزش داده‌اند؟ این مسئله فقط مختص دانشگاه‌های دولتی یا غیردولتی نیست.
من باید در یک ترم، حداکثر طی شش ماه، به دانشجویی که ممکن است هیچ شناختی از این هنر نداشته باشد، آموزش بدهم. در چنین شرایطی، اگر بخواهم در کف دست هرکدام از این دانشجویان گلی از پی‌نما بکارم، آن گل بعد از پایان درسشان از بین می‌رود؛ چون برای ادامه کار و فعالیت حرفه‌ای، فرصت و بستری وجود ندارد.
حتی اگر فردی استعداد داشته باشد، باز هم با مشکل نبود بازار کار روبه‌رو می‌شود. من احساس می‌کنم در چنین شرایطی دارم در کویر توت‌فرنگی می‌کارم. وقتی دانشجو درسش تمام می‌شود، همه‌چیز متوقف می‌شود و بساط آموزش جمع می‌شود.
پس من چگونه می‌توانم در یک ترم این هنر را آموزش بدهم، در حالی که ترم بعد باید دوباره از ابتدا با دانشجویان جدید کار کنم؟ پاسخ روشنی برای این مسئله وجود ندارد. این یکی از آفت‌های نظام آموزشی برای یادگیری هنر پی‌نمای ماست.
پرسش من این است که آیا چنین ساختاری می‌تواند زیرساخت مناسبی برای پرورش هنرمندان و تولید آثار پی‌نما باشد؟ حتی اگر فردی استعداد داشته باشد، وقتی زمینه‌ای برای فعالیت حرفه‌ای وجود ندارد، چه آینده‌ای در انتظار او خواهد بود؟ شاید در حوزه تصویرگری فرصت‌هایی برای کار وجود داشته باشد، اما وضعیت بازار کار پی‌نما متفاوت است.
با توجه به مشکلاتی که در زمینه آموزش، جذب استعدادها و نبود بازار کار مطرح کردید، برای بهبود وضعیت پی‌نما در ایران چه راهکاری پیشنهاد می‌کنید؟
به نظر من، باید از بالا و از پایه‌های اصلی این جریان شروع کنیم. نمی‌توان صرفاً به سراغ نوجوانان رفت و انتظار داشت همه مشکلات حل شود. البته معتقدم کار باید از دوران نوجوانی آغاز شود، اما این کار نیازمند برنامه‌ریزی و زیرساخت است.
وقتی با یک هنرجوی ۳۰ساله مواجه می‌شوم، می‌بینم که او در طول زندگی هنری خود به نتایج موفقیت‌آمیزی رسیده و مسیرهایی را طی کرده است. ولی از طرفی بعضی وقت‌ها حتی هنرجویانی دارم که 40سال سن دارند ولی متاسفانه مسیر را به اشتباه پیموده‌اند. در چنین شرایطی باید از خودم بپرسم من چه کاری می‌توانم برای آن‌ها انجام دهم؟ و همواره این سوال در ذهنم تکرار می‌شود که ایشان آیا هدفشان این است که صرفاً برای علاقه و ذوق شخصی و دل خودشان کار کنند یا واقعاً می‌خواهند کتابی منتشر کنند؟ این‌ها پرسش‌هایی است که باید به آن‌ها پاسخ داده شود.
سازمان‌ها و نهادهای مسئول باید وارد عمل شوند. من انتقادهایی را مطرح می‌کنم، اما ظاهراً این انتقادها به گوش کسی نمی‌رسد. کافی است دو اتفاق مثبت و امیدوارکننده در این زمینه به من نشان دهند. این مسئله هم ارتباطی با گرایش‌های سیاسی چپ و راست ندارد؛ مشکل، کلیت ساختار و شرایط موجود است.
صنعت کتاب ما از گذشته با مشکلاتی روبه‌رو بوده و اکنون شرایط آن به‌سمت وضعیت بحرانی‌تری حرکت می‌کند. اتفاقاتی مانند جنگ باعث شد نمایشگاه کتاب متوقف شود، اما پرسش این است که پیش از آن چه وضعیتی داشتیم؟ واقعیت این است که صنعت نشر از قبل نیز با مشکلات جدی مواجه بود و مسئله فقط به توقف نمایشگاه کتاب محدود نمی‌شود.
چاپ و انتشار کتاب با مشکلات متعددی روبه‌روست. در حوزه پی‌نما نیز باید پرسید آیا مخاطب حاضر است برای خرید نسخه فیزیکی اثر هزینه کند؟ در شرایط فعلی، بسیاری از افراد ترجیح می‌دهند نسخه PDF را دانلود کنند. دانلود کتاب در میان مخاطبان بسیار رایج شده است و خرید نسخه چاپی با توجه به افزایش قیمت کاغذ و هزینه‌های تولید، دشوارتر شده است. از سوی دیگر، حمایت مؤثری نیز از این حوزه صورت نگرفته است.
آیا تعریف یک رشته دانشگاهی مستقل برای پی‌نما می‌تواند به حل مشکلات این حوزه کمک کند؟ یا پیش از آن باید به فکر ایجاد زیرساخت‌های آموزشی دیگری بود؟
به نظر من، زیرساخت اصلی نباید صرفاً دانشگاه باشد. دانشگاه می‌تواند برای همه افراد در صورت قبولی قابل دسترس باشد، اما آموزشگاه‌های هنری و نظام آموزش تخصصی هنری می‌توانند شرایط متفاوتی داشته باشند و افراد به‌دلیل استعداد و ذوق لازم در این رشته هنری گزینش شده و بعد امکان ورود داشته باشند. ولی در فضای دانشگاهی ممکن است فردی در رشته حسابداری تحصیل کرده باشد و ناگهان تصمیم بگیرد وارد رشته گرافیک شود. بنابراین، نمی‌توان انتظار داشت که دانشگاه به‌تنهایی تمام نیازهای آموزشی این حوزه را برطرف کند.
به جای اینکه همه‌چیز را از دانشگاه آغاز کنیم، باید از هنرستان‌ها شروع کنیم. حمایت‌ها باید از سوی آموزش‌وپرورش، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و نهادهایی که برای گروه‌های سنی نوجوان و جوان فعالیت می‌کنند، انجام شود.
من نگاه مثبتی به ناشران شریف دارم. ناشران در شرایط دشواری فعالیت می‌کنند و با مشکلات متعددی روبه‌رو هستند. بسیاری از آن‌ها حتی ورشکست شده‌اند. بنابراین، نمی‌توان تمام بار توسعه پی‌نما را بر دوش ناشر گذاشت.
وزارت ارشاد باید وارد عمل شود، استعدادها را شناسایی کند و برای پرورش آن‌ها هزینه در نظر بگیرد. نمی‌توان یک‌باره به سراغ دانشگاه رفت و انتظار داشت همه مشکلات حل شود. ابتدا باید وضعیت آموزش در مدارس ابتدایی و متوسطه مشخص شود. دانش‌آموزان این دوره‌ها چه جایگاهی در برنامه توسعه پی‌نما دارند؟ چرا نباید از همان دوران مدرسه برای شناسایی و پرورش استعدادها برنامه‌ریزی کنیم؟
ابتدا باید این مسیر را راه‌اندازی کنیم. بعد هنرمند می‌تواند وارد هنرستان شود و در ادامه تحصیلات دانشگاهی خود را دنبال کند. در چنین شرایطی، استعدادهای واقعی فرصت پیدا می‌کنند با یکدیگر رقابت کنند و توانایی‌هایشان را نشان دهند.
ناشران نیز باید در جشنواره‌ها حضور پیدا کنند و استعدادهای برتر را شناسایی کنند. وزارت ارشاد و سایر سازمان‌ها باید مشخص کنند چه حمایت‌هایی می‌توانند از این جریان انجام دهند.
این مسیر به حمایت مالی، برنامه‌ریزی بلندمدت، عزم و همت ملی نیاز دارد. نمی‌توان به یک نهاد یا ارگان مراجعه کرد، برای مدتی با آن همکاری داشت و بعد همه‌چیز را رها کرد. توسعه پی‌نما به یک جریان مستمر و حمایت همه‌جانبه نیاز دارد.
نظر شما