سرویس تاریخ و سیاست خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، طاهره مهری- جعفر بن محمد معروف به‌ امام جعفر صادق(ع) (۸۳-۱۴۸ق) ششمین امام شیعیان دوازده‌امامی بعد از پدرش امام باقر(ع) است. وی به مدت ۳۴ سال (۱۱۴ تا ۱۴۸ق) امامت شیعیان را بر عهده داشت که با خلافت پنج خلیفه آخر اموی یعنی از هشام بن عبدالملک به بعد و دو خلیفه نخست عباسی سفاح و منصور دوانیقی همزمان بود. امام صادق(ع) به جهت ضعف حکومت اموی، فعالیت علمی بسیار بیشتری نسبت به دیگر امامان شیعه داشت. شمار شاگردان و راویان او را ۴۰۰۰ نفر دانسته‌اند. بیشتر روایات اهل‌بیت(ع)، از امام صادق(ع) است و از این‌رو مذهب شیعه امامیه را مذهب جعفری نیز می‌خوانند. امام صادق(ع) در میان پیشوایان فقهی اهل‌سنت نیز جایگاه بالایی دارد. ابوحنیفه و مالک بن اَنَس از او روایت کرده‌اند. ابوحنیفه او را عالم‌ترین فرد در میان مسلمانان دانسته است.

ولادت امام صادق (علیه‌السّلام)، بنا به نقل مشهور در روز ولادت پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم) یعنی ۱۷ ربیع‌الاول، در شهر مدینه واقع شده است. درباره سال و روز ولادت آن حضرت اختلاف است، ولی طبق قول مشهور در سال ۸۳ هجری قمری همزمان با سالروز ولادت پیامبر گرامی اسلام بوده است.

از جمله مهم‌ترین القاب امام صادق (علیه‌السّلام) می‌توان به صابر، فاضل، طاهر و صادق اشاره کرد. «صادق» مشهورترین لقب آن حضرت است، که توسط رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم) به ایشان داده شد. امام سجاد (علیه‌السّلام) در روایتی از پدرش سپس از جدش و او از رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم) روایت کرده است که پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم) فرمود: «وقتی فرزندم جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی‌طالب (علیه‌السّلام) به دنیا آمد، او را «صادق» بنامید. چرا که در اولاد او فردی همنام اوست که ادعای امامت خواهد کرد، «اشاره به جعفر کذاب، فرزند امام هادی (علیه‌السّلام) که ادعای نیابت امام حسن عسکری (علیه‌السّلام) را داشت.» در حالی که حقی در این رابطه ندارد و کذاب نامیده می‌شود».

***

به مناسبت هشتم شهریور مصادف با 17 ربیع‌الاول ولادت پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم) و ولادت امام صادق (علیه‌السّلام) در این گزارش با نگاه به کتاب «اصحاب امام صادق(ع)» اثر علی محدث‌زاده به زندگی و سیره امام صادق (ع) می‌پردازیم:

کتاب «اصحاب امام صادق(ع)» تألیف علی محدث‌زاده، فرزند شیخ عباس قمی، عنوان اثری است به زبان فارسی در معرفی اصحاب امام صادق(ع) به‌ترتیب حروف الفبا. در واقع این کتاب یک جلد از یک مجموعه چهار جلدی از همین نویسنده است؛ جلد اول در حالات و شخصیت امام صادق(ع)، جلد دوم درباره اصحاب امام صادق(ع) که همین کتاب است، جلد سوم درباره معاصرین امام صادق(ع) از خلفا و علما و جلد چهارم پیرامون خویشاوندان امام صادق(ع) نگاشته شده است.

در مقدمه حسن سعید بر کتاب، درباره دلیل و نحوه شکل‌گیری و محتوای مطالب کتاب، می‌خوانیم: به یاد دارم در ایامی که تازه مدرسه و کتابخانه چهل ستون مسجد جامع را تشکیل داده بودم، دوست صمیمی و عزیزی که بسیار مورد علاقه و ارادت من بود، مرحوم آقای حاج میرزا علی محدث‌زاده، به مدرسه آمدند و پس از چند دقیقه صحبت، گفتند که با من کاری دارند و اظهار امیدواری کردند که انجام کارشان را عهده‌دار شوم. ایشان فرمودند من از این مؤسسه شما لذت می‌برم و در منزل این امکانات برایم فراهم نیست؛ شما یکی از حجره‌ها را در اختیار من بگذارید تا وسایل شخصی خود را به اینجا بیاورم و ضمنا می‌خواهم کتاب‌هایی که مورد نیاز من است، همه را به حجره برده، پس از رفع نیاز به کتابخانه بازگردانم. پرسیدم: مقصود شما از این کار چیست؟ گفتند: آرزو دارم خداوند به من توفیق دهد تا بتوانم نسبت به مکتب امام صادق(ع) و مذهب جعفری کاری انجام دهم و در این ارتباط کتابی بنویسم که هم شخصیت آن حضرت را بیان کنم و هم در اطراف خدمات برجسته ایشان بحث نمایم و هم شاگردان آن حضرت را معرفی نمایم.

من به ایشان گفتم: من همه آنچه را شما نیاز داشته باشید در خدمتتان می‌گذارم و اگر چیزی در کتابخانه ما هم نبود تهیه کرده و در اختیارتان می‌گذارم. سعی ما بر این بود که کسی مزاحم مطالعه ایشان نشود. من خودم در یک حجره درس می‌گفتم و ایشان هم در حجره دیگر کاملا راحت بود. نمی‌دانم دقیقا چند سال طول کشید، ولی همه‌روزه - غیر از ماه محرم و صفر که به منبر می‌رفت - او از صبح تا ظهر یکسره در آن حجره مشغول نگارش بود، اما متأسفانه دست اجل، روزگار عمر او را سپری کرد و پس از عاشورای 1396 مطابق با 23 دی 1354، در سن 56 سالگی از دنیا رفت. حقیقت مطلب این است که من دیگر اطلاعی از این نوشتجات نداشتم تا اینکه فرزند ایشان چند بار به کتابخانه آمدند و از من خواستند که در این‌باره اقدام کنم. من به‌طور وسیعی در جریان امر قرار گرفتم و دانستم که کتاب در چهار جلد تنظیم شده است؛ جلد اول در احوالات و شخصیت امام صادق(ع)، جلد دوم درباره اصحاب امام صادق(ع) که همین کتاب است، جلد سوم درباره معاصرین امام صادق(ع) از خلفا و علما و جلد چهارم پیرامون خویشاوندان امام صادق(ع) می‌باشد. لازم بود که این کتاب به بهترین صورت چاپ شده و در اختیار علاقه‌مندان قرار گیرد. من از روی علاقه‌ای که داشتم در ا ین کار تا حد توانم کوشیدم و امیدوارم بتوانم قبل از مرگم آن را ببینم.

***

بایزید بسطامی یکی از یاران امام جعفر صادق (ع) است که در این کتاب از او نام برده شده است. زندگی این شیخ صوفی را مرور می‌کنیم: «طیفور بن‌عیسی بن آدم بن عیسی بن سروشان (معروف به) ابویزید بسطامی همان شیخ صوفی زاهد مشهور که او را قطب‌العارفین گفته‌اند و از سلاطین سبعه به شمار آورده‌اند.

از کتاب جامع‌الانوار (اسرار) سیدحیدربن علی آملی نقل شده که ابویزید از شاگردان مکتب امام صادق علیه‌السلام و سقای خانه آن حضرت و محرم بر اسرار آن بزرگوار بوده است.

ابن‌خلکان گفته: جد بایزید مجوسی بوده که مسلمان شد. ابویزید دو برادر به نام‌های آدم و علی داشته که آن دو نیز زاهد و عابد بوده‌اند، لیکن طیفور از آن دو برادر افضل است.

امام فخر رازی در کتاب اربعین- که در کلام نوشته- می‌گوید: ابویزید از سایر مشایخ افضل و مقام وی اعلی از دیگران است و او سقای خانه امام صادق (ع) بوده.

عارف نورالدین جعفر بدخشی در کتاب الاحباب گفته: سلطان طیفور، معروف به ابویزید بسطامی درک صحبت بسیاری از مشایخ را نموده تا آنکه به محضر حضرت صادق(ع) برای استفاده رسید و مدتی مصاحب آن جناب شد و پی به کمالات آن بزرگوار برد و می‌گفت که اگر به محضر امام صادق (ع) نمی‌رسیدم، کافر می‌مردم؛ با اینکه ابویزید در بین اولیاء همانند جبرئیل در بین ملائکه بوده و آغاز او پایان دیگر از سالکین بوده، آن‌گونه که جنید بغدادی درباره وی گفته است.

فاضل عارف، محمدبن یحیی گیلانی نوربخشی، در شرح گلشن راز، نقل کرده که بایزید از وطن خارج شد و سی سال در سفر و ریاضت می‌کشید و یکصدوسیزده استاد را خدمت کرد تا به محضر امام صادق (ع) رسید و در ملازمت آن حضرت، آنچه مقصود و غرض آفرینش بود، حاصل کرد.

محمدبن عیسی که مشهور به حاجی مومن خراسانی است در کتابش که شرح طریقه سلسله عرفاء است، می‌گوید: یکی از سلسله‌های طریقت طیفوریه است. که به ابویزید بسطامی منتهی می‌شود و آن‌گونه که مشهور است او پس از آنکه یکصد و سیزده پیر را ملاقات کرده بود، امام صادق (ع) یکصد و چهاردهمین استادش بوده و مدت هجده سال سقای خانه آن بزرگوار بوده است.

ابن شهرآشوب (ره)، در مناقب، گوید: ابویزید بسطامی، طیفورسقا، سیزده سال خدمتگزار و سقای (خانه) امام صادق (ع) بوده است.

سید بن طاووس(ره) در طرائف آورده است که: از علو شأن اهل بیت علیهم‌السلام است که افضل‌المشایخ، ابویزید بسطامی، سقای خانه امام جعفر صادق علیه‌السلام بوده است.