به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، شورای کتاب کودک را میتوان قدیمیترین سازمان در پیشبرد ادبیات کودکان و نوجوانان دانست. این سازمان مستقل و غیردولتی سال 1341 با کوشش زندهیاد توران میرهادی و با همکاری گروهی از کارشناسان تعلیم و تربیت، نویسندگان و هنرمندان، فعالیت خود را آغاز کرد و تاکنون توانسته گام های موفقی را در بهبود وضعیت کتابخوانی و نشر ادبیات کودک و نوجوان بردارد. به مناسبت فرارسیدن هفته کتاب و نیز روز جهانی کودک،گفتوگویی درباره فعالیتهای این شورا و نیز وضعیت و چشمانداز ادبیات کودک در کشورمان با فاطمه مرتضایی فرد، از اعضای هیئت مدیره شورا، کتابدار و مدرس بازنشسته دانشگاه داشتهایم که در ادامه میخوانید.
ماموریت اصلی شورای کتاب کودک چیست و تا چه اندازه توانسته ماموریت خود را انجام دهد؟
یکی از وظایف شورا کمک به شکوفایی ادبیات کودک است. زمانی که سال 1341 این شورا شروع به کار کرد، بیشتر آثار این حوزه ترجمه بودند. توران میرهادی با همکاری گروهی از نویسندگان، مترجمان، تصویرگران و پژوهشگران ادبیات و تعلیم و تربیت شورای کتاب کودک را شکل داد. شورای کتاب کودک از زمان آغاز فعالیت خود توانسته با برگزاری جوایز مختلف، برپایی نمایشگاههای کتاب و سمینارهای تخصصی به پیشبرد ادبیات کودک کمک کند. در ادامه نهادهای دیگر نیز شکل گرفتند از جمله کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان که 1344 تاسیس شد. مسئله ترویج کتابخوانی از ماموریتهای اصلی شوراست و از همان سالهای ابتدای فعالیت به انتشار فهرست کتابهای مناسب برای استفاده کتابداران و والدین اقدام کرد. سپس گروههای ترویج کتابخوانی تشکیل شدند که هنوز به فعالیت خود ادامه میدهند.
نقش دنیای دیجیتال در کتابخوانی کدام است و تا چه اندازه از امکانات دیجیتال در شورای کتاب کودک استفاده میشود؟
بعد از کرونا مجبور شدیم وارد این دنیای دیجیتال شویم چراکه تا قبل از بحران کرونا کارگاههای آموزش در شورا به صورت حضوری برگزار میشد که با شیوع این بیماری دیگر امکان برگزاری حضوری نبود. این امر یک نکته مثبت برجسته هم داشت چون همیشه بچههای شهرستانی میگفتند «پس ما چی؟» و وقتی ما با مدیران کارگاه صحبت میکردیم که یک فکری برای این بچه ها بکنید می گفتند بودن در شورا خیلی مهم است. وقتی کرونا همه گیر شد شورا ناچار شد به دنیای آنلاین پناه ببرد و اتفاق خوب این بود که بچههای شهرستان این شانس را پیدا کردند که عضو شورا شوند و در کارگاه شرکت کنند. اکنون هم در گروههای شورا بچههای شهرهای مختلف از تبریز، اردبیل، اصفهان، مشهد و گنبد فعالیت میکنند. از سوی دیگر در بسیاری اوقات چون خود کتاب در دسترس نبود فایل پی دی اف را برای اعضای شورا در شهرستانها میفرستادیم که بررسی کنند. اکنون نیز از ظرفیت هوش مصنوعی در بررسی کتاب دیگر استفاده میشود و تلاش میشود بدون اینکه مقهورفضای مجازی باشیم از آن استفاده شود.
وضعیت ادبیات کودک را چگونه ارزیابی میکنید و مهمترین چالشهای حوزه نقد و تالیف در حوزه کودکان چیست؟
متاسفانه در چهارسال اخیر یک کتاب برگزیده و تقدیر در گروه تالیف معرفی نشده است و تالیف در حوزه کودک و نوجوان افت کرده است. اکنون نویسندگان بزرگی مانند مرادی کرمانی و جمشید خانیان و فرهاد حسنزاده نگرانند که کارشان توسط نویسندگان بعد از آنها دنبال نشود و قلمشان زمین بماند. در حوزه نقد نیز در گذشته چند تا نشریه فعال غیرآکادمیک داشتیم که تعطیل شدهاند و اکنون تنها دانشگاههای شهید بهشتی و شیراز نشریه تخصصی نقد ادبیات کودک دارند. نویسندهای که اثرش نقد نشود رشد نخواهد کرد و در شرایط کنونی که نقدی وجود ندارد و نشریهای نیز برای چاپ نقدها نیست با چالش مواجه هستیم. جای گروه نقد در شورای کتاب کودک خالی است و به این واقعیت اذعان داریم. سالها قبل گروهی داشتیم که نقدهای موجود در نشریات را بررسی و نقد می کردند ولی جای افرادی که خود نقد کنند در شورای کتاب کودک خالی است. در این زمینه شورای کتاب با کمبود نیروی متخصص مواجه است تا بتواند نقادان حرفهای را پرورش دهد و از آنها در گروه نقد استفاده کند.

با این اوصاف چشمانداز ادبیات کودک ایران را چگونه میبینید؟
امیدوارم چشمانداز روشن باشد. جایزهای در شوراست به نام جایزه قاقا در حوزه طنز کودک و نوجوان که نامش را هوشنگ مرادی کرمانی انتخاب کرده و پیشنهاد برگزاری آن را داده است با گذشت چندین سال هنوز شورا نتوانسته کسی را به عنوان برنده معرفی کند. در حوزه ادبیات طنز کودک و نوجوان با کمبود محسوس مواجه هستیم و اکثر آثار ترجمهاند. این ایده نیز در شورای کتاب کودک جرقه زده که بتواند ترتیبی بدهد تا این بخش را فعال کند مانند برگزاری نشست، هماندیشی و غیره که امیدوارم به نتیجه برسد.
اکنون که در وضعیت بحران پس از جنگ و احتمال حملات دوباره اسرائیل و آمریکا قرارداریم شورای کتاب کودک آیا فعالیت خاصی برای بازگشت آرامش به کودکان دارد؟
وقتی که جنگ شد خیلی فضا تلخ بود؛ اینترنت بینالمللی قطع شد و ما از وقتی که شرایط اندکی مساعد شد گروهها به شبکه اجتماعی بله منتقل شوند. کار را دوباره در تمام شرایط شروع کردیم و با شهرداری و بهزیستی هماهنگی شد تا کارهای ترویج کتابخوانی انجام شود و از سوی دیگر در فضای مجازی جلسات و کارگاهها را ادامه پیدا کرد. اکنون به عنوان نمونه هفتهای یک بار شنبهها یک برنامه آنلاین است با عنوان«زنده باد زندگی، زنده باد کتاب» که کودکان و نوجوانان از استانهای مختلف در آن شرکت میکنند و یک کتاب را کنار هم میخوانند و دربارهاش صحبت میکنند. با چنین برنامههایی تلاش میشود کودکان در بحران به آرامش برسند.
ارتباط فضای دانشگاهی ادبیات با نهادها و افراد فعال در حوزه ادبیات کودک تاکنون تا چه اندازه مفید بوده است؟ برای بهبود این تعامل چه پیشنهادی دارید؟
در حوزه ادبیات کودک متاسفانه همه «من» هستند. تعدادی از دانشگاههای کشورمان رشته ادبیات کودک را دارند ولی تعامل چندانی با نهادها و سازمانهای غیردانشگاهی ندارند. جالب است که بسیاری از دانشآموختههای رشته ادبیات کودک همان دانشگاهها دورههای کارگاهی ما را هم میگذرانند و فعالانه با ما همکاری دارند. متاسفانه در دانشگاهها افراد را کارآمد بار نمیآورند و فقط اطلاعات نظری را آموزش میدهند. باید مشکل فاصله افتادن میان نهادهای فعال در حوزه ادبیات کودک و دانشگاهها ریشهیابی شود و این فاصله به زیان ادبیات است. اگر دانشگاههای دارای رشته ادبیات کودک ارتباط نزدیکتری با نهادهای کودکی داشته باشند می توان از ظرفیتهای یکدیگر استفاده کرد تا دانشآموختگان این رشته بتوانند به طور حرفهای فعالیت موثر اجتماعی داشته باشند.

محور آموزش در کارگاههای شورای کتاب کودک چیست و از چه منابعی استفاده میشود؟
کارگاههای آموزش ادبیات در دو مقطع است یکی مقدماتی و بعد مقطع تکمیلی که شرکتکنندگان ابتدا با اصول اولیه ادبیات کودک از جمله مخاطبشناسی، بازی و سرگرمی و دانش اجتماعی مرجع آشنا میشوند و در مقطع تکمیلی میتوانند به نقد و بررسی کتابهای کودک، داستاننویسی و تصویرگری و مقالهنویسی بپردازند. منابع مورد استفاده هم آثار برجسته ادبیات کودک است.
آیا شورای کتاب کودک برنامهای برای ورود به حوزه نقد تخصصی کتابهای تعاملی و اپلیکیشنهای قصهگویی کودکان دارد؟
بله این نیز در دستور کار است؛ البته با این آثار هنوز زیاد برخورد نشده است ولی درباره کتابهای بین رشتهای از جمله آثار تعاملی گاه دستهبندی دشوار میشود که کتاب هم مربوط به دانش اجتماعی است هم بازی دارد پس زمان آن رسیده که به نقد این کتابها هم به طور جدی ورود شود. زمانی کتابهای مرجع کودک و نوجوان از جمله دایرهالمعارفها خیلی سختخوان و خشک بودند ولی اکنون تعاملی شدهاند و بازی و پرسش و پاسخ هم دارند.
به عنوان کسی که عمرش را صرف ادبیات کودک کرده چه پیامی در روز جهانی کودک به کودکان کل جهان دارید؟
آرزو میکنم دنیا سراسر صلح و آرامش باشد چراکه تنها در صلح و آرامش است که میتوان کارهای ارزشمند انجام داد. در اضطراب بیخانمانی،جنگ و ناامنی بیشترین آسیب متوجه کودکان است و من امیدوارم بهزودی تمام کودکان درگیر بحران جنگ بتوانند با آرامش کتاب بخوانند. در یک آرامشی شرایط نسبی بتوان زندگی کرد پدران و مادران دغدغه این را دارند و به امید روزی که صلح و آرامش در همه دنیا برقرار باشد.
نظر شما