یکی از شاعران و پژوهشگران ادبی استان اردبیل در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در اردبیل بیان کرد: پیشینه تشکیل انجمن‌های ادبی در ایران به بیش از هزار سال قبل برمی‌گردد. محافل ادبی و شعرخوانی در دربار و در محضر شاهان و امیران برگزار می‌شد. سیدعظیم شیروانی در سفری که به اردبیل داشت در تذکره خود نوشته است: در اردبیل با شاعرانی چون؛ شمس اردبیلی، غایب اردبیلی، قُمری اردبیلی، ناصر اردبیلی، ناظم اردبیلی، گنجی اردبیلی و صراف اردبیلی دیدار داشته که همه از دست پروردگان صدرالممالک اردبیلی بودند.

کاظم نظری بقا اضافه کرد: در گذشته سیدعظیم شیروانی انجمن ادبی «بیت الصفا» را تشکیل داد. همزمان در قره باغ انجمن ادبی مجلس خاموشان و در باکو مجمع الشعرا دایر شد، انجمن ادبی شوشا نیز به مدیریت خورشیدبانو ناتوان به مدت ۲۰ سال ادامه یافت. در تبریز انجمن لقمانیه (نخستین انجمن ادبی تبریز) به سرپرستی ادیب الممالک فراهانی نیز در همان دوره تشکیل شد.

به گفته این شاعر و پژوهشگر ادبی، شاعران اردبیل در گذشته در مراکز خرید و قهوه‌خانه‌ها جمع می‌شدند. عموما دکان‌ها و مراکز خرید و فروش، محل تجمع ادبا و شاعران در اردبیل بود. مسافرخانه مرحوم مرشد واقع در جاده نمین - اردبیل یکی از مکان‌های تجمع شعرا در ۸۰ سال پیش بوده است.

نظری بقا با بیان اینکه مرشد از موسسان هیئت حسینی اردبیلی نیز بود، بیان کرد: در محفلی که وی برگزار می‌کرد، شاعرانی چون عباسقلی یحیوی، ستار ذاکر اردبیلی، میرزا فضلعلی صدرالممالکی، مضطر اردبیلی حاضر می‌شدند. همچنین در دهه ۲۰، مکتب خانه میرزا عزیز فربودی محل تجمع شاعران معروفی چون؛ شایق، کاتب، مضطر و عباسقلی یحیوی بود.

کافه نصرت؛ پاتوق شاعران و ادبای اردبیلی

این شاعر اردبیلی در ادامه معرفی محافل ادبی اردبیل در دوره معاصر بیان کرد: در دوره پهلوی یعنی قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، کافه‌ای به نام « نصرت» وجود داشت که شاعران و ادیبان در این کافه گردهم می‌آمدند و شعر می‌خواندند. در این محفل شاعران و ادبایی چون نوید آذربایجانی، شیخ باقری، حبیب امامی، استاد شاهی، انور اردبیلی، استاد تقایی، ولی فیاض آزاد حضور می‌یافتند. بعدها با هماهنگی اداره فرهنگ آن زمان در کتابخانه مرکزی اردبیل هر دو ماه یک بار جلسه شعرخوانی برگزار می‌شد که در این محفل ادبی زنده یاد حمیده رئیس‌زاده شاعره نامدار استان نیز حضور می‌یافت.

وی اضافه کرد: بعد از انقلاب نیز نشست‌های ادبا و شعرا در کافه نصرت ادامه یافت و گاهی هم در کافه گلزار شعرا گردهم می‌آمدند. بعدها این جلسات به خانه‌ها انتقال یافت و شاعران بر آن شدند تا انجمن ادبی تشکیل دهند. به پیشنهاد حاج انور دو انجمن عمومی و خصوصی تشکیل شد و نام انجمن خصوصی انجمن «دوستی» نام گرفت. به این انجمن شاعرانی چون نادر جلیلی‌وند، عاصم اردبیلی، کامل حبیب‌زاده و عباسعلی یحیوی(ائلچی) نیز پیوستند. بعدها مقرر شد انجمن هر دو هفته یک بار شب‌ها در منزل اعضا تشکیل شود. پزشکانی چون دکتر معماری و دکتر وهابزاده نیز به آن انجمن ملحق شدند. نام انجمن دوستی به انجمن «حافظ» تغییر یافت و اعضای دیگری نیز به آن پیوستند.

به گفته این شاعر، در این محفل نویسندگان و شاعران بزرگ داخلی و خارجی از جمله؛ یحیی شیدا و علی نظمی از تبریز، دکتر شیخاوندی و عبدالله توکل و حسین پاینده از تهران، بابا صفری از سوئد، بالاش آذراوغلو، شاهین فاضل و رافیق شیروانلی از جمهوری آذربایجان، ویسل باشچی از ترکیه و ... آمد و شد داشتند.

محافل ادبی، شناسنامه و هویت هر شهر است

وی با بیان اینکه محافل ادبی، شناسنامه و هویت هر شهری تلقی می‌شود، گفت: معمولا آنهایی که خط فکری یکسان داشتند محفل ادبی خاص خود را تشکیل می‌دادند. محل جلسات معمولا در تکایا، مساجد، مزارات، قهوه‌خانه‌ها و خانه بزرگان شعر و ادب و ذوق بود.

پژوهشگر حوزه شعر در خصوص انحلال انجمن‌ها در تاریخ ادبی ایران گفت: اختلاف آرا بین اعضا و عدم استقبال از ورود عضو جوان به محفل و فوت اعضای پیر به مرور سبب منحل شدن محافل ادبی می‌شد. همچنین یک عده از منتقدین این گونه محافل را باعث تحول‌ و عده‌ای آن را باعث عقب ماندگی قلمداد می‌کردند. از مجادلات بین انجمن های ادبی تحول در عرصه شعر شکل گرفت و از دل آن شعر معاصر به وجود آمد.

انجمن حافظ اردبیل عمر ۵۰ ساله دارد

نظری بقا با بیان اینکه انجمن ادبی حافظ اکنون نزدیک به ۵۰ سال عمر دارد، انتشار کتاب «اون شاعیردن یوز غزل» مجموعه اشعار شاعران انجمن حافظ اردبیل به زبان ترکی به همت ائلچی توسط نشر آذرسبلان و کتاب « انجمن عشق» با گردآوری کاظم نظری بقا با نشر محقق اردبیلی را ثمره فعالیت چند ساله انجمن حافظ برشمرد.

عضو انجمن ادبی حافظ اردبیل ادامه داد: این انجمن به صورت منظم جلسات شعرخوانی خود را در خانه یکی از اعضا برگزار می‌کند و در کنار نقد اشعار خوانده شده، شرح دیوان حافظ، اشعار خاقانی، مولوی، فضولی، مرحوم یحیوی و شاهنامه انجام می‌گیرد تا حاضران ساعتی را در بوستان اشعار بزرگان سیر کنند.