رحمن غریبی در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در سنندج، با اشاره به ضرورت بازنگری در شیوههای ترویج فرهنگ مطالعه اظهار کرد: کتابخوانی صرفاً یک فعالیت فردی یا تفریحی نیست، بلکه یکی از پایههای اصلی رشد فکری، توسعه فرهنگی و ارتقای آگاهی اجتماعی به شمار میرود. جامعهای که با کتاب ارتباط مستمر دارد، در مواجهه با مسائل و تحولات مختلف از قدرت تحلیل، تفکر انتقادی و توانایی بیشتری برای انتخاب آگاهانه برخوردار است.
وی افزود: با وجود این اهمیت، باید بپذیریم که علاقهمند کردن مردم به مطالعه با توصیه و دعوت مستقیم اتفاق نمیافتد. زمانی که کتاب در زندگی روزمره افراد جایگاه مشخصی نداشته باشد، برگزاری برنامههای مقطعی نیز نمیتواند تغییر پایداری در رفتار مطالعاتی جامعه ایجاد کند. بنابراین، مسئله اصلی این است که چگونه میتوان شرایطی فراهم کرد تا مطالعه به یک نیاز درونی و بخشی از سبک زندگی مردم تبدیل شود.
غریبی در پاسخ به پرسشی در مورد مهمترین موانع در مسیر گسترش فرهنگ کتابخوانی در جامعه و بهویژه استان کردستان چیست؟ عنوان کرد: برای بررسی وضعیت کتابخوانی باید از نگاه تکبعدی فاصله بگیریم. نمیتوان پایین بودن میزان مطالعه را صرفاً به بیعلاقگی مردم نسبت داد، عوامل مختلفی در این زمینه دخالت دارند که بخشی از آنها به شرایط اقتصادی، بخشی به نظام آموزشی و بخشی نیز به شیوههای فرهنگی و اجتماعی بازمیگردد.
وی افزود: یکی از مسائل مهم، شکل نگرفتن عادت مطالعه از دوران کودکی است. بسیاری از افراد در محیطی رشد میکنند که کتابخوانی در آن بهعنوان یک رفتار روزمره و طبیعی شناخته نشده است. وقتی کودک در خانواده کمتر با کتاب مواجه میشود و در مدرسه نیز مطالعه بیشتر در چارچوب تکالیف درسی و امتحانات تعریف میشود، طبیعی است که در بزرگسالی نیز ارتباط عمیقی با کتاب برقرار نکند.
این نویسنده و پژوهشگر کردستانی افزود: از سوی دیگر، مسائل اقتصادی و افزایش هزینههای تهیه کتاب نیز بر دسترسی خانوادهها به منابع مطالعاتی تأثیرگذار است. البته نباید همه مسئله را به قیمت کتاب محدود کرد؛ زیرا حتی در شرایطی که امکان استفاده از کتابخانههای عمومی و منابع رایگان وجود دارد، ممکن است عادت مطالعه در افراد شکل نگرفته باشد.
غریبی اضافه کرد: به اعتقاد من، یکی دیگر از موانع، فاصله میان تولید کتاب و نیاز واقعی مخاطب است. اگر کتابها نتوانند با دغدغهها، مسائل و علایق مردم ارتباط برقرار کنند، نمیتوان انتظار داشت که جامعه بهصورت خودجوش به سمت مطالعه حرکت کند. بنابراین، شناخت مخاطب و توجه به نیازهای فکری و فرهنگی او باید در مرکز برنامههای ترویج کتابخوانی قرار گیرد.
وی در پاسخ به این سوال که برای تبدیل کتابخوانی به یک عادت عمومی، باید از کجا آغاز کرد؟ عنوان کرد: بدون تردید خانواده یکی از اصلیترین کانونهای شکلگیری علاقه به کتاب است. کودک پیش از آنکه از طریق آموزشهای رسمی با مطالعه آشنا شود، رفتار والدین خود را مشاهده میکند. اگر کتاب در محیط خانه حضور داشته باشد و پدر و مادر برای مطالعه وقت اختصاص دهند، کودک نیز بهتدریج با این رفتار آشنا میشود.

غریبی ادامه داد: البته منظور از ترویج کتابخوانی در خانواده، الزام کودکان به خواندن کتابهای مشخص یا تبدیل مطالعه به یک تکلیف جدید نیست. باید اجازه داد کودک متناسب با سن، علاقه و کنجکاوی خود کتاب انتخاب کند. خواندن داستان، کتابهای تصویری، آثار علمی و حتی کتابهایی که با علایق روزمره کودک ارتباط دارند، میتواند نقطه آغاز مناسبی باشد.
وی تاکید کرد: در کنار خانواده، مدرسه نیز مسئولیت مهمی دارد. نظام آموزشی نباید مطالعه را تنها به کتابهای درسی و منابع امتحانی محدود کند. دانشآموز باید فرصت داشته باشد کتابی را صرفاً به دلیل علاقه شخصی بخواند، درباره آن صحبت کند و برداشت خود را با دیگران به اشتراک بگذارد.
به گفته وی، اگر در مدارس ساعت مشخصی برای مطالعه آزاد در نظر گرفته شود و کتابخانههای مدارس از حالت فضاهای کماستفاده خارج شوند، میتوان بهتدریج فرهنگ مطالعه را در میان دانشآموزان تقویت کرد. همچنین حضور نویسندگان در مدارس و گفتوگوی مستقیم دانشآموزان با پدیدآورندگان آثار میتواند نگاه آنان به کتاب و نویسندگی را تغییر دهد.
این فعال فرهنگی با بیان اینکه بسیاری از برنامههای ترویج کتابخوانی به مناسبتهایی مانند هفته کتاب محدود میشوند، افزود: برگزاری نمایشگاههای کتاب، نشستهای ادبی، رونمایی از آثار، مسابقات کتابخوانی و دیدار با نویسندگان همگی فعالیتهای ارزشمندی هستند، اما باید توجه داشت که این برنامهها بهتنهایی نمیتوانند فرهنگ مطالعه را در جامعه نهادینه کنند.
غریبی اضافه کرد: مشکل زمانی ایجاد میشود که تمام فعالیتهای مرتبط با کتاب در چند مناسبت خاص متمرکز شود و پس از پایان آن مناسبت، ارتباط مخاطبان با کتاب نیز قطع شود. فرهنگسازی فرآیندی تدریجی و مستمر است و به برنامههایی نیاز دارد که در طول سال ادامه داشته باشند.
وی یادآور شد: برای مثال، میتوان در محلات گروههای کوچک کتابخوانی تشکیل داد، در کتابخانهها نشستهای منظم معرفی و نقد کتاب برگزار کرد و از ظرفیت مدارس، دانشگاهها و مراکز فرهنگی برای ایجاد حلقههای مطالعاتی استفاده کرد.
وی با تاکید بر اینکه لازم است نتایج برنامههای ترویجی ارزیابی شود، بیان کرد: صرف برگزاری یک مسابقه یا نشست نمیتواند معیار موفقیت باشد. باید بررسی کرد که چند نفر از شرکتکنندگان پس از پایان برنامه همچنان به مطالعه ادامه دادهاند، چه تعداد به عضویت کتابخانهها درآمدهاند و آیا ارتباط آنها با کتاب تقویت شده است یا خیر.
این نویسنده با اشاره به پیشینه فرهنگی و ادبی استان کردستان در حوزه کتاب و کتابخوانی گفت: کردستان از نظر فرهنگی و ادبی دارای ظرفیتهای ارزشمندی است. وجود شاعران، نویسندگان، پژوهشگران، آثار ادبی و تاریخی و همچنین پیشینه شفاهی و مکتوب فرهنگ کُردی، سرمایهای است که میتواند در خدمت توسعه فرهنگ مطالعه قرار گیرد.
غریبی توجه بیشتر به ادبیات بومی و معرفی آثار نویسندگان استان را یکی از راهکارها توسعه فرهنگ کتابخوانی دانست و افزود: مخاطب زمانی که در کتاب با موضوعات، شخصیتها، روایتها و تجربههایی مواجه میشود که با محیط زندگی و هویت فرهنگی او ارتباط دارند، امکان برقراری ارتباط عمیقتری با اثر پیدا میکند.
وی ادامه داد: البته این موضوع نباید به معنای محدود کردن مطالعه به آثار بومی باشد. ما باید در کنار معرفی ادبیات و فرهنگ منطقه، زمینه آشنایی مخاطبان با آثار برجسته ادبیات ایران و جهان را نیز فراهم کنیم. هدف این است که مخاطب از طریق علاقه و شناخت فرهنگی خود وارد دنیای گستردهتر کتاب و اندیشه شود.
وی تاکید کرد: به باور من، یکی از فرصتهای مهم کردستان این است که بتواند از ظرفیت ادبیات بومی بهعنوان پلی برای نزدیک کردن نسل جدید به کتاب استفاده کند.
غریبی در پاسخ به پرسشی درباره نقش نویسندگان و پژوهشگران در ترویج کتابخوانی چیست؟ نیز گفت: نویسنده در درجه نخست با تولید اثر به رشد فرهنگی جامعه کمک میکند، اما نقش او میتواند فراتر از تألیف و انتشار کتاب باشد. نویسندگان و پژوهشگران میتوانند با حضور در مدارس، دانشگاهها، کتابخانهها و مراکز فرهنگی، تجربهها و دیدگاههای خود را با مخاطبان به اشتراک بگذارند.
این نویسنده کُرد افزود: گاهی یک گفتوگوی ساده میان دانشآموزان و نویسنده میتواند انگیزهای برای مطالعه یا حتی نوشتن در یک نوجوان ایجاد کند. مخاطب باید بداند کتاب چگونه شکل میگیرد، نویسنده چگونه به موضوع یک اثر میرسد و چه مسیری را برای تبدیل ایده به یک کتاب طی میکند.
وی با تاکید بر اینکه نویسندگان باید به تحولات اجتماعی و تغییر نیازهای مخاطبان توجه داشته باشند، یادآور شد: نمیتوان انتظار داشت نسل جدید با همان شیوهها و موضوعاتی ارتباط برقرار کند که نسلهای گذشته داشتهاند. شناخت زبان، دغدغهها و علایق جوانان و نوجوانان برای تولید آثار جذاب و اثرگذار ضروری است.
غریبی به گسترش شبکههای اجتماعی و حضور پررنگ فضای مجازی در زندگی مردم نیز اشاره کرد و افزود: فضای مجازی را نمیتوان بهطور کامل تهدید یا فرصت دانست. این فضا بخشی از واقعیت زندگی امروز است و بهویژه در میان نسل جوان جایگاه مهمی دارد. مسئله اصلی نحوه استفاده از این ظرفیت است.
نویسنده و پژوهشگر کردستانی بیان کرد: درست است که بخش زیادی از محتوای منتشرشده در شبکههای اجتماعی کوتاه، پراکنده و گاه فاقد عمق کافی است، اما همین بستر میتواند به معرفی کتاب و آشنایی مخاطبان با آثار جدید کمک کند.
غریبی افزود: برای مثال، معرفی کوتاه یک کتاب، انتشار ویدئوهای گفتوگو با نویسندگان، تولید پادکستهای کتابمحور، معرفی کتابهای صوتی و ایجاد گروههای مجازی برای بحث درباره آثار میتواند مخاطبان جدیدی را به سمت مطالعه سوق دهد.
وی با اشاره به نقش کتابخانههای عمومی و مراکز فرهنگی در توسعه فرهنگ کتابخوانی عنوان کرد: کتابخانهها از مهمترین زیرساختهای توسعه فرهنگ مطالعه هستند، اما نقش آنها نباید صرفاً به نگهداری کتاب و ارائه خدمات امانت محدود شود. کتابخانه امروزی باید یک مرکز فعال فرهنگی و اجتماعی باشد؛ مکانی که مردم برای مطالعه، یادگیری، گفتوگو و مشارکت در فعالیتهای فرهنگی به آن مراجعه کنند.
غریبی اضافه کرد: در استان کردستان، توجه به مناطق روستایی و کمبرخوردار نیز اهمیت ویژهای دارد. همه افراد به یک اندازه به کتابخانه، کتابفروشی و منابع مطالعاتی دسترسی ندارند. توسعه کتابخانههای سیار، تقویت کتابخانههای روستایی و استفاده از ظرفیت مدارس و مراکز فرهنگی محلی میتواند بخشی از این فاصله را کاهش دهد.
وی با بیان اینکه هفته کتاب فرصتی ارزشمند برای توجه دوباره به جایگاه کتاب در زندگی فردی و اجتماعی است، خاطر نشان کرد: باید از این فرصت برای شناسایی موانع مطالعه، بررسی نیازهای مخاطبان، حمایت از نویسندگان و کتابفروشان و تقویت زیرساختهای کتابخوانی استفاده کرد.
نظر شما