به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در رشت، مراسم رونمایی کتاب «گزاره‌گردانی در شعر پسانیمایی» با حضور شمس لنگرودی، استادان دانشگاه و علاقه‌مندان به شعر و ادب در پژوهشکده گیلان شناسی دانشگاه گیلان برگزار شد.
رحمان کاظمی مدرس دانشگاه فرهنگیان گیلان در این مراسم، کتاب را پژوهشی تحلیلی درباره تحول شعر آزاد فارسی از میراث نیما و شاملو تا تجربه‌های متفاوت شعر سپید دانست که رشد و تعالی شعر پسانیمایی را از دهه ۸۰ تا ۱۴۰۴ صورت‌بندی و تحلیل بینامتنی کرده است.
وی، نویسنده کتاب را منتقد و نظریه پرداز ادبی دانشگاهی معرفی کرد که با مفهوم گزاره‌گردانی، دگرگونی رابطه زبان، معنا، تجربه زیسته و فرم را در شعر معاصر توضیح داده و این کتاب را در ادامه مباحث کتاب نفرات برتر نیما و افسانه گردانی او ذکر کرد که تاثیر فراگیر نیما در شعر پسانیمایی را مورد بررسی قرار داده است.
کاظمی ادامه داد: کتاب گزاره‌گردانی در چهار فصل، به بررسی تحولات شعر پسانیمایی و جریان‌هایی می‌پردازد که از شعر نیمایی، شعر سپید شاملو و تجربه‌های موج نو و دیگر جریان‌های متفاوت شعر دهه ۴۰ تأثیر پذیرفته‌اند و درعین‌حال، کوشیده‌اند از امکانات زبانی و ساختاری این جریان‌ها فراتر بروند.
وی با بیان اینکه بررسی کتاب، دفترهای شعری منتشر شده از سال ۱۳۸۰ تا ۱۴۰۴ را در برمی‌گیرد، گفت: کتاب نمونه‌هایی از دگرگونی گزاره‌ها و شیوه‌های معناسازی در شعر سپید معاصر ایران را تحلیل می‌کند و در این رویکرد، شعر پسانیمایی صرفاً ادامه تاریخی شعر نیمایی نیست، بلکه حاصل دریافت، بازآفرینی و گاه گسست از امکانات شعر آزاد نیمایی و شعر سپید شاملو و تجربه‌های پیشین شعر متفاوت است.
این مدرس دانشگاه افزود: فصل نخست با عنوان «چگونه شعر بخوانیم» آغاز می‌شود و به مبانی نظری خواندن و فهم ادبیات اختصاص دارد و تعریف ادبیات، بینامتنیت در روایت و نارَوایت، بینامتنیت اپی‌ژنتیک، پساسپیدنویسی، نفی کلاسیک‌نویسی، بی‌مرزی، یادایاد و نقش لحن و آهنگ، از جمله مباحث این فصل‌اند و این مباحث زمینه‌ای فراهم می‌کنند تا شعر معاصر نه بر اساس معیارهای تثبیت‌شده سنت ادبی، بلکه از منظر شیوه‌های تازه سازمان‌دهی زبان، تولید معنا و برهم‌زدن انتظارات خواننده بررسی شود.
وی خاطرنشان کرد: فصل دوم با محوریت ابهام، به تمایز میان ضدابهام و خود ابهام و بررسی صورت‌های مختلف ابهام در شعر مدرن و پست‌مدرن می‌پردازد و نسبت مادیت زبان با زبان روزمره، رابطه مادیت و ابهام، مادیت و عینیت، خودارجاعی و نمادزدایی، دیگر موضوعات این فصل‌اند.
کاظمی ادامه داد: اهمیت این مباحث در آن است که ابهام دیگر صرفاً نقصی در انتقال معنا یا حاصل پیچیدگی بیان تلقی نمی‌شود، بلکه می‌تواند از ویژگی‌های ساختاری زبان و از تعلیق، جابه‌جایی و چندگانگی دلالت‌ها پدید آید و توجه به مادیت کلمات نیز امکان می‌دهد که زبان شعر نه فقط وسیله بیان تجربه، بلکه بخشی از خود تجربه و یکی از عوامل شکل‌گیری معنا در نظر گرفته شود.
وی افزود: در بخش «زنانگی تراژیک»، مفاهیمی همچون بی‌جنسیتی، بشری‌بودن و جهان مادرانه، سوژه و ابژه، تجربه، نوستالژی بی‌فاصله، ایدئولوژی و نشانه‌ها و گزاره‌گردانی متفاوت را بررسی می‌کند و در این فصل، شعر ۲۰ شاعر بر اساس نظریه گزاره‌گردانی تحلیل می‌شود و بیانیه‌های شعر متفاوت نیز در کنار نمونه‌های شعری قرار می‌گیرند.
این مدرس دانشگاه با بیان اینکه مفهوم زیستار و گزاره‌گردانی در شعر متفاوت‌تر مطرح می‌شود و تجربه‌های ۵ شاعر دیگر مورد بررسی قرار می‌گیرد، گفت: شعر متفاوت دوم، وضعیت‌ها و بیانیه‌های آن، شعر متفاوت، فراسپید، فرم‌گرایی، سطح سوم زبان، شعر پسازبان، شعر ارتجاع، متن سیال و اصالت کلمه، ازجمله موضوعاتی هستند که در این بخش به آنها پرداخته می‌شود و بدین‌ترتیب، فصل سوم علاوه بر تحلیل متن‌های شعری، می‌کوشد نسبت میان تجربه زیسته، موضع سوژه، ایدئولوژی و امکان‌های تازه معناسازی را در جریان‌های متفاوت شعر معاصر روشن کند.
کاظمی در توضیح فصل چهارم کتاب که با تمرکز بر گزاره‌گردانی متفاوط و متفاوط طر نوشته شده، اظهار داشت: در این بخش، شعر متفاوت سوم و نمونه‌هایی از بیانیه‌ها و شعرهای شاعران مختلف از جمله «نجات شعر» مراد قلی‌پور، آثار و بیانیه‌های او، «سراب» حبیب پیام، «تاریکی» رضا روشنی و «نقاب کلمه» پرویز گراوند بررسی می‌شوند. در پایان نیز شعر فراگفتار جمال بیک مطرح می‌شود و این بخش را می‌توان ادامه تلاش کتاب برای شناسایی صورت‌های گوناگون گسست از الگوهای تثبیت‌شده شعر و بررسی شیوه‌هایی دانست که در آنها زبان، فرم، تجربه و گزاره‌های معنایی به روابط تازه‌ای دست می‌یابند.
وی؛ ساختار چهارگانه کتاب از مبانی خواندن و نظریه‌های زبان و معنا آغاز می‌شود، به بررسی ابهام و مادیت زبان می‌رسد و سپس با تحلیل نمونه‌های شعری و جریان‌های متفاوت و متفاوت‌تر، ظرفیت‌های نظری مفهوم گزاره‌گردانی را در شعر سپید معاصر می‌آزماید و اهمیت این طرح در آنست که شعر معاصر را نه مجموعه‌ای از سبک‌های منفصل، بلکه عرصه‌ای از دریافت و دگرگونی امکانات پیشین زبان و فرم می‌بیند؛ عرصه‌ای که در آن، عبور از میراث نیمایی و شاملو به معنای نفی ساده گذشته نیست، بلکه می‌تواند به بازتعریف رابطه شعر با معنا، زبان روزمره، تجربه زیسته و استقلال متن بینجامد.
وی بیان داشت: برای ارزیابی نقد و نظریه ادبی تسلیمی (نویسنده کتاب) باید جایگاه او نه صرفاً با شمار آثار انتقادی، بلکه با میزان موفقیت‌ش در تبدیل مجموعه‌ای از مفاهیم به چارچوبی منسجم و قابل‌کاربرد در خوانش ادبی سنجیده شود و در آثارش به‌ویژه مجموعه پژوهش‌های او درباره گزاره‌های ادبیات معاصر، توجه به جریان‌های ادبی و دگرگونی شیوه‌های تولید معنا جایگاهی اساسی دارد.
این مدرس دانشگاه یادآور شد: کتاب گزاره‌هایی در ادبیات معاصر ایران؛ شعر: پیشامدرن، مدرن، پست‌مدرن، در چاپ نخست در سال ۱۳۸۳ منتشر شد و شعر نو ایران را تا آغاز دهه ۸۰ بررسی کرد و رویکرد کتاب، به‌جای تمرکز انحصاری بر شرح زندگی و آثار شاعران، بر جریان‌های شعری و تحولات تاریخی و زیبایی‌شناختی آنها استوار است.
کاظمی ادامه داد: با توجه به ساختار کتاب گزاره گردانی ، تلاش نظری تسلیمی در این اثر صورت متمرکزتری پیدا کرده و از مباحثی همچون نحوه خواندن شعر، بینامتنیت، ابهام، مادیت زبان، خودارجاعی، نمادزدایی، تجربه زیسته و فرم آغاز می‌کند و سپس این مباحث را در تحلیل نمونه‌هایی از شعر سپید و جریان‌های متفاوت معاصر به کار می‌گیرد.
به اعتقاد وی؛ در این صورت‌بندی، مسئله اصلی صرفاً شناسایی مضمون یا طبقه‌بندی سبک‌ها نیست بلکه بررسی چگونگی دگرگونی گزاره‌ها و شکل‌گیری سطوح تازه دلالت در فرایند شعری است و اهمیت احتمالی این رویکرد در آنست که میان سه حوزه پیوند برقرار می‌کند: نخست، ساختار زبانی و صوری متن؛ دوم، فرایند تغییر و گسترش معنا؛ و سوم، تجربه زیسته و موقعیت سوژه در جهان اجتماعی.
کاظمی افزود: این پیوند در تحلیل‌های کتاب به‌صورت روشمند و با شواهد متنی نشان داده می شود، گزاره‌گردانی از سطح اصطلاحی توصیفی فراتر می رود و به ابزاری برای توضیح سازوکار معناسازی در شعر تبدیل شود.
شعر مدرن نیمایی و سفید، به بحران نرسیده است
علی تسلیمی نویسنده «گزاره‌گردانی در شعر پسانیمایی» نیز بیان کرد: در این کتاب به بررسی نمونه‌وار گزاره‌گردانی‌ها در شعر سپید ایران از دهه ۸۰ تاکنون یعنی بیش از دو دهه اخیر پرداخته‌ام و شعرهایی که با هم می‌خوانیم ریشه در نیمایی‌ها، نو نیمایی‌ها و شعرهای نیمه موفق دهه ۴۰ همچون موج نو و شعر حجم دارند.
وی افزود: برخی از شاعران جوان دهه ۷۰ مانند شاعران «حرکت» در این دهه کم و بیش از آنان تاثیر پذیرفته‌اند اما در برابر آن پرش‌های بلند و بی رابطه حجمی، از نیزه‌های رابط برای پریدن بهره بردند تا شعرشان را با این واحدهای سازنده متعارف‌تر کنند.
به گفته تسلیمی؛ در مجموع شعر مدرن نیمایی و سفید و پس از آن در دهه ۷۰ تاکنون ، وارونه آنچه می‌گویند به بحران نرسیده و تنها شاعران‌شان هستند که به خاطر موقعیت‌های مرزی اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی امروز دچار بحران‌اند نمونه‌اش ویژگی بد کتابخوانی در جامعه ایرانی است.
وی ادامه داد: نیما و نفراتش در زمان خود، شعر را نجات دادند مانند فرخزاد، شاملو و کم‌وبیش رادیکال‌هایی مثل عبدالرضایی و براهنی اما آنها عناصر غالب این جامعه عقب‌مانده نبودند و برخی از رمانتیک‌ها مانند خانلری و شفیعی‌کدکنی از آن سو و تا اندازه‌ای برخی شاعران رادیکال یا بهتر بگویم شبه رادیکال همچون احمدی و رویایی از این سو، شعر را به بحران رساندند که از اواخر دهه ۶۰ رو به بهبودی رفت.
این نویسنده و پژوهشگر خاطرنشان کرد: نمونه شعر شاعرانی را که در این بیست و چند سال بررسی می‌کنم، نشان می‌دهد که شعر از گذشته فراتر رفته ؛ هرچند به شعرهای شبه رادیکالی نیز برمی‌خوریم که در دهه ۸۰ کم رمق به کارش ادامه داد و در دهه ۹۰ از رمق افتاد؛ به زبان دیگر بسیاری از شاعران شبه‌مدرن چه از دهه ۴۰ و چه از دهه ۷۰ عقب‌نشینی‌هایی داشته‌اند و تا اندازه‌ای دست از بحران‌سازی برداشته و شعر دیگر به افق‌های باز رسیده به گونه‌ای که شعر پس از دهه ۸۰ به بعد می‌گویند گویی با زبانیت و بازی زبانی متفاوت فرقی نمی‌شناسد.
وی گفت: برای اینکه اشتباهی شنیداری رخ ندهد آنها را به ترتیب می‌توانیم شعر متفاوت ۱، شعر متفاوت ۲ و شعر متفاوت ۳ بخوانیم و از شعرها و دفاتری که در دسترسم بوده برخی را پسندیده و در فصل‌های ۲ تا ۴ گنجانده و بررسی کرده‌ام.
تسلیمی خاطرنشان کرد: روش کار نیز همان مبانی ساختاری و پسا ساختاری در فصل ۱ و بیانیه‌ها و بیانیه واره‌های شاعران است و نام فصل‌ها بر پایه فرم و عنوان‌هایی که برای شاعران گذاشته شده، بر پایه محتوا و درون مایه است و از آنجا که در فصل‌های ۲، ۳ و ۴ دفترهای شاعرانی بررسی گردیده که ای‌بسا حجم شعرهای‌شان بسیار است، درون مایه‌هایی را برای شعر هر شاعری عنوان کرده‌ام که برایم چشمگیرتر بوده برای نمونه عنوان «زمان» شعر شهرام شیدایی که بیشتر از کمیت زمان و زمان کمی سخن می‌گوید و عنوان «اکنون ابدی» درباره شعر سید محمدرضا روحانی که چه بسا از زمان کیفی یاد می‌کند.
گفتنی است؛ کتاب «گزاره‌گردانی در شعر پسانیمایی» (پیرامون سده ۱۵ خورشیدی) نوشته علی تسلیمی توسط نشر شب‌چله در ۳۴۵ صفحه و با قیمت ۶۰۰ هزار تومان انتشار یافته است. از این نویسنده پیش از این کتاب‌هایی همچون گزارش‌هایی در ادبیات معاصر ایران (دو جلد شامل داستان و شعر)، نقد ادبی؛ نظریه‌های ادبی و کاربرد آنها در ادبیات فارسی، پژوهشی انتقادی کاربردی در مکتب‌های ادبی و نظریه افسانه گردانی از او منتشر شده است.
نظر شما