به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در قم، حسن خامهیار در نشست نقد و بررسی کتاب «ایران، اخوان و خیزشهای عربی؛ شگفتانهها و ناگفتهها» با حضور مؤلف و جمعی از پژوهشگران و صاحبنظران در دانشگاه باقرالعلوم(ع) قم با اشاره به پیشینه این پژوهش گفت: در سالهای ابتدایی پیروزی انقلاب اسلامی، موضوع ایران و اخوانالمسلمین را در قالب یک پژوهش دانشگاهی دنبال کردم و این پژوهش بعدها مبنای مطالعات گستردهتر او قرار گرفت و حدود هشت سال پیش کتابی درباره ایران و اخوان در بیروت منتشر شد.
وی افزود: در تدوین کتاب حاضر تلاش شده است در منابع تحلیلی فارسی، موضوعات مرتبط با این بحث بدون پاسخ باقی نماند و پژوهش از زوایای مختلف تاریخی، فکری و سیاسی دنبال شود.
خامهیار با اشاره به جایگاه اخوان در جهان اسلام اظهار کرد: به باور او، اگر اسلام سیاسی در جهان اهل سنت را بررسی کنیم، اخوانالمسلمین یکی از جریانهای اصلی و اثرگذار در شکلگیری جریانهای اسلامگراست و بسیاری از شخصیتهای این حوزه با مکتب فکری اخوان ارتباط داشتهاند. فروپاشی امپراتوری عثمانی، ظهور جریانهای اسلامگرا، اشغال سرزمینهای اسلامی و جنگهای نیابتی، بخشی از رخدادهایی هستند که در شکلگیری تحولات سیاسی منطقه نقش داشتهاند.
مؤلف کتاب «ایران، اخوان و خیزشهای عربی» با اشاره به پیشینه ارتباطات فکری و فرهنگی ایران با جهان اسلام بیان کرد: این ارتباطات ریشه در دوره صفوی و عثمانی دارد و در ابتدا بیشتر در قالب روابط رسمی دولتها شکل گرفته بود، اما از میانه قرن بیستم با شکلگیری نهادهای مستقل اسلامی، تعاملات فکری و فرهنگی میان جریانهای اسلامی گسترش یافت.
خامهیار افزود: پیروزی انقلاب اسلامی ایران یکی از ایستگاههای مهم در مسیر وحدت جریانهای اسلامی بود و موضوع قدس و فلسطین نیز زمینه مشترک مهمی میان جریانهای اسلامی ایجاد کرد. خیزشهای عربی موجب شد اخوانالمسلمین به یکی از بازیگران مهم تحولات سیاسی منطقه تبدیل شود و به همین دلیل، روابط ایران و اخوان در این کتاب بر اساس تحولات منطقه و نگاههای دینی و فکری بررسی شده است.
خامهیار خاطرنشان کرد: کتاب در ابتدا به ۱۰ پرسش اساسی پاسخ میدهد و تلاش شده است موضوع رابطه ایران و اخوان در بستر تاریخی و فکری آن بررسی شود. این پژوهش نیز مانند هر اثر علمی دیگری در معرض نقد قرار دارد و نقدهای تخصصی میتواند به تکمیل و اصلاح چنین مطالعاتی کمک کند.
حجتالاسلام مهدی فرمانیان با اشاره به حجم نزدیک به هزار صفحهای کتاب گفت: برای مطالعه آن حدود یک ماه زمان صرف کردم و پیش از انتشار نیز برخی یادداشتها و نقدهای خود را در اختیار مؤلف قرار دادم که مورد اصلاح قرار گرفتهاند.
وی تسلط مؤلف بر جهان اسلام، جهان عرب و جریانهای فکری و سیاسی را از نقاط قوت کتاب دانست و اظهار کرد: اثر از نظر گستردگی منابع، اطلاعات میدانی و مصاحبهها، ارزش پژوهشی قابل توجهی دارد. اما از ۹۷۸ صفحه کتاب، حدود ۷۹۷ صفحه به موضوعاتی درباره اخوان اختصاص دارد و بخش مربوط به ایران در ادامه کتاب آمده است، بنابراین عنوان اثر ممکن است برای خواننده انتظارات دیگری ایجاد کند.
کتابی مرجع در اخوانپژوهی فارسی
محمدعلی میرزایی در بخش دیگری از این نشست کتاب را اثری مهم در حوزه اخوانپژوهی فارسی دانست و گفت: در مطالعات مربوط به اخوان، نمیتوان از تجربه و پژوهشهای خامهیار عبور کرد و این اثر میتواند بهعنوان یک منبع و مرجع مورد استفاده پژوهشگران قرار گیرد.
وی بر ضرورت گسترش پژوهشها در موضوعات کمتر بررسیشده تأکید کرد و افزود: لازم است مراکز پژوهشی از موضوعات تکراری فاصله گرفته و به سراغ مسائل چالشبرانگیز و سرمایههای مغفول در این حوزه بروند.
میرزایی همچنین بر ضرورت بازنگری در تحلیل مناسبات ایران و اخوان تأکید کرد و گفت: همچنان این پرسش وجود دارد که تحلیلهای ارائهشده درباره اخوان و نسبت آن با ایران تا چه اندازه دقیق است و برای ترسیم یک نقشه تحلیلی تازه، باید این مناسبات دوباره بررسی شود. ضرورت تعریف دقیق مفاهیم
سیدعلی بطحایی نیز با اشاره به اهمیت چارچوب مفهومی در چنین پژوهشی گفت: مؤلف در کتاب بارها به عوامل همگرایی و واگرایی اشاره کرده، اما مؤلفههای این مفاهیم به اندازه کافی تعریف و تبیین نشدهاند.
وی افزود: کتاب دارای چارچوب و متغیرهایی است که باید دقیقتر مشخص شوند و برخی پرسشها نیز بهصورت توصیفی مطرح شدهاند، در حالی که برای یک پژوهش تحلیلی، پاسخ به چرایی و چگونگی شکلگیری این دیدگاهها اهمیت بیشتری دارد.
همچنین دکتر مختار شیخحسینی در این نشست در کنار دیگر صاحبنظران به بررسی ابعاد مختلف کتاب پرداخت و بر اهمیت تداوم مطالعات درباره جریانهای فکری و سیاسی جهان اسلام و نسبت آنها با تحولات منطقه تأکید شد.
در ادامه، جمعی از پژوهشگران و صاحبنظران حاضر در نشست نیز با طرح پرسشهایی درباره محتوای کتاب، رویکرد پژوهشی مؤلف و نسبت ایران و اخوانالمسلمین، در بحث و بررسی این اثر مشارکت کردند.
نظر شما