سرویس میهن و مقاومت خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا): سید امیر حسین فقهی از دانشمندان و استادان برتر حوزۀ مهندسی هستهای ایران بود که در زمینۀ آموزش، پژوهش و مدیریت علمی فعالیت داشت. او در طول دوران حرفهای خود به عنوان عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی، رئیس پژوهشگاه علوم و فنون هستهای و معاون سازمان انرژی اتمی ایران، در حوزههای مرتبط با فناوری هستهای، کاربرد پرتوها و رادیوداروها فعالیت کرد. نام او، پس از شهادتش در حملۀ رژیم صهیونیستی در ۲۳ خرداد ۱۴۰۴، بیش از پیش در رسانهها و محافل علمی و عمومی مطرح شد.
وی در ۲۰ شهریور ۱۳۵۷ در شهر شیراز متولد شد و دوران کودکی و نوجوانی خود را در آن شهر گذراند و تحصیلات ابتدایی، راهنمایی و متوسطه را در آنجا به پایان رساند. علاقۀ او به علوم پایه، بهویژه فیزیک، از دوران دبیرستان شکل گرفت. به گفتۀ مادرش: «از همان دوران راهنمایی، تمرکزش بر درسهایی مثل ریاضی بود. عربی و جغرافیا را فقط در حد پاس کردن میخواند؛ اما برای المپیادهای ریاضی و فیزیک مدام دعوت میشد. وقتی به او می گفتند معدلت را بالا نگه دار تا جایزه بگیری، جوابش همیشه یک چیز بود: من برای هدفم درس میخوانم؛ نه برای جایزه». همین علاقه مسیر تحصیلی و حرفهای او را تعیین کرد و پس از پایان دورۀ متوسطه، در رشتۀ فیزیک دانشگاه ارومیه با گرایش هستهای پذیرفته شد و در سال ۱۳۷۹ مدرک کارشناسی خود را از این دانشگاه دریافت کرد. تحصیل در این رشته، موجب آشنایی او با مبانی فیزیک هستهای، رآکتورها، آشکارسازهای هستهای و فناوریهای مرتبط شد.
فقهی پس از پایان دورۀ کارشناسی، تحصیلات خود را در دانشگاه صنعتی امیرکبیر ادامه داد و در سال ۱۳۸۲ موفق به دریافت مدرک کارشناسی ارشد مهندسی هستهای با گرایش انرژی شد و سپس ادامۀ تحصیل در همین رشته و گرایش را در مقطع دکتری دانشگاه صنعتی امیرکبیر دنبال کرد. او در خلال دورۀ دکتری، فرصت مطالعاتی خود را در مرکز پژوهشی CERN گذراند که این فرصت، امکان آشنایی او با برخی فعالیتهای پژوهشی بینالمللی در حوزۀ فیزیک و فناوری هستهای را ایجاد کرد و در گسترش فعالیتهای پژوهشی بعدی او نقش داشت.
فقهی، همزمان با تحصیل، فعالیت حرفهای خود را نیز آغاز کرد. وی بین سالهای ۱۳۸۱ تا ۱۳۸۳ به عنوان عضو تیم تجزیه و تحلیل حوادث در پروژه FMP سازمان انرژی اتمی ایران فعالیت داشت. این همکاری، از نخستین تجربههای اجرایی او در صنعت هستهای ایران به شمار میرفت و زمینۀ آشنایی نزدیکتر او با مسائل فنی و ایمنی تأسیسات هستهای را ایجاد کرد.
او در سال ۱۳۸۷، از دورۀ دکتری مهندسی هستهای با گرایش انرژی از دانشگاه صنعتی امیرکبیر دانشآموخته شد و سپس به عضویت هیئت علمی دانشکدۀ مهندسی هستهای دانشگاه شهید بهشتی درآمد. ورود او به این دانشگاه، آغاز دور تازهای از فعالیتهای آموزشی و پژوهشی بود که طی آن، در زمینۀ تدریس، راهنمایی دانشجویان تحصیلات تکمیلی، اجرای طرحهای پژوهشی و توسعۀ همکاریهای علمی فعالیت کرد. حوزههای پژوهشی او عمدتاً بر مهندسی هستهای، کاربرد پرتوها، حفاظت پرتویی، محاسبات رآکتور، رادیوداروها و فناوریهای مرتبط با استفادههای صلحآمیز از انرژی هستهای متمرکز بود و نتایج این پژوهشها، در قالب مقالات علمی، گزارشهای طرحهای پژوهشی و پایاننامههای تحصیلات تکمیلی منتشر شد.
روند فعالیتهای علمی او سبب شد در مدت نسبتاً کوتاهی به یکی از اعضای فعال هیئت علمی دانشکدۀ مهندسی هستهای تبدیل شود. وی، افزون بر تدریس، راهنمایی و مشاورۀ تعداد زیادی از دانشجویان را بر عهده داشت. بر اساس منابع موجود، دکتر فقهی تا زمان شهادتش، راهنمایی ۱۴۵ پایاننامۀ کارشناسی ارشد و ۲۲ رسالۀ دکتری و سرپرستی دو پژوهشگر پسادکتری را بر عهده داشت که نشان از نقش او در آموزش و تربیت دانشآموختگان مهندسی هستهای کشور دارد.
کارنامۀ پژوهشی فقهی نیز از نظر انتشار آثار علمی قابل توجه بود. بر اساس اطلاعات منتشرشده، او نویسنده یا همکار نویسندۀ ۱۵۸ مقاله در نشریات علمی بینالمللی، ۳۸ مقاله در همایشهای علمی بینالمللی و ۹۸ مقاله در مجلات و همایشهای علمی داخلی بود. همچنین هفت عنوان کتاب، شامل تألیف یا ترجمه، از او منتشر شده و پنج نوآوری یا اختراع نیز به نام وی به ثبت رسیده است. بخشی از پژوهشهای علمی فقهی به طراحی سامانههای پرتودرمانی، شبیهسازی توزیع دز پرتو، بررسی کاربرد نانوذرات پرتوزا در درمان هدفمند تومورها و توسعۀ فناوریهای مرتبط با پزشکی هستهای اختصاص داشت.
عملکرد آموزشی و پژوهشی او در طول سالهای فعالیت دانشگاهی با دریافت چندین عنوان علمی نیز همراه بود که از جمله این عناوین میتوان به پژوهشگر برتر دانشگاه شهید بهشتی، مدرس نمونۀ دانشگاه، پژوهشگر برگزیدۀ دانشگاه و برگزیدۀ جشنوارۀ بینالمللی خوارزمی اشاره کرد.
در کنار فعالیتهای آموزشی و پژوهشی، مسئولیتهای اجرایی دانشگاه نیز به تدریج به فقهی واگذار شد. از جمله مسئولیتهایی که وی در دانشگاه شهید بهشتی بر عهده داشت میتوان به مدیریت امور هیئت علمی، دبیری هیئت اجرایی جذب، دبیری هیئت ممیزه، مدیریت گروه کاربرد پرتوها، عضویت در هیئت تحریریه فصلنامۀ «فناوری و انرژی هستهای» و نمایندگی دانشگاه در کمیتۀ دائمی تشعشعات فضایی سازمان فضایی ایران اشاره کرد. بهعلاوه، وی به نمایندگی از وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، عضو هیئت ممیزۀ پژوهشگاه علوم و فنون هستهای بود. این مسئولیتها نشاندهندۀ حضور همزمان او در حوزههای آموزش، پژوهش و مدیریت دانشگاهی بود که موجب ارتقای مرتبۀ علمی او شد و در سال ۱۳۹۵ به مرتبۀ استاد تمامی رسید.
فعالیتهای اجرایی فقهی تنها به محیط دانشگاه محدود نبود. او در مقاطع مختلف با سازمان انرژی اتمی ایران همکاری داشت و مسئولیتهایی را نیز در این سازمان بر عهده گرفت که از مهمترین این مسئولیتها میتوان به ریاست پژوهشگاه علوم و فنون هستهای و معاونت سازمان انرژی اتمی ایران اشاره کرد. در دورۀ ریاست دکتر فقهی، بخش عمدهای از فعالیتهای پژوهشگاه، بر توسعۀ کاربردهای صلحآمیز انرژی هستهای، همکاری میان دانشگاه و صنعت، گسترش زیرساختهای آزمایشگاهی و اجرای پروژههای پژوهشی متمرکز گردید.
در دورۀ مسئولیت او در پژوهشگاه علوم و فنون هستهای و نیز معاونت سازمان انرژی اتمی، طرحهایی برای توسعۀ ظرفیت تولید داخلی رادیوداروها، گسترش زیرساختهای تحقیقاتی و کاهش وابستگی به واردات دنبال شد. در همین دوره، تولید برخی ایزوتوپهای پزشکی از جمله ید-۱۳۱، لوتسیوم-۱۷۷ و گالیوم-۶۸ که در تشخیص یا درمان برخی بیماریهای سرطانی کاربرد دارند، توسعه یافت.
یکی از حوزههایی که نام فقهی بیش از همه با آن شناخته میشود، پژوهش در زمینۀ رادیوداروها بود. رادیوداروها ترکیباتی هستند که از ایزوتوپهای پرتوزا در تشخیص یا درمان برخی بیماریها، بهویژه انواعی از سرطان، استفاده میشوند. فعالیتهای او در این حوزه شامل مشارکت در پروژههای پژوهشی مرتبط با تولید، توسعه و کاربرد این فرآوردهها بود و بخشی از تحقیقاتش به استفاده از فناوریهای هستهای در پزشکی اختصاص داشت.
شهید فقهی در زمینۀ طراحی و توسعۀ سامانههای مرتبط با فناوری هستهای نیز مشارکت داشت. طراحی سیستم نوترونرادیوگرافی صنعتی برای رآکتور اراک، طراحی و برنامهنویسی نرمافزار محاسبات مصرف سوخت رآکتورهای قدرت، طراحی فلومترهای دوفازی گاز مایع، تولید دانش فنی فولادهای مقاوم در برابر آسیب پرتویی و پژوهش دربارۀ پلیمرهای مقاوم در برابر شعله، از جمله پروژههایی است که نام او در ارتباط با آنها عنوان میشود. وی همچنین در راهاندازی نخستین سامانۀ پرتودهی بخش خصوصی کشور و اجرای فرایندهای مرتبط با استقرار استانداردهای بینالمللی مدیریت کیفیت در این حوزه همکاری داشت.
بخش مهمی از فعالیتهای مدیریتی شهید فقهی به توسعۀ کاربردهای غیرانرژی فناوری هستهای، بهویژه در حوزۀ پزشکی، صنعت و کشاورزی اختصاص داشت. وی از چهرههای مؤثر در توسعه و بومیسازی رادیوداروهای تشخیصی و درمانی محسوب میشد؛ داروهایی که در روشهای پیشرفتۀ تصویربرداری پزشکی نقش اساسی دارند و امکان شناسایی دقیق تودههای سرطانی، بررسی میزان گسترش بیماری و ارزیابی روند درمان بیماران را ایجاد میکنند. شهید فقهی همچنین بر توسعۀ ظرفیتهای داخلی در تولید این محصولات راهبردی تأکید داشت و تلاشهای علمی وی در جهت کاهش وابستگی کشور به خارج در حوزه فناوریهای پیشرفته پزشکی هستهای متمرکز بود. رویکرد او بر این اصل استوار بود که دانش هستهای باید در خدمت رفع نیازهای واقعی کشور، بهویژه در حوزۀ سلامت و درمان بیماریهایی مانند سرطان قرار گیرد.
بامداد روز جمعه ۲۳ خرداد ۱۴۰۴، همزمان با آغاز حملات رژیم صهیونیستی به اهدافی در ایران، محل سکونت دکتر فقهی نیز در تهران مورد حمله قرار گرفت. در آن مجموعهحملات، شهید فقهی بههمراه تعدادی از دانشمندان برجستۀ هستهای ایران و شماری از فرماندهان نظامی به شهادت رسیدند.
در گزارشها و گفتوگوهایی که پس از شهادت دکتر سید امیر حسین فقهی از سوی اعضای خانوادۀ وی منتشر شد، بر ویژگیهایی مانند اخلاص، پرهیز از مطرح کردن فعالیتهای شخصی، توجه به زندگی خانوادگی، علاقه به مطالعه و آموزش و خودداری از رسانهای کردن مسئولیتهای اجرایی تأکید شده است. مادر و خواهر او در برخی مصاحبهها اظهار کردهاند که بسیاری از مسئولیتهای علمی و مدیریتی وی، تا زمان انتشار اخبار رسمی، برای اعضای خانواده شناختهشده نبود. به گفتۀ خواهرش، وی بارها از کشورهای مختلف دعوتنامههایی برای مهاجرت و اقامت دریافت کرد و برخی از این کشورها اعلام کرده بودند که تمام امکانات رفاهی، از جمله مسکن، خودرو و حقوق بالا را برایش تأمین میکنند؛ اما او به همه این پیشنهادها پشت پا زد و ماند تا به کشورش خدمت کند.
مادر شهید فقهی در حاشیۀ آمادهسازی مراسم خاکسپاری دانشمندان و فرماندهان گفت: «خدا را شاکرم که فرزندم نهایت آمال و آرزویش را در راهی چنین مقدس یافت. الحمدلله که فرزندم به آرزویش رسید. دوری او برای ما داغی سنگین است؛ اما در عمق دلم باور دارم که او با شهادت، به خوشبختی و سرانجامی رسید که همیشه برایش دعا میکردم. امریکا و رژیم صهیونیستی بداند این سرزمین، با رفتن فرزندانی چون او، هرگز از مسیرش منحرف نخواهد شد؛ بلکه هر شهید، آغازی برای بالندگی دانشمندان با ایمانتر و پرتوانتر است. همیشه برای او دعا میکردم که عاقبتبهخیر باشد و این موضوع را در شهادتش دیدم. دشمن شاید بتواند جسم پاک عزیزانمان را بگیرد، اما اندیشه و صداقت آنان ریشه در خاک ایران خواهد زد و باقی خواهد ماند. امید دارم دانشجویانش راهش را نهتنها ادامه دهند که حتی از او پیشی بگیرند.»
همسر شهید فقهی، او را چنین معرفی میکند: «یکی از شریفترین فرزندان این سرزمین، کالبد خاکی خود را واگذاشت تا در آسمانی از معنا به سوی ابدیت بشتابد؛ مردی که هر لحظۀ زندگیاش را چنان زیست که برای ابدیت معنا پیدا کند. روی سخنم با تو است؛ تو از این جهان رفتی، اما رفتنت نه یک پایان، بلکه آغاز یک ماندن بود. تو با رفتنت، شرافت را در روزگار غبارآلود ما بار دیگر معنا کردی. من امروز از حقیقت زنده تو سخن میگویم؛ حقیقتی که مرگ در پیشگاه شکوه روحت زانو زده است.»
مراسم تشییع و بزرگداشت این دانشمند هستهای با حضور مسئولان، استادان دانشگاه، دانشجویان و اعضای خانواده و خیل عظیمی از مردم، در تهران و شیراز برگزار شد و پیکر پاک او را در امامزاده صالح تجریش تهران به خاک سپردند. شهادت او پایان عمر دنیوی کوتاه اما پربار مردی بود که وجودش را وقف اعتلای ایران در عرصههای علمی، امنیتی و اندیشهورزی کرد.
*نظر به اهمیت معرفی و الگوسازی شخصیتهای علمی و فرهنگی اثرگذار، دفتر تکریم و الگوسازی بنیاد ملی نخبگان با همکاری خبرگزاری ایبنا، اقدام به نگارش مقالاتی به قلم جواد کاموربخشایش کرده است. در هر مقاله به معرفی یکی از این مفاخر علمی پرداخته میشود.
نظر شما