سرویس دین و اندیشه خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- محمدتقی سبحانی[۱]؛در باب حضرت صدیقه شهیده فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) سخن‌های فراوانی گفته شده است. طبیعتاً بنا ندارم مطالبی را عرض کنم که احیاناً تکراری باشد، هرچند به ناچار برخی نکات ضروری که شایسته این ایام است باید بازگو شود. اما از زاویه‌ای خاص می‌خواهم به نکته‌ای اشاره کنم که شاید بتواند سرمنشأ مباحث، گفت‌وگوها و معرفت‌افزایی‌هایی نو پیرامون جایگاه وجود مقدس فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) قرار گیرد.
نماد و رمز حقیقت تشیع
یکی از ویژگی‌هایی که می‌توان به آن حضرت نسبت داد و با قرائن گوناگون تاریخی، قرآنی، روایی و به‌ویژه شواهد عینی تاریخی آن را اثبات کرد، این است که وجود مقدس فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) در تاریخ ما نماد، رمز و نشانه حقیقت تشیع بوده است. وقتی می‌گوییم چیزی «رمز و نماد» است، منظور علامتی است که اگر کسی به آن توجه کند و شاخصه‌ها را در آن بنگرد، می‌تواند از رهگذر آن، بسیاری از حقایق را کشف کند، مسیر درست را بازشناسد و زمینه‌های انحراف را تشخیص دهد.
تمایز تلقی عمومی مذاهب اسلامی با معرفت شیعی
در میان مذاهب اسلامی، فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) صرفاً دختر پیامبر تلقی می‌شود؛ آن هم نه یگانه دختر، بلکه یکی از دختران رسول خدا (صلی الله علیه وآله) به شمار می‌آید و برای آن حضرت اوصافی هم‌عرض سایر زنان صدر اسلام نام می‌برند. نگاه عمومی عامه به حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) منحصر در همان نقش و جایگاه دختریِ پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) است. البته روایاتی نیز در دست دارند و فضائلی را که از سوی نبی مکرم صادر شده نقل می‌کنند، اما در نگرش بنیادین آنان، تمایز جوهری میان فاطمه و دیگران به چشم نمی‌خورد.
اما از مختصات معرفت شیعی این است که وجود مقدس آن حضرت را یک «رمز» می‌بیند؛ رمزی هدایت‌گر و یادگاری ماندگار که به واسطه آن، بسیاری از افق‌های حقیقت روشن می‌گردد. در باب مفهوم نماد و رمز، پرچم را مثال می‌زنند؛ پرچم یک کشور نماد آن سرزمین است. قطعه‌پارچه‌ای بیش نیست که چند رنگ در آن به کار رفته، اما برای یک ملت هویت‌بخش است و با افتخار به اهتزاز درمی‌آید؛ چراکه بار معناییِ تاریخ، موقعیت‌ها، حماسه‌ها و هویت ملی بر آن بار شده است. با دیدن پرچم، تاریخ آن سرزمین، افتخارات، نبردها و پیشرفت‌هایش در ذهن زنده می‌شود. همچنین علائم راهنمایی در مسیرها، نماد و راهنما هستند؛ برای نمونه رنگ سبز فی‌نفسه موضوعیتی ندارد، اما مفاهیم متعددی به آن پیوند خورده که مسیر را روشن می‌سازد.
پایین‌ترین مرتبه معرفتی؛ نشانی برای گم‌نشدن راه
پایین‌ترین سطح نگاه در میان همه طوایف شیعه به ساحت مقدس فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها)، همین «نماد بودن» است. برای شیعه، یاد، شخصیت و وجود آن حضرت همواره نشانی است تا ره گم نشود. در هر برهه‌ای از تاریخ که شیعه با پرتگاه‌ها، جاده‌های انحرافی و شبهات فرارو مواجه شده، حیات، سیره و شخصیت زهرای مرضیه به یاری‌اش آمده و با بازخوانی جایگاه ایشان، حقیقت دین، اسلام ناب، قرآن و بعثت پیامبر بازشناخته شده است.
پیوند ناگسستنی ولایت و امامت با ذریه زهرای مرضیه (سلام‌الله‌علیها)
نکته‌ای را در این مقام باید یادآور شد: در تعریف تشیع، همه طوایف اتفاق‌نظر دارند که شیعه برگرفته از «شیعه علی (علیه‌السلام)» است؛ یعنی مذهبی که به خلافت بلافصل امیرالمؤمنین پس از رسول خدا اعتقاد دارد. با این حال، در طول تاریخ میان فرقه‌ها و شاخه‌های شیعی پیرامون همین اصل مسائلی پدید آمد. در مقطعی تاریخی، گروهی نسبت به ولایت امیرالمؤمنین دچار کوتاهی شدند؛ جریانی که امروز از آن‌ها با عنوان «مقصّره» یاد می‌کنیم. این گروه می‌گفتند: «ما می‌پذیریم که ولایت حق اختصاصی امیرالمؤمنین است، اما چون حضرت در برابر خلفا سکوت فرمود، ما نیز متعرض آنان نمی‌شویم و اصل برائت را کنار می‌گذاریم.» در دوره‌هایی طوایفی از زیدیه نیز چنین رویکردی اتخاذ کردند؛ یعنی ولایت را پذیرفتند اما از اصل برائت عدول کردند.
با این وجود، نشان اصلی تشیع اگرچه در مبحث ولایت بلافصل امیرالمؤمنین در میان برخی فِرَق دچار حواشی شد، اما در این اصل بنیادین که «نظام امامت و ولایت در تاریخ اسلام منحصراً باید از ذریه فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) تداوم یابد»، کوچک‌ترین اختلافی میان هیچ‌یک از طوایف شیعه وجود ندارد. هیچ شیعه‌ای در طول تاریخ امامت را خارج از سلاله پاک فاطمه زهرا مشروع ندانسته است. این پیوند وثیق نشان می‌دهد که شخصیت آن بانو چنان با خط ولایت آمیخته است که هرگز نمی‌توان امامت را بدون انضمام به وجود حضرت زهرا به درستی معنا کرد. وجود ایشان شاخص و نماد عینی راهنمایی است تا پیروان حق در طول تاریخ از صراط مستقیم خارج نشوند.
افقی فراتر: پیوند بنیادین هویت تشیع با حقیقت فاطمی
نکته بالاتری که نیازمند تأملی عمیق و حاصل کاوش‌های مختلف کلامی و تاریخی است، این است که زهرای مرضیه (سلام‌الله‌علیها) صرفاً یک نماد و نشانه ظاهری برای تشیع نیست، بلکه «هویت تشیع» با حقیقت، حیات، نهضت و سیره آن حضرت گره خورده است.
امروزه معاندان و جریان‌های روشنفکرنما در فضای مجازی شبهه‌افکنی می‌کنند و مدعی می‌شوند که تعظیم ایام فاطمیه و برگزاری این مراسم‌ها پدیده‌ای متأخر و محصول دهه‌های اخیر است. این ادعا ناشی از جهل تاریخی است؛ چراکه هویت فاطمی در درازنای تاریخ کانون حرکت و صیانت شیعه بوده است. هر جا شیعه در تاریخ سر برآورده یا جریانات انحرافی قصد مصادره حقیقت را داشته‌اند، نام و جایگاه فاطمه به نجات مکتب آمده است.
احتجاج تاریخی امام باقر (علیه‌السلام) و خط فاصل برائت
برای نمونه، در رجال کشی و سایر مصادر تاریخی روایتی معتبر نقل شده است: در زمان امام باقر (علیه‌السلام)، جریانی از مقصّره که در آستانه قیام جناب زید بن علی در کوفه گرد آمده بودند، ادعا کردند که تنها ولایت را می‌پذیرند و به برائت اعتقادی ندارند. در گزارشی آمده است که در محضر امام باقر (علیه‌السلام) — در حالی که زید بن علی نیز حضور داشت — این مسئله به میان آمد. بر اساس روایت، پاسخ قاطع این بود: کسی که برائت را نفی می‌کند، در حقیقت در برابر خط روشن فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) ایستاده است؛ چراکه ممکن نیست انسان فاطمه را تصدیق کند، اما در برابر غاصبان و ستمگران به حریم ایشان و دشمنان اسلام، مرزبندی نداشته باشد.
از این رو، هویت‌شناسی تشیع باید بر مدار شخصیت حضرت زهرا بازخوانی شود. هویت به معنای ریشه، بنیاد، اصل مقوّم و عاملی است که حقیقت یک پدیده را می‌سازد و امتیازات بنیادین آن را رقم می‌زند؛ همان‌طور که ریشه‌های تاریخی، زبان، باورها و آداب، شاکله یک هویت ملی را شکل می‌دهند. بنیادهای فکری، اعتقادی و تاریخی تشیع نیز با وجود مقدس صدیقه طاهره پیوند یافته است. این حقیقت را می‌توان در شش ساحت و عنصر هویتی بازشناخت؛ امری که نشان می‌دهد اگرچه حضرت در معنای مصطلحِ زعامت، دارای منصب امامت نبودند، اما در جایگاه عصمت و اصطفای الهی، حقیقت امت و امامت با وجود ایشان تثبیت شده است.
عناصر شش‌گانه هویت تشیع در پیوند با حضرت فاطمه (سلام‌الله‌علیها)
۱. حقیقت تشیع و بازشناسی مرزهای اصیل مکتب
نخستین عنصر، بازشناسی ذات و حقیقت تشیع است. برای درک هویت مکتب، ابتدا باید دانست که مدعای اصلی شیعه چیست و تفکیک امور عرضی و ظاهری از ریشه‌ها چگونه صورت می‌گیرد. حقیقت تشیع در مقام ثبوت و تجلی عینی، با مشی و حقیقت وجودی فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) تبیین شده و نقطه آغازین این منظومه به شمار می‌آید.
۲. برهان حقانیت تشیع در مقام اثبات
حقانیت، ناظر به مقام اثبات، تشخیص مرزهای حق از باطل و اقامه برهان در برابر انحرافات پس از پیامبر است. اگر در پی کشف بزرگ‌ترین حجت و برهان تاریخی بر حقانیت منظومه تشیع باشیم، رفتار، گفتار، مواضع و احتجاجات فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) قاطع‌ترین سند تاریخی و کلامی بر اثبات ولایت حقه امیرالمؤمنین و بطلان بیراهه‌هاست.
۳. فرهنگ مقاومت و صیانت از اساس دین
سومین عنصر هویتی تشیع، ایستادگی در برابر امواج انحراف و هجمه‌هایی است که با هدف انهدام اسلام و مسخ وحی پدید آمد. نباید چنین پنداشت که اگر مجاهدت‌های اهل‌بیت نبود، قرآن و اسلام به همین صورت فعلی باقی می‌ماند. اگر عاشورا نبود و جریان اموی با یکه‌تازی تمام زمام دین و دنیای جامعه را در دست می‌گرفت، اثری از بعثت باقی نمی‌ماند و همان می‌شد که امام حسین (علیه‌السلام) فرمود: «وَ عَلَی الْإِسْلَامِ السَّلَامُ إِذْ قَدْ بُلِیَتِ الْأُمَّةُ بِرَاعٍ مِثْلِ یَزِیدَ».
اگر ایستادگی بی‌امان و تا آخرین نفس صدیقه طاهره (سلام‌الله‌علیها) نبود، بی‌گمان رسالت نبوی و اساس دین نابود می‌شد. جریان حاکم در عصر سقیفه اگرچه خلافت را تصاحب کرد، اما در برابر پایمردی اهل‌بیت نتوانست شعائر ظاهری اسلام را محو کند. اگر خاندان پیامبر پرچم اسلام را برافراشته نگه نمی‌داشتند، کسانی چون معاویه که بعدها رسماً در خلوت خود به انکار وحی و نبوت طعنه می‌زدند، بنیان اسلام را از ریشه برمی‌افکندند. مواضع استوار حضرت زهرا و دفاع ایشان از ولایت امیرالمؤمنین، کالبد اسلام را از انهدام کامل رهایی بخشید.
۴. نهادینه‌سازی مفهوم مظلومیت حقیقی
مظلومیت در منطق شیعه صرفاً یک عارضه روانی یا پایمال شدن حقی مالی و فردی نیست؛ بلکه مظلومیت حقیقی عبارت است از ستمدیدگی یک اصل، مبنا و حقیقت الهی. مصداق کامل مظلومیت، مظلوم واقع شدن اسلام ناب و قرآن کریم است. سیره و بیانات ائمه اطهار آشکار ساخت که حقیقت دین در جامعه مدعیان اسلام چگونه در محاق مظلومیت قرار گرفته بود؛ چنان‌که پس از ۲۵ سال خانه‌نشینی امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، هنگامی که آن حضرت خطبه خواندند، مردم تازه دریافتند که توحید، نبوت و عدالت علوی به چه معناست؛ یا در ادوار بعدی، بیانات درس‌آموز امام باقر و امام صادق و تعالیم اخلاقی امام سجاد (علیهم‌السلام) انحرافات حاکم را بر همگان آشکار کرد.
نماد تام و مؤسس این مظلومیت الهی، فاطمه زهراست. ایشان با تدبیر و مواضع خویش، مظلومیت حق را به عنوان نشانی زوال‌ناپذیر بر تارک تاریخ ثبت کردند، به‌گونه‌ای که تا دنیا باقی است و وجدان منصفی در عالم وجود دارد، حقیقت اسلام در آیینه مظلومیت آن بانو خوانده می‌شود.
۵. آغازگاه دستگاه معرفتی تشیع و آموزگاری نخستین
معارف، اصول، ارکان و مبانی فکری مکتب تشیع، تجلی نخستین خود را در شخصیت حضرت زهرا یافته است. با ادله تاریخی و قرآنی می‌توان اثبات کرد که نخستین آموزگار اسلام راستین پس از رحلت نبی مکرم، صدیقه طاهره (سلام‌الله‌علیها) است. خطبه مشهور حضرت در مسجد النبی — که به «خطبه فدکیه» شهرت یافته — نخستین بیانیه رسمی اسلام ناب در برابر جریان انحراف بود.
پیش از ایراد این خطبه، امیرالمؤمنین به دلیل توطئه‌ها و غوغاسالاری پیرامون سقیفه، مجالی برای سخن نیافته بودند. پیکر مطهر پیامبر بر زمین بود و دستگاه سقیفه با هیاهو در پی بیعت‌گیری و خاموش کردن نام و آرمان علی بودند. در این میان، شخصیتی که هیمنه پوشالی آن اجتماع را درهم شکست و علم اسلام را برافراشت، فاطمه زهرا بود؛ چه با خطبه در مسجد و چه با خطبه در بستر بیماری در جمع زنان انصار.
تحلیل واقعه ورود به مسجد النبی
بر اساس شواهد تاریخی و روایات که در مصادر اهل‌سنت نیز مضبوط است، هنگامی که حضرت با حلقه‌ای از زنان وارد مسجد شدند، اجتماع سازمان‌یافته‌ای برای بیعت حضور داشت. توطئه‌گران برای خفه کردن صدای دختر پیامبر و جلوگیری از استماع بیانات ایشان، مجلس را با ضجه و فریاد پر کردند تا کسی مجال سخن نیابد. اما حضرت در طلیعه خطبه با خروشی رسا («رَنَّتْ فَدَخَلَتْ») چنان نهیبی زدند که تمام حاضران مبهوت و خاموش گشتند؛ زنی که همواره حجاب و عفاف کامل را پاس می‌داشت، با احساس وظیفه تاریخی پای در میدان نهاد و صدای حق را بر همه غوغاها چیره کرد.
جامعیت کلامی و معرفتی خطبه فدکیه
کتاب شریف بلاغات النساء نگاشته احمد بن ابی‌طاهر طیفور (قرن سوم)، قدیمی‌ترین منبع برجای‌مانده از این خطبه است. در آنجا راوی از بلاغت بی‌نظیر خطبه یاد می‌کند و گزارش می‌دهد که شیعیان در طول نسل‌ها، متن این خطبه را همچون درسی سینه به سینه به فرزندان خود تعلیم می‌دادند.
ریشه تمام معارف بلندی که بعدها در خطب نهج‌البلاغه و در مکتب صادقین (علیهم‌السلام) تدوین و تبیین شد، در خطبه فدکیه حضرت زهرا نهفته است؛ از ژرف‌ترین مباحث توحید و ارکان هستی‌شناسی گرفته تا فلسفه شریعت، علل احکام و هدف بعثت انبیای الهی. شروح متعددی که امروز نگاشته شده هنوز حق مفاهیم و کلیدواژه‌های آن را ادا نکرده است. درک عمیق خطبه فدکیه مستلزم اشراف کامل بر تمام منظومه کلامی و فکری اهل‌بیت است؛ بنابراین آغازگاه دستگاه فکری و نظام معرفتی شیعه، خطبه صدیقه طاهره است.
۶. تربیت شیعی؛ ضامن امتداد تاریخی مکتب
ششمین عنصر، مقوله تربیت و انتقال سینه به سینه ارزش‌هاست. بقای تشیع در تاریخ، مرهون استمرار نظام تربیتی است. اگر علما و شیعیان این میراث هویتی را نسل به نسل آموزش نمی‌دادند، جریان تشیع در گذر تاریخ محو می‌شد. دشمنان مکتب همواره با حبس، تبعید، شکنجه و ایجاد شبهات تلاش کردند این صدا را خاموش ساخته و میان نسل‌ها گسست ایجاد کنند؛ اما آنچه تشیع را حفظ کرد، پرورش عمیق نسل‌ها بر اساس معارف اهل‌بیت بود.
صدیقه طاهره سرسلسله و محور بنیادین این تربیت در طول تاریخ است. ایشان الگوی انسان کامل مسلمان — فراتر از جنسیت — به شمار می‌آیند و زندگی کوتاه ایشان سراسر عبرت، آگاهی و استواری است. استمرار هویت تشیع در گرو زنده نگاه داشتن این شش مؤلفه است.
رسالت مجالس فاطمیه و وظیفه امروز ما
امروز در حوزه‌ها، دانشگاه‌ها، مدارس، مجالس و منابر، وظیفه بنیادین ما تثبیت و اقامه هویت فاطمی در شاکله جامعه است. اطعام، پیاده‌روی، عزاداری و ذکر مصیبت همگی ارجمند و لازم است، اما اگر این برنامه‌ها به نشر معارف اصیل، بصیرت‌افزایی و احیای رسالت فاطمی نینجامد، رسالت واقعی و تکلیفی که بر عهده داریم عملی نشده است. از پروردگار متعال می‌خواهیم جامعه، جوانان و خدمتگزاران این آستان را بر مسیر صیانت از هویت شیعی استوار بدارد و نصرت و عزت خویش را نصیب شیعیان در تمام نقاط جهان، به‌ویژه در نقاطی که تحت شدیدترین مظلومیت‌ها هستند، بفرماید.
مدخل ذکر مصیبت؛ سه غم جانکاه صدیقه طاهره (سلام‌الله‌علیها)
رحلت رسول مکرم اسلام رویدادی بسیار سهمگین و از جهاتی غیرمنتظره برای عموم جامعه آن روز بود؛ چنان‌که شواهد نشان می‌دهد نه خاندان نبوت و نه توده اصحاب، در آن مقطع انتظار فراق پیامبر را نداشتند و نوعی عدم آمادگی روانی در جامعه حکم‌فرما بود. حتی جریان اهل سقیفه که از پیش طرح‌ریزی کرده و گزینه‌های خود را مهیا ساخته بودند، به دلیل وقوع زودهنگام این حادثه دچار سردرگمی شدند؛ به نحوی که خلیفه نخست در بیرون مدینه (محل سکونت همسرش) به سر می‌برد و خلیفه دوم در میان جمعیت دستپاچه فریاد می‌زد که پیامبر از دنیا نرفته و هرکس چنین ادعایی کند با او برخورد خواهد شد، تا فرصت تجمع و حضور مهیا گردد.
در این تلاطمِ اندوه‌بار، نزدیک‌ترین و پیوسته‌ترین وجود از حیث عاطفی، انسانی و ایمانی به پیامبر، دختر گران‌قدرش فاطمه بود. آن حضرت از سه جهت متحمل رنجی کمرشکن و طاقت‌فرسا شد:
- فراق پدری بی‌بدیل:
بانویی که سراسر عمر خود را با پیامبر زیسته بود؛ پدری که برای او هم پدر بود، هم مادر و هم انیس و تکیه‌گاه روح؛ و اینک این پشتوانه عظیم رحلت کرده بود.
- غربت و تنهایی امیرالمؤمنین (علیه‌السلام):
فاطمه احساس می‌کرد تنها وصی پیامبر و علمدار راستین اسلام، در اوج تنهایی قرار گرفته است، تا آنجا که حتی نزدیک‌ترین افراد برای یاری‌اش گامی برنمی‌دارند. تصویر جان‌سوز زهرای مرضیه در حالی که دستان کودکان خردسالش را گرفته و سوار بر مَرکب، سه شبانه‌روز در مدینه خانه به خانه انصار و مهاجران را دق‌الباب می‌کرد و طلب نصرت می‌نمود، سندی بر این غربت است؛ پاسخی که می‌شنید این بود: «یا علی، کار از کار گذشته است و ما زودتر بیعت کرده‌ایم!» برای پاره تن رسول خدا چه دردی سنگین‌تر از اینکه امام و حیدر کرار برای پیشبرد دین، تنها با پنج یا شش تن از یاران مخلص در خانه به گفتگو بنشیند و ناصری در مدینه نیابد؟
- نگرانی عمیق برای آینده امت اسلامی:
سومین اندوه جانکاه حضرت، سرنوشت و آینده امت پیامبر بود. در ناله‌ها و استغاثه‌های منقول از حضرت، این فراز مکرر شنیده می‌شود: «وا کَرباهُ لأُمَّةِ أبی!»؛ وای بر امتی که پس از پیامبر به بیراهه می‌رود و گرفتار فتنه‌ها، انحرافات و تاریکی‌های تاریخی خواهد گشت.
[۱] محمدتقی سبحانی از استادان و متکلمان حوزه علمیه قم و عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی است. او ریاست بنیاد بین‌المللی امامت و مدیریت قطب تعمیق ایمان دینی دفتر تبلیغات اسلامی را بر عهده دارد.
نظر شما