سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، محسن طائب، مدیرنشر پیدایش: با توجه به انتشار اسناد مزایده واگذاری فروشگاه کتاب بزرگسال باغ کتاب تهران طی چند روز گذشته، نگرانی جدی درباره رویکردی که از شروط مندرج در اسناد استنباط می‌شود و پیامدهای آن، به وجود آمد. این متن به معنی مخالفت با بهره‌برداری اقتصادی از دارایی‌های عمومی نیست؛ سخن بر سر تناسب میان انتظارات اقتصادی، تعهدات قراردادی و ماموریت فرهنگی باغ کتاب است.
باغ کتاب با سرمایه‌گذاری عمومی و با هدف گسترش دسترسی به کتاب، ترویج مطالعه و تقویت ارتباط جامعه با دانش و اندیشه شکل گرفته است؛ بنابراین ارزش آن را نمی‌توان صرفا با درآمد حاصل از واگذاری فضاها سنجید. کتاب‌فروشی، به‌ویژه در مقیاس و تنوع مورد انتظار از این مجموعه، فقط فعالیتی برای فروش کالا نیست و با شناخت مخاطب، تنوع عرضه و همکاری پایدار با ناشران معنا پیدا می‌کند. ناشران و کتابفروشان نیز با وجود فشارهای اقتصادی، افزایش هزینه‌ها و کاهش قدرت خرید مخاطبان، به دلیل همین مسئولیت فرهنگی به فعالیت خود ادامه می‌دهند.طبیعی است که اداره مجموعه‌ای مانند باغ کتاب به منابع مالی، مدیریت حرفه‌ای و ساختاری کارآمد نیاز دارد.
با این حال، این نگرانی وجود دارد که به‌جای آنکه ساختار و امکانات باغ کتاب در خدمت ماموریت فرهنگی آن باشد، بخش مهمی از ظرفیت مجموعه صرف تامین هزینه‌ها و اداره ساختار موجود شود. باغ کتاب به بازنگری جدی در نگاه مدیریتی به فعالیت فرهنگی، اصلاح ساختار سازمانی و مالی، و بهبود فرایندهای انجام امور نیاز دارد. انتقال فشار مالی و اجرایی به مستاجر، به‌تنهایی جایگزین چنین اصلاحاتی نخواهد شد. شرایط مالی پیش‌بینی‌شده در اسناد مزایده، در کنار سایر تعهدات، این نگرانی را تشدید می‌کند. برای واگذاری۶۰ ماهه، حداقل مبلغ ماهانه ۲۶ میلیارد ریال به‌اضافه ۵ میلیارد ریال شارژ و هزینه‌های جاری تعیین شده و افزایش سالانه حداقل۳۰ درصدی اجاره نیز پیش‌بینی شده است. همچنین، اگر ۱۱ درصد فروش از مبلغ اجاره بیشتر شود، پرداخت مابه‌التفاوت بر عهده بهره‌بردار قرار می‌گیرد؛ درحالی‌که میزان فروش و تقاضای بازار تضمین‌شده نیست و گردش مالی بالا در کتاب‌فروشی لزوما به معنای سودآوری بالا نیست.
هزینه ورود و شروع فعالیت نیز قابل‌توجه است. سپرده ۱۵۰ میلیارد ریالی شرکت در مزایده، پیش‌پرداخت ۹۰ میلیارد ریالی اجاره، تضمین‌های جداگانه قراردادی و الزام به خرید موجودی قطعی فروشگاه با ارزش تقریبی ۶۰۰ میلیارد ریال و تسویه آن در مهلتی کوتاه، همگی باید در کنار سرمایه لازم برای تامین موجودی جدید، حقوق و بیمه کارکنان، نگهداری و هزینه‌های جاری دیده شوند. اجتماع این تعهدات می‌تواند سرمایه در گردش بهره‌بردار را پیش از تثبیت فعالیت و توسعه فروش، به‌شدت تحت فشار قرار دهد.افزون بر بار مالی، اسناد مزایده با ۱۲۴ بند تکلیف و الزام برای مستاجر، ضمانت اجراهای سختگیرانه و اختیارات گسترده موجر در موضوعاتی ازجمله هزینه‌های جاری، تشخیص تخلف و فسخ قرارداد همراه است.
در چنین ساختاری، بخش بزرگی از ریسک اقتصادی و عملیاتی متوجه بهره‌بردار می‌شود، بی‌آنکه توازن روشنی در قبال افت تقاضا، تغییر شرایط بازار یا افزایش پیش‌بینی‌ناپذیر هزینه‌ها دیده شود. قرارداد پایدار باید امکان ایفای تعهدات هر دو طرف و استمرار فعالیت را فراهم کند، نه اینکه صرفا بیشترین اختیار و اطمینان را برای یک طرف ایجاد کند.ترکیب این شروط، این شائبه جدی را نیز به وجود می‌آورد که شرایط چنان تنظیم شده‌اند ــ شاید حتی به‌صورت عامدانه ــ که عملا تنها با توان، امکانات یا وضعیت یک متقاضی یا گروهی خاص سازگار باشند و سایر متقاضیان از رقابتی واقعی کنار گذاشته شوند؛ گویی این لباس فقط به قامت یک نفر دوخته شده است.
البته بدون شفاف‌سازی درباره مبانی تدوین شروط، درباره نیت تنظیم‌کنندگان حکم قطعی نمی‌دهم؛ اما شکل‌گیری چنین ظنی خود مسئله‌ای مهم است و پاسخ روشن، شفافیت و بازنگری را ضروری می‌کند. رقابت نباید به مسابقه برای پذیرش تعهدات سنگین‌تر تبدیل شود؛ معیار اصلی باید صلاحیت حرفه‌ای، کیفیت خدمات، توان همکاری با ناشران و برنامه تحقق ماموریت فرهنگی باشد.پس لازم است تا مسئولان به نکات زیر توجه فرمایند:
۱. لازم است تا شرایط مالی و قراردادی مزایده، ازجمله تناسب اجاره و افزایش سالانه، سازوکار مرتبط با فروش، تضامین و الزام خرید موجودی، با توجه به واقعیت‌های اقتصادی صنعت نشر و ضرورت تامین سرمایه در گردش بازنگری شود.
۲. همچنین اصلاح الگوی اداره باغ کتاب به‌صورت مستقل و جدی در دستور کار قرار گیرد؛ ازجمله بازنگری در ساختار سازمانی و مالی، شیوه مدیریت فعالیت فرهنگی و فرایندهای اجرایی، تا امکانات و منابع مجموعه در خدمت ماموریت آن قرار گیرند.
۳. برای رفع شائبه ذکر شده لازم است تا مبانی ومنطق شروط مزایده شفاف‌سازی شود و پیش از نهایی‌شدن واگذاری، گفت‌وگویی کارشناسی با نمایندگان ناشران، کتابفروشان و فعالان صنعت نشر صورت گیرد تا شرایطی متوازن، رقابتی و واقع‌بینانه تدوین شود.
تاکید می‌شود که هدف از طرح این نگرانی‌ها توقف فعالیت یا تضعیف جایگاه باغ کتاب نیست؛ برعکس، خواسته آن است که این مجموعه با الگویی اقتصادی متناسب با ماهیت کتاب‌فروشی و با بهره‌گیری از ظرفیت حرفه‌ای ناشران و کتابفروشان، بتواند به ماموریت فرهنگی خود ادامه دهد. پایداری مالی ضروری است، اما باید وسیله تحقق ماموریت فرهنگی باشد، نه جایگزین آن. حفظ سرمایه عمومی باغ کتاب مستلزم آن است که کیفیت خدمات، تنوع کتاب‌ها و دسترسی جامعه به کتاب نیز در کنار درآمد و تراز مالی معیار ارزیابی عملکرد قرار گیرد.
نظر شما