سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ عماد شاطریان، مدیر نشر بیدگل در گفت‌وگو با خبرنگار ایبنا با این توضیح که مسائل تولید کتاب‌های هنری و پژوهشی مرتبط با آن کمی پیچیده‌تر از آثار ترجمه، رمان، فلسفه و تاریخ است، بیان کرد: بخش عمده این پیچیدگی‌ها به هزینه‌های تولید برمی‌گردد. مثلاً اگر بخواهیم کتابی چهاررنگ و یا تمام‌رنگی چاپ کنیم، هزینه تولید آن چهار تا پنج برابر یک کتاب معمولی است.
مدیر نشر بیدگل، ادامه داد: شاید این مسئله در شرایط باثبات چندان نگران کننده نباشد؛ چون می‌دانیم کتاب گران‌تر تولید می‌شود و طبیعتاً می‌توانیم آن را با قیمت بیشتری هم بفروشیم. اما واقعیت این است که در شرایط فعلی، قیمت‌گذاری کتاب‌های هنری و آثاری که پروسه تولید پیچیده‌تری دارند، به‌اندازه‌ای برای ناشر زیاد شده که بسیاری از پروژه‌ها از همان قدم اول متوقف می‌شوند.
او با اشاره به اینکه در نشر بیدگل پروژه‌های متعددی داشتند و یا به آن‌ها پیشنهاد شده که بسیار جذاب بوده‌اند، گفت: آثاری که جای خالی آن‌ها در بازار نشر احساس می‌شود. حتی از این بابت هم خیال‌مان راحت بوده که اگر کتاب را تولید کنیم، می‌توانیم آن را بفروشیم؛ اما هزینه‌های زیاد تولید باعث شده از انتشار آن منصرف شویم. امسال پروژه‌ای را نپذیرفتیم؛ چون وقتی هزینه تولیدش را محاسبه کردیم، به این نتیجه رسیدیم که با همان بودجه می‌توانیم ۵ یا ۶ عنوان کتاب جدید دیگر منتشر کنیم. ترجیح دادیم آن پروژه را کنار بگذاریم تا بتوانیم کتاب‌های بیشتری به بازار عرضه کنیم.
کاهش محسوس فروش آثار هنری
شاطریان با بیان اینکه مسئله بعدی، پس از تأمین هزینه‌های تولید، قیمت نهایی کتاب است، افزود: وقتی هزینه تولید یک کتاب چهار تا پنج برابر کتاب‌های متنی معمولی است، قیمت آن هم در بازار به همین نسبت زیاد می‌شود. در نتیجه، خرید چنین کتابی برای مخاطبان تخصصی و خاص این حوزه بسیار دشوار شده است. این موضوع به شکل کاملاً مشهودی در فروش کتابفروشی‌ها دیده می‌شود. خودمان کتابفروشی داریم و در بخش کتاب‌های رنگی و هنری، کاهش خرید بسیار چشمگیر بوده است. شاید بتوانم بگویم فروش این کتاب‌ها حتی به کمتر از نصف رسیده است.
به گفته او، در این چرخه، هم ناشر و کتابفروش برای سفارش و خرید این کتاب‌ها تردید می‌کنند و هم مخاطبی که قصد خرید دارد، با توجه به قیمت‌ها، در تصمیم‌گیری دچار تردید می‌شود. همه بخش‌های این چرخه تحت‌تأثیر افزایش شدید هزینه‌های تولید قرار گرفته‌اند.
شاطریان با اشاره به اینکه حمایت‌های وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و خانه کتاب در این شرایط اهمیت بسیار زیادی دارد، ادامه داد: کتاب در همه جای دنیا وجود دارد و حتی در کشورهایی مانند آلمان که صنعت تولید کتاب بسیار بزرگی دارند، حمایت‌ها و یارانه‌هایی برای این حوزه در نظر گرفته می‌شود. امروز کتاب در رقابت با شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های جدید، بدنه بسیار نحیفی دارد و بیش از هر زمان دیگری به حمایت نیازمند است. وزارت فرهنگ می‌تواند در این زمینه نقش مؤثری ایفا کند؛ حتی اگر امکان حمایت مستقیم مالی از همه بخش‌ها وجود نداشته باشد، می‌تواند با سیاستگذاری و حمایت‌های هدفمند به این صنعت کمک کند.
او، تأمین کاغذ را یکی از شکل‌های حمایت دانست و بیان کرد: البته گاهی حمایت از طریق خرید کتاب نیز مطرح می‌شود، اما واقعیت این است که خرید دولتی کتاب همیشه راهکار مناسبی نیست. به‌تازگی با یکی از مدیران وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی صحبت می‌کردم و به او گفتم اگر وزارتخانه همین حالا از ما کتاب بخرد، حتی ممکن است به ضررمان تمام شود؛ چون قرار است پول آن را ۸ یا ۹ ماه بعد دریافت کنیم. در شرایط اقتصادی فعلی، ارزش این پول تا آن زمان به‌شدت کاهش پیدا می‌کند و عملاً چنین حمایتی نمی‌تواند تأثیر مورد انتظار را داشته باشد.
ضرورت افزایش یارانه کتاب
شاطریان با این توضیح که بخش مهمی از طرح‌های حمایتی باید به حوزه تولید اختصاص پیدا کند، افزود: اما در کنار آن، حمایت از مصرف‌کننده نهایی هم اهمیت زیادی دارد. طرح‌های یارانه‌ای خانه کتاب که معمولاً در هفته کتاب اجرا می‌شوند، در سال‌های گذشته طرح‌های موفقی بوده‌اند و با استقبال خوبی مواجه شده‌اند. منظورم طرح‌هایی است که به افراد یارانه یا اعتبار خرید کتاب اختصاص می‌دهند تا بتوانند کتاب مورد نیازشان را تهیه کنند.
او، مسئله اصلی در این طرح‌ها را میزان اعتبار اختصاص یافته دانست و ادامه داد: این عدد باید متناسب با تورم افزایش پیدا کند. مثلاً اگر در سال‌های گذشته اعتبار خرید کتاب یک میلیون تومان بوده، امسال باید به چهار میلیون تومان برسد؛ چون در دو سال گذشته و حتی در یک سال اخیر، قیمت بسیاری از کالاها و هزینه‌ها چهار تا پنج برابر شده است. افزایش این بودجه می‌تواند کمک بسیار مؤثری باشد. مردم تمایل دارند از این امکان بهره ببرند و از آن استقبال می‌کنند؛ چون می‌خواهند کتاب همچنان در سبد خریدشان باقی بماند. این بخش بسیار حیاتی است و وزارتخانه، خانه کتاب و سایر ارگان‌های مرتبط باید در این زمینه به مصرف‌کننده نهایی کمک کنند.
شاطریان با این توضیح که حمایت در نهایت کمک غیرمستقیم به ناشر هم محسوب می‌شود، بیان کرد: وقتی مخاطب کتاب را می‌خرد، چرخه فروش به حرکت درمی‌آید؛ مرکز توزیع و کتابفروش سهم خود را دریافت می‌کنند و پول به ناشر برمی‌گردد. ناشر هم می‌تواند با استفاده از این منابع، دوباره کتاب تولید کند. حمایت از مصرف‌کننده به پایداری کل چرخه نشر کمک می‌کند.
آسیب‌های افت خرید
او با بیان اینکه در تعیین قیمت کتاب‌ها بسیار منصفانه عمل می‌کنیم؛ اما با وجود این، خرید کتاب به‌شدت کاهش پیدا کرده و شرایط به شکل مشهودی تغییر کرده است، گفت: آمارها و گزارش‌های ما طبیعتاً ممکن است افزایش فروش از نظر مبلغ ریالی را نشان دهند، اما افت شدید فروش از نظر تعدادی کاملاً روشن است. تعداد کتاب‌هایی که فروخته می‌شود، معیار مهم‌تری برای ارزیابی وضعیت واقعی بازار است. این اتفاق در بلندمدت آسیب‌های زیادی به کل چرخه نشر وارد می‌کند.
به گفته شاطریان، مخاطب، کتابفروش، مرکز توزیع، ناشر، مترجم، مؤلف، صفحه‌آرا و همه افرادی که در پروسه تولید و عرضه کتاب نقش دارند، از این وضعیت آسیب می‌بینند. وقتی تعداد کتاب‌های تولید شده و فروخته شده کمتر می‌شود، کار در تمام این بخش‌ها کاهش پیدا می‌کند و در واقع همه اجزای این چرخه تحت‌تأثیر قرار می‌گیرند.
دمیدن نفس تازه به بازار نشر
او در پاسخ به این پرسش که در گذشته کتاب‌های سینمایی متعددی از سوی نشر بیدگل منتشر می‌شده از جمله کتاب‌هایی درباره موج نوی سینمای فرانسه و نظریه‌های مرتبط با آن، اما ظاهراً انتشار این کتاب‌ها کمتر شده است. آیا این مسئله به کمبود مخاطب مربوط می‌شود یا سیاست‌های خود نشر؟ بیان کرد: هر دو موضوع تأثیر داشته‌اند. سیاست ما در ۴ یا ۵ سال گذشته این بود که به‌دلیل محدودیت منابع، مجموعه‌های بیشتری به فعالیت‌های نشر اضافه کنیم. مجموعه‌هایی مانند دانش عمومی، دانش زندگی، رمان و تاریخ را راه‌اندازی کردیم. چون نشر خصوصی هستیم و منابع محدودی در اختیار داریم، مجبور شدیم همین منابع را میان مجموعه‌های بیشتری تقسیم کنیم. در نتیجه، واقعاً به برخی مجموعه‌ها اجحاف شد. یکی از این بخش‌ها، مجموعه سینمایی بود. بعضی از کتاب‌هایی را که در این حوزه داشتیم، تجدید چاپ نکردیم.
شاطریان افزود: خبر خوبی که می‌خواهم اعلام کنم این است که به‌تازگی با تیم نشر بیدگل برنامه‌ریزی‌هایی انجام داده‌ایم. در تلاش هستیم تا طی ۶ یا ۷ ماه آینده، با یک برنامه‌ریزی اقتصادی دقیق و منظم، تمام کتاب‌های انتشارات را دوباره تجدید چاپ کنیم و در دسترس مخاطبان قرار دهیم تا مجموعه کتاب‌ها به‌شکل کامل در بازار حضور داشته باشند.
او با این توضیح که مشکل فروش نداریم و برای فروختن کتاب با دردسر خاصی مواجه نیستیم، افزود: مسئله اصلی در نشر بیدگل، دردسرهای تولید است. کتاب را می‌فروشیم، اما برای اینکه بتوانیم همان کتاب را دوباره تولید کنیم، باید سرمایه و پول جدیدی فراهم کنیم. یعنی مسئله اصلی این است که هزینه تولید مجدد کتاب‌ها به‌شدت افزایش پیدا کرده است. البته این مسئله مختص حوزه نشر و کتاب نیست. اگر بخواهم از زاویه وسیع‌تری به موضوع نگاه کنم، باید بگویم این شرایط بازتاب وضعیت کلی جامعه است و تقریباً همه صنوف با آن درگیر هستند. در چنین شرایطی، کاری که می‌توانیم انجام دهیم این است که صبور باشیم و کمی بیشتر هوای یکدیگر را داشته باشیم.
نظر شما