سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ سینما بار دیگر به سراغ یکی از مشهورترین داستان‌های عاشقانه ادبیات انگلستان رفته است. داستانی که بیش از دو قرن از انتشار آن می‌گذرد، اما همچنان برای فیلم‌سازان و مخاطبان سینما جذابیت دارد.

«عقل و احساس» (Sense and Sensibility)، نخستین رمان منتشرشده جین آستین، پس از ۳۱ سال بار دیگر در قالب یک اقتباس سینمایی به پرده بازگشته است. این بار جورجیا اوکلی، فیلم‌ساز بریتانیایی، مسئولیت اقتباس از جهان الینور و ماریان دشوود را بر عهده گرفته و دیزی ادگار-جونز و اسمه کرید-مایلز در نقش دو خواهر اصلی داستان ظاهر شده‌اند.

بازگشت این رمان به سینما، در شرایطی اتفاق افتاده که اقتباس از آثار کلاسیک ادبی دوباره به یکی از گرایش‌های قابل توجه صنعت فیلمسازی تبدیل شده است.

نگاهی انتقادی به مناسبات طبقاتی

برای فهم اهمیت اقتباس جدید، ابتدا باید به جایگاه جین آستین در ادبیات و نسبت آثارش با سینما توجه کرد. آستین از نویسندگانی است که شهرت ادبی‌اش تنها به خلق چند داستان عاشقانه محدود نمی‌شود. او با طنزی ظریف و نگاهی انتقادی، مناسبات طبقاتی، محدودیت‌های اقتصادی، جایگاه زنان و ساختار ازدواج در جامعه انگلستان را به تصویر کشید.

در آثار او، عشق و ازدواج موضوعاتی شخصی و جدا از شرایط اجتماعی نیستند و انتخاب‌های عاطفی شخصیت‌ها همواره با پول، ارث، منزلت خانوادگی و موقعیت اجتماعی پیوند دارند.

داستان‌های آستین در خانه‌ها، مهمانی‌ها و گفت‌وگوهای روزمره جریان دارند و همین موقعیت‌های به ظاهر معمولی به بستری برای نمایش قدرت، فریب و جاه‌طلبی تبدیل می‌شوند.

آثار آستین به دلیل برخورداری از شخصیت‌پردازی دقیق، کشمکش‌های عاطفی و نقد مناسبات اجتماعی، منابع مناسبی برای اقتباس هستند. هر دوره می‌تواند از زاویه‌ای متفاوت به این آثار نگاه کند؛ یک فیلمساز بر طنز اجتماعی آنها تأکید کند، دیگری محدودیت‌های زنان را برجسته سازد و فیلمسازی دیگر به سراغ لایه‌های روان‌شناختی روابط شخصیت‌ها برود.

آستین با استفاده از طنز و کنایه، ساختارهایی را نقد می‌کرد که در آنها آینده زنان به میزان قابل توجهی به ثروت و تصمیم مردان وابسته بود. همین مسئله باعث شده است آثارش قابلیت خوانش‌های اجتماعی تازه را داشته باشند. مؤسسه فیلم بریتانیا نیز در بررسی اقتباس‌های آستین، به همین تحول اشاره می‌کند؛ اینکه سینما از بازسازی‌های وفادارانه و تاریخی به سمت خوانش‌های آزادتر و حتی انتقال داستان‌های او به جهان معاصر حرکت کرده است.

«عقل و احساس» در سال ۱۸۱۱ منتشر شد و نخستین رمان جین آستین بود که به چاپ رسید. آستین در ابتدا داستان را با عنوان «الینور و ماریان» و در قالب نامه‌نگاری نوشته بود، اما در ادامه ساختار آن را تغییر داد و نسخه نهایی را به شکل رمان منتشر کرد. کتاب در نخستین چاپ با نام واقعی نویسنده منتشر نشد و عبارت «نوشته یک بانو» روی آن قرار گرفت.

داستان درباره خانواده دشوود است که پس از مرگ پدر، به دلیل قوانین ارث و انتقال املاک به پسر خانواده، بخش عمده امنیت اقتصادی خود را از دست می‌دهند. الینور، ماریان و مادرشان ناچار می‌شوند خانه خانوادگی را ترک کنند و در خانه‌ای کوچک‌تر زندگی کنند. این اتفاق نقطه شروع ماجرایی است که در ظاهر درباره روابط عاشقانه دو خواهر است، اما در لایه‌های عمیق‌تر، تصویری از وضعیت اقتصادی و اجتماعی زنان در انگلستان آن دوره ارائه می‌دهد.

تقابل عشق و احساس

آستین در این رمان، تقابل عقل و احساس را به یک دوگانه ساده اخلاقی تبدیل نمی‌کند. قرار نیست عقل همیشه برنده باشد و احساسات نیز نشانه خامی و بی‌تجربگی نیستند. ماریان در مواجهه با ویل، بیش از آنکه شخصیت واقعی او را بشناسد، شیفته تصویری می‌شود که از عشق در ذهن خود ساخته است. الینور نیز در سوی دیگر، با پنهان کردن رنج‌هایش هزینه سنگینی برای خویشتن‌داری می‌پردازد.

آستین نشان می‌دهد که احساسات بدون شناخت واقعیت می‌توانند انسان را به سوی تصمیم‌های اشتباه ببرند و عقل بدون توجه به عواطف نیز ممکن است به سرکوب خواسته‌های انسانی منجر شود.

وقتی از اقتباس سینمایی «عقل و احساس» صحبت می‌کنیم، نمی‌توان از فیلم سال ۱۹۹۵ انگ لی عبور کرد. این فیلم با فیلمنامه اما تامپسون، یکی از نمونه‌های شاخص اقتباس موفق از ادبیات کلاسیک است. تامپسون علاوه بر نگارش فیلمنامه، نقش الینور دشوود را بازی می‌کرد و کیت وینسلت در نقش ماریان ظاهر شد. هیو گرانت، آلن ریکمن و هیو لوری نیز از بازیگران این فیلم بودند.

فیلم انگ لی توانست میان درام عاشقانه، طنز اجتماعی و نقد مناسبات طبقاتی تعادل برقرار کند. تامپسون برای اقتباس از رمان حدود پنج سال زمان صرف کرد و به جای انتقال کلمه ‌به ‌کلمه متن، تلاش کرد زبان و روح جین آستین را به ساختاری سینمایی تبدیل کند. حاصل کار، فیلمنامه‌ای بود که جایزه اسکار بهترین فیلمنامه اقتباسی را برای او به همراه آورد. فیلم همچنین نامزد هفت جایزه اسکار از جمله بهترین فیلم شد.

اقتباس تازه به کارگردانی جورجیا اوکلی، برخلاف نسخه انگ لی، بیشتر بر رابطه خواهرانه الینور و ماریان متمرکز است. اوکلی که پیش‌تر با فیلم «جین آبی» شناخته شده بود، در این اثر به دنبال ساختن فضایی طبیعی‌تر و کمتر تشریفاتی از جهان آستین است.

تفاوت‌های دو اقتباس

تفاوت اصلی دو اقتباس را می‌توان در نوع نگاه به شخصیت‌ها و محیط داستان جست‌وجو کرد. انگ لی بیشتر به ظرافت مناسبات اجتماعی، طنز و پیچیدگی روابط شخصیت‌ها توجه داشت اما اوکلی تلاش می‌کند احساسات شخصیت‌ها را از طریق بدن، حرکت و مواجهه آنها با طبیعت نشان دهد.

یکی دیگر از تفاوت‌های دو اقتباس، میزان حضور طنز در روایت است. آستین نویسنده‌ای بود که با طنز و کنایه، رفتارهای اجتماعی و تناقض‌های شخصیت‌ها را نقد می‌کرد. فیلم انگ لی این ویژگی را به‌خوبی منتقل کرده بود، اما نسخه اوکلی جدی‌تر و در مواردی ملودراماتیک‌تر است. این انتخاب باعث شده است فیلم از نظر احساسی به شخصیت‌ها نزدیک‌تر شود، اما بخشی از ظرافت طنز اجتماعی رمان را کم‌رنگ کند.

در مجموع، فیلم جدید از نظر بازیگری و کیفیت بصری اثر قابل توجهی است، اما در ایجاد تعادل میان طنز، عاشقانه و نقد اجتماعی به اندازه نسخه ۱۹۹۵ موفق نیست. اوکلی به‌جای رقابت مستقیم با انگ لی، مسیر دیگری را انتخاب کرده و کوشیده است رابطه دو خواهر را به مرکز روایت بیاورد.

بازگشت «عقل و احساس» به سینما را باید در چارچوب روند گسترده‌تری بررسی کرد؛ روندی که طی آن رمان‌های کلاسیک در دوره‌های مختلف دوباره به منابع اقتباس تبدیل می‌شوند. این اتفاق فقط به دلیل کمبود داستان‌های تازه نیست. بسیاری از رمان‌های کلاسیک ظرفیت روایی و شخصیت‌پردازی بالایی دارند و موضوعات آنها همچنان با مسائل امروز ارتباط برقرار می‌کند.

«بلندی‌های بادگیر» امیلی برونته نمونه روشنی از این جریان است. امرالد فنل در اقتباس تازه خود از این رمان، با بازی مارگو رابی و جیکوب الوردی، تلاش کرد برداشتی شخصی از داستان کاترین و هیتکلیف ارائه کند. این رمان پیش‌تر نیز بارها به سینما و تلویزیون راه یافته بود، اما اقتباس جدید نشان داد که فیلم‌سازان همچنان می‌توانند از دل یک داستان شناخته‌شده، خوانش متفاوتی بیرون بکشند.

نمونه‌های دیگری نیز در این زمینه وجود دارد. «غرور و تعصب» بارها اقتباس شده و نسخه جو رایت در سال ۲۰۰۵ همچنان یکی از شناخته‌شده‌ترین برداشت‌های سینمایی از رمان آستین است. «زنان کوچک» نیز در نسخه گرتا گرویگ در سال ۲۰۱۹ با ساختاری متفاوت و تأکید بر استقلال هنری و اقتصادی زنان بازخوانی شد. فیلم «اما» در سال ۲۰۲۰ نیز نشان داد که حتی یک داستان متعلق به دو قرن قبل می‌تواند با زبان بصری و ریتمی تازه به مخاطب امروزی عرضه شود.

اهمیت کلاسیک‌ها

اما چرا این آثار همچنان مورد توجه قرار می‌گیرند؟ نخست اینکه تعارض‌های انسانی در رمان‌های کلاسیک به تاریخ مصرف مشخصی وابسته نیستند. عشق، حسادت، جاه‌طلبی، اختلاف طبقاتی، فقر، خانواده و میل به استقلال موضوعاتی هستند که در دوره‌های مختلف شکل‌های تازه‌ای پیدا می‌کنند، اما از بین نمی‌روند.

دوم اینکه این رمان‌ها از نظر دراماتیک ظرفیت بالایی دارند. شخصیت‌پردازی دقیق، روابط پیچیده و کشمکش‌های چندلایه، زمینه مناسبی برای ساخت فیلم و سریال فراهم می‌کنند. فیل‌ساز در مواجهه با چنین متونی، به‌جای ساختن یک جهان داستانی از نقطه صفر، با شخصیت‌ها و تعارض‌هایی روبه‌روست که پیش‌تر در ادبیات آزموده شده‌اند.

سوم، اقتباس از یک اثر شناخته‌شده از نظر اقتصادی و تبلیغاتی نیز مزیت‌هایی دارد. نام یک رمان مشهور می‌تواند مخاطبان قدیمی را جذب کند و در عین حال کنجکاوی نسل تازه‌ای را برانگیزد. البته این مسئله به معنای تضمین موفقیت نیست. چه‌بسا اقتباسی پرهزینه از یک شاهکار ادبی نتواند از ظرفیت‌های آن استفاده کند.

چهارم، هر دوره می‌تواند از زاویه‌ای تازه به متن کلاسیک نگاه کند. اگر در گذشته مسئله ازدواج و جایگاه اجتماعی زنان در آثار آستین بیشتر در قالب یک عاشقانه تاریخی بازنمایی می‌شد، امروز می‌توان بر استقلال اقتصادی، حق انتخاب و محدودیت‌های ساختاری زنان تأکید بیشتری کرد. به همین دلیل، اقتباس‌های تازه گاهی بیش از آنکه درباره گذشته باشند، درباره دغدغه‌های زمان حال هستند.

بازگشت «عقل و احساس» پس از ۳۱ سال، نشانه‌ای از زنده بودن ظرفیت‌های ادبیات کلاسیک است. جین آستین بیش از دو قرن پیش درباره زنانی نوشت که برای انتخاب آینده خود با محدودیت‌های اقتصادی و اجتماعی مواجه بودند. امروز نیز فیلم‌سازان به سراغ همین شخصیت‌ها می‌روند، زیرا مسئله استقلال، انتخاب و نسبت احساسات انسانی با مناسبات اجتماعی همچنان موضوعیت دارد.

بازگشت «عقل و احساس» به سینما یادآور این نکته است که عمر یک داستان با پایان یافتن دوره تاریخی نویسنده‌اش تمام نمی‌شود. بعضی روایت‌ها آن‌قدر ظرفیت دارند که هر نسل می‌تواند خود را در آینه آنها ببیند.