سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- آناهید خزیر: کتاب «نمره اول؛ تاریخچه پلاک خودرو در ایران از ابتدا تا ظهور پلاک ملی» از سوی موسسه فرهنگی موزه‌های بنیاد و با مشارکت مرکز تحقیقات کاربردی پلیس راهور منتشر شد. این کتاب به بررسی تاریخچه پلاک‌های وسایل نقلیه در ایران، از ابتدای ورود خودرو شکل‌گیری نخستین نظام‌های شماره‌گذاری تا ظهور و استقرار پلاک‌های ملی می‌پردازد. مطالب این اثر حاصل تحقیق بررسی مستندات تاریخی و بهره‌گیری از منابع معتبر به ویژه اسناد موجود در موزه خودروهای کلاسیک ایران است. بسیاری از اطلاعات ارائه شده در این کتاب برای نخستین‌بار به صورت یکپارچه گردآوری شده و تلاش شده تا با اتکا به شواهد مکتوب تصویری دقیق و مستند از روند شکل‌گیری و تحول پلاک‌ها ارائه شود.
هدف از تدوین و انتشار این کتاب هم‌راستا با خط مشی انتشارات موسسه فرهنگی بنیاد نشر اطلاعات گردآوری ثبت و نشر دانش تخصصی در حوزه‌هایی است که کمتر مورد توجه پژوهش‌های مستقل قرار گرفته‌اند. این اثر می‌کوشد با ارائه اطلاعات مستند و قابل استناد منبعی مرجع برای پژوهشگران علاقه‌مندان به تاریخ خودرو فعالان حوزه موزه‌داری مجموعه‌داران و تمامی کسانی باشد که به تاریخ تحولات شهری و حمل و نقل در ایران علاقه‌مندند.
پلاک وسیله نقلیه، در نگاه نخست، تنها مجموعه‌ای از اعداد حروف یا نشانه‌ها به نظر می‌رسد که وظیفه شناسایی خودرو یا وسیله نقلیه را بر عهده دارد و همانند اثر انگشت در وسایل نقلیه است که باید منحصر به فرد باشد اما با نگاهی عمیق‌تر، پلاک را می‌توان به مثابه سندی تاریخی دانست که بازتاب‌دهنده تحولات فنی، اداری، اجتماعی و حتی سیاسی هر دوره است. سیر تحول پلاک‌ها در ایران؛ هم‌زمان با ورود نخستین وسایل نقلیه به کشور آغاز شد و در طول بیش از یک قرن دستخوش تغییرات فراوانی در ساختار کاربری نظام‌های شناسایی و شکل ظاهری شده است. این کتاب تلاشی است برای بازخوانی این مسیر تاریخی و ثبت منسجم دانشی که تا کنون به صورت پراکنده و محدود در منابع مختلف مطرح شده است.
کتاب حاضر به بررسی تاریخچه پلاک‌های وسایل نقلیه زمینی در ایران از ابتدای ورود خودرو شکل‌گیری نخستین نظام‌های شماره‌گذاری تا ظهور و استقرار پلاک‌های ملی می‌پردازد. مطالب این اثر حاصل تحقیق بررسی مستندات تاریخی و بهره‌گیری از منابع معتبر به ویژه اسناد موجود در موزه خودروهای کلاسیک ایران و پلیس راهور است. بسیاری از اطلاعات ارائه شده در این کتاب برای نخستین‌بار به صورت یکپارچه گردآوری شده و تلاش شده تا با اتکا به شواهد مکتوب تصویری دقیق و مستند از روند شکل‌گیری و تحول پلاک‌ها ارائه شود.
حمیدرضا سلیمانی، مدیرعامل موسسه فرهنگی موزه‌ها در پیشگفتار کتاب نوشته است: «در این پژوهش ابتدا نگاهی کوتاه به ورود پلیس و نظام‌های اولیه کنترل ترافیک در ایران انداخته شده است؛ زیرا شکل‌گیری پلاک‌ها را نمی‌توان جدا از تاسیس نهادهای مسئول نظم شهری و راهنمایی و رانندگی بررسی کرد. سپس سیر تغییرات فیزیکی پلاک‌ها در طول سال‌ها از نخستین نمونه‌های ساده تا پلاک‌های ملی به صورت گام به گام مورد بررسی قرار گرفته است. در این مسیر ویژگی‌های ظاهری پلاک‌ها شامل جنس، رنگ، ابعاد، شیوه نگارش اعداد و حروف، نشانه‌های اختصاصی، تغییرات فیزیکی و گرافیکی مورد بررسی قرار گرفته است.
از دیگر محورهای اصلی این کتاب، بررسی مشخصات پلاک‌ها در قالب دسته‌بندی‌های مختلف است؛ از جمله نوع پلاک؛ کاربری آن (شخصی، دولتی عمومی نظامی تشریفاتی و غیره) و ویژگی‌های فنی و اداری هریک. این دسته‌بندی‌ها نه تنها به درک بهتر ساختار پلاک‌ها کمک می‌کند، بلکه نشان‌دهنده نحوه سازمان‌دهی و مدیریت وسایل نقلیه در دوره‌های مختلف تاریخی است. در کنار این مباحث بخشی از قوانین و مقررات مرتبط با راهنمایی و رانندگی و شماره‌گذاری وسایل نقلیه نیز در حدی که مکمل موضوع اصلی کتاب باشد، مورد اشاره قرار گرفته است تا زمینه حقوقی و اجرایی پلاک‌ها روشن‌تر شود.
ضرورت چاپ این کتاب از آنجا احساس شد که تا کنون تاریخچه پلاک‌ها در ایران، تنها به صورت گذرا و محدود آن هم در فصولی از برخی از کتاب‌ها مورد بررسی قرار گرفته است. این خلاء پژوهشی، انگیزه‌ای جدی برای گردآوری و تدوین اثری جامع فراهم آورد تا بتواند تصویری روشن و مستند از این بخش کمتر دیده شده از تاریخ معاصر ایران ارائه دهد. امید است این کتاب بتواند گامی هر چند کوچک در مسیر حفظ و انتقال میراث مستند مرتب با تاریخ خودرو و نظام‌های شناسایی وسایل نقلیه در ایران باشد. بی‌تردید شناخت گذشته چراغ راه آینده است و ثبت چنین جزئیاتی بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی کشور به شمار آید.»
در دوران صدارت وثوق‌الدوله (۱۲۹۸ ه.ش) به درشکه‌ها و گاری‌ها پلاک‌هایی الصاق شد و هر یک دارای شماره‌ای مشخص شدند متولی این کار اداره بلدیه (شهرداری) بود و هدف از آن، ایجاد نظم شهری، کنترل رفت‌وآمد وسایل نقلیه عمومی و نیز اخذ عوارض شهری بود. در آن زمان تهران و برخی شهرهای بزرگ ایران به سرعت در حال گسترش بودند و افزایش تعداد درشکه‌ها و گاری‌ها مشکلات متعددی در مدیریت ترافیک، رعایت مقررات و رسیدگی به شکایات مردمی ایجاد کرده بود. به همین دلیل بلدیه برای نخستین‌بار سیستم شماره‌گذاری را برای وسایل نقلیه شهری برقرار کرد تا امکان شناسایی سریع مالک مسیر تردد و میزان مالیات یا عوارض قابل وصول وجود داشته باشد.
پلاک‌ها معمولاً از فلز ساخته می‌شدند و شماره‌ها به صورت برجسته یا با رنگ‌های قابل تشخیص روی آنها نقش می‌بست. همچنین برای اطمینان از اجرای صحیح این طرح، مأموران بلدیه موظف بودند به طور مرتب در مسیرهای اصلی گشت‌زنی کرده و وسایل نقلیه بدون پلاک یا دارای پلاک مخدوش را جریمه کنند این اقدام را می‌توان یکی از نخستین گام‌ها در شکل‌گیری نظام رسمی ثبت و شناسایی وسایل نقلیه در ایران دانست؛ نظامی که بعدها با ورود اتومبیل‌ها توسعه یافت و ساختار پیچیده‌تری پیدا کرد.
سابقه نخستین خودروی پلاک شده در کشور به سال ۱۳۰۵ هم‌زمان با ورود اولین اتومبیل‌ها به ایران باز می‌گردد. در آن زمان مجموعه‌ای از مقررات شامل ۳۲ بند برای شماره‌گذاری خودروها تدوین شد که البته این قوانین سه سال پس از ورود خودروها یعنی در سال ۱۳۰۸، نهایی شد. مطابق این مقررات خودروها باید پنج پلاک مجزا نصب می‌کردند: نام کارخانه سازنده، آدرس مالک، نمره عقب، نمره جلو و پلاک مالیات. با افزایش تعداد اتومبیل‌ها نیاز به اصلاح مقررات نیز آشکار شد. در حدود سال ۱۳۰۸ هنگامی که شمار خودروهای شخصی شهر به ۱۵۲۲ دستگاه رسید شکل پلاک‌ها تغییر کرد و الگوی تازه‌ای شامل نام شهر و چهار شماره که در بالای نام شهر قرار می‌گرفت، جایگزین سیستم قبلی شد. این تغییر نقطه آغاز تحولاتی بود که بعدها با گسترش حمل و نقل موتوری ادامه یافت و به ایجاد نظام مدرن شماره گذاری خودروها در ایران انجامید.
در دوره پهلوی اول، با رسمیت یافتن اداره راهنمایی و رانندگی، تلاش شد تا شکل پلاک‌ها از حالت پراکنده و چندگانه به قالبی ثابت مشخص و قابل تشخیص تبدیل شود. در سال‌های ابتدایی ورود اتومبیل به ایران شماره‌گذاری بیشتر به صورت محلی و موقتی انجام می‌شد؛ بدین معنا که هر شهرداری یا اداره دولتی بنا بر نیاز و تشخیص خود پلاک‌هایی صادر می‌کرد و هیچ نظام واحد و فراگیری وجود نداشت. این پراکندگی موجب بروز مشکلاتی در کنترل رفت‌وآمد، شناسایی وسایل نقلیه، رسیدگی به جرایم، جلوگیری از سرقت و اعمال مالیات می‌شد. با تشکیل اداره نظمیه و سپس راهنمایی و رانندگی دولت به ضرورت ایجاد یک سیستم استاندارد و منسجم پی برد و برنامه‌ریزی برای طراحی پلاک‌هایی با ویژگی‌های ثابت را آغاز کرد.
در این راستا، نخستین استانداردهای رسمی شماره‌گذاری ارائه شد؛ استانداردهایی که شامل تعیین ابعاد مشخص برای پلاک‌ها، استفاده از فلز به جای مواد بی‌دوام‌تری چون چوب یا مقوا و درج حروف و اعداد خوانا و قابل تشخیص از فاصله مناسب بود. این تحول بنیادین را می‌توان نقطه‌گذاری ایران از دوره شماره‌گذاری ابتدایی ناپیوسته و محلی به دوره ثبت مکانیزه قانونی و سراسری خودروها دانست؛ نقطه‌ای که بعدها زمینه ساز توسعه نظام‌های پیشرفته تر یکپارچه و ملی شد.
در دهه ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ هم‌زمان با افزایش چشمگیر تولید و ورود خودروهای خارجی و رشد سفرهای بین شهری نظام پلاک‌گذاری ایران وارد مرحله‌ای جدید شد و سیستم پلاک‌های شهری و استانی شکل گرفت سیستمی که در آن هر شهر یا استان با یک حرف مشخص مانند «ت» برای تهران و «۱» برای اصفهان شناخته می‌شد و اعداد چهار یا پنج رقمی نیز به ترتیب ثبت وسایل نقلیه اختصاص می‌یافتند. این کدگذاری جغرافیایی با هدف شناسایی آسان خودروها در سراسر کشور طراحی شده بود و به سرعت جای خود را در فرهنگ عمومی باز کرد تا جایی که حروف پلاک به نمادی از هویت شهری تبدیل شد. علاوه بر شناسایی این نظام نقش مهمی در آمارگیری، اعمال مالیات کنترل تردد و پیگیری تخلفات جاده‌ای ایفا کرد و از مهم‌ترین مراحل تکامل شماره‌گذاری خودرو در ایران به شمار می‌آید.
این کتاب تلاشی است برای بازسازی یک تاریخ کمتر روایت شده؛ تاریخ شکل‌گیری و تکامل نظام شماره‌گذاری در ایران به عنوان بخشی از فرایند نوسازی شهری و تحول حمل و نقل. مؤسسه فرهنگی موزه‌ها با دنبال کردن این مسیر از اواخر دوره قاجار تا امروز نشان می‌دهد که پلاک خودرو بر خلاف ظاهر ساده‌اش آینه‌ای از تغییرات اجتماعی، اداری و فناورانه کشور است. هدف اصلی کتاب ثبت و تحلیل روندی است که معمولاً در حاشیه تاریخ قرار گرفته اما نقش مهمی در ساماندهی شهرها، مدیریت ترافیک امنیت عمومی و ایجاد زیر ساخت‌های نظارتی داشته است.
شکل‌گیری نخستین واحد رسمی کنترل وسایل نقلیه
با آغاز سلطنت ناصرالدین شاه، به ویژه پس از نخستین سفر او به اروپا، ساختار اداره نظم و امنیت شهری در ایران وارد مرحله‌ای تازه شد. شاه قاجار که تحت تأثیر انضباط، آراستگی و کارآمدی پلیس شهرهای بزرگ اروپایی قرار گرفته بود در بازگشت به ایران تصمیم گرفت دستگاه پلیس کشور را سامان دهد و آن را به شیوه‌ای نوین سازمان‌دهی کند. بدین منظور در مسیر مراجعت از اروپا، مستشاری ایتالیایی به نام کنت دومونت فورته را استخدام کرد و با خود به تهران آورد. کنت پس از ورود به پایتخت، بلافاصله ساماندهی امور انتظامی را آغاز کرد.
تلاش‌های او سرانجام در شانزدهم ذی‌القعده ۱۲۹۵ هجری قمری به ثمر نشست و نخستین تابلوی رسمی پلیس ایران بر سر در عمارت تشکیلات انتظامی در ابتدای خیابان الماسیه که امروزه باب همایون نام دارد نصب شد. بر روی تابلو عبارت اداره جلیله دارالخلافه و احتساب دیده می‌شد؛ عنوانی که نشان می‌دهد در آن دوره، وظایف پلیس و شهرداری در نهادی واحد ادغام و هر دو تحت ریاست کنت اداره می‌شد.
در سال‌های ۱۲۹۰ تا ۱۳۰۲ هجری شمسی مرحله تازه‌ای از اصلاحات پلیسی در ایران رقم خورد. در این دوره هیئتی از مستشاران سوئدی به ریاست ژنرال وستداهل به خدمت دولت ایران درآمدند. مرحوم سرتیپ رادسر و مرحوم مدبرالملک به عنوان مترجم با این گروه همکاری می‌کردند و آقای مشیر همایون، شهردار وقت تهران نیز به سمت معاونت ژنرال وستداهل منصوب شد.
حضور مستشاران سوئدی که دوازده سال به طول انجامید موجب ایجاد سازمانی جدید و منسجم در تشکیلات نظمیه شد، هر چند امکانات شهری و حمل و نقل در آن زمان بسیار محدود بود و هنوز نظام مشخصی برای کنترل عبور و مرور وجود نداشت. در سال ۱۳۰۷ هجری شمسی تهران همچنان شهری فاقد خیابان‌های آسفالته و عریض بود و تنها تعداد اندکی وسیله نقلیه همچون درشکه، گاری واگن اسبی دوچرخه‌های پارویی و چند اتومبیل محدود در شهر تردد می‌کرد. همین وسایل ساده نیازهای حمل و نقل مردم پایتخت را برطرف می‌ساخت.
اما با آغاز تحولات سریع شهری و رشد تدریجی جمعیت و وسعت تهران، ورود اتومبیل‌های بیشتر به شهر وضعیت تازه‌ای را رقم زد و آشکار ساخت که نظمیه دیگر نمی‌تواند عبور و مرور را به حال خود رها کند. از این رو اداره پلیس وقت به فکر ایجاد نهادی ویژه برای ساماندهی ترافیک افتاد و بدین ترتیب نخستین واحد رسمی کنترل وسایل نقلیه با عنوان «شعبه آلات ناقله» در تهران تأسیس شد؛ واحدی که بعدها به شعبه وسائط نقلیه تغییر نام داد.
بر اساس اعلامیه رسمی تشکیل این واحد وظایف آن چنین تعریف شده بود: «نظارت بر حرکت، توقف و کورس درشکه‌ها و برقراری نظم در رفت‌وآمد وسائط نقلیه.» پس از تأسیس شعبه مزبور، ستوان یکم فتح‌الله خان بهنام (که سال‌ها بعد به درجه سرتیپی رسید) ریاست آن را بر عهده گرفت. او به همراه چند مأمور کله امور مرتبط با وسایل نقلیه موتوری را مدیریت می‌کرد همچنین صدور گواهی‌نامه رانندگی و شماره‌گذاری وسایل نقلیه به یک متخصص فرانسوی به نام موسیو کارنه سپرده شد. در سال‌های بعد با دستور رضاشاه مبنی بر قطع وابستگی به مستشاران خارجی موسیو کارنه ایران را ترک کرد و مسئولیت صدور گواهی‌نامه و امور شماره‌گذاری به ناصرخان انشاء واگذار شد. پس از او نیز این مسئولیت‌ها به ترتیب بر عهده آقایان ربیع‌زاده، اصانلو، مهرانی، شایان، جمالی و داوری قرار گرفت و روند ساماندهی ترافیک شهری به تدریج شکل کامل تری به خود گرفت.
در ادامه به اسامی اسامی افسرانی که در پست ریاست راهنمایی و رانندگی خدمت کرده‌اند:
از سال ۱۳۰۷ تا ۱۳۱۰ رسدبان یکم فتح‌اله خان بهنام رئیس شعبه وسائط نقلیه
از سال ۱۳۱۰ تا ۱۳۱۲ رسدبان یکم فرج‌اله خان همایونفر رئیس شعبه وسائط نقلیه
از سال ۱۳۱۲ تا ۱۳۱۳ یاور منصور وقار رئیس شعبه تامین عبور و مرور
از سال ۱۳۱۳ تا ۱۳۱۴ سربهر فتح اله خان بهنام رئیس شعبه تامین عبور و مرور
از سال ۱۳۱۴ تا ۱۳۱۶ سربهر احمد درخشان رئیس شعبه تامین عبور و مرور
در سال ۱۳۱۵ شعبه مربور به دایره رانندگی تبدیل شد.
از سال ۱۳۱۶ تا ۱۳۱۷ سربهر ناصر امیرپور کفیل دایره رانندگی
از سال ۱۳۱۸ تا ۱۳۲۰ پاسیار دوم تورج امین رئیس دایره رانندگی
از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۲ پاسیار دوم جواد آصفی رئیس دایره رانندگی
از سال ۱۳۲۲ تا ۱۳۲۳ پاسیار دوم فتح اله خان بهنام رئیس دایره رانندگی
از این تاریخ به علت افزایش وسائط نقلیه دایره رانندگی از اداره پلیس تهران مجزا و
مستقل شد و به نام اداره راهنمایی و رانندگی مشغول به کار شد.
از سال ۱۳۲۳ تا ۱۳۲۴ پاسیار دوم حیدرقلی خان امین رئیس اداره راهنمایی و رانندگی
از سال ۱۳۲۴ تا ۱۳۲۵ پاسیار دوم علی اکبر آزاد رئیس اداره راهنمایی و رانندگی
از سال ۱۳۲۵ تا ۱۳۲۶ پاسیار دوم حمید افخمی رئیس اداره راهنمایی و رانندگی
از سال ۱۳۲۶ تا ۱۳۲۷ پاسیار دوم رضا لئالی رئیس اداره راهنمایی و رانندگی
از سال ۱۳۲۷ تا ۱۳۲۸ پاسیار دوم نصراله غفاری رئیس اداره راهنمایی و رانندگی
از سال ۱۳۲۸ تا ۱۳۲۹ سرکار سرهنگ نصراله دادگستر رئیس اداره راهنمایی و رانندگی
از سال ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۱ تیمسار سرتیپ صمد خاتمی رئیس اداره راهنمایی و رانندگی
در سال ۱۳۳۳ ه.ش برای اولین بار در راهنمایی و رانندگی از افسران دانشکده دیده و متخصص به عنوان کاردان فنی استفاده شد. (قبل از این تاریخ امورفنی و انتظامی راهنمایی و رانندگی غالباً به وسلیه افراد شخصی انجام می‌شد) و راهنمایی و رانندگی تحت عنوان سازمانی مستقل زیر نظر رئیس شهربانی کل کشور ضمن اداره امور ترافیک شهری صدورگواهی نامه رانندگی و شماره‌گذاری و غیره و امور انتظامی ترافیکی جاده های بین شهری را عهده‌دار بوده است. از آنجایی که سال ۱۳۳۳ه.ش مبنای ورود دوره جدید افسران متخصص در امر ترافیک به شمار می‌رود لذا سیر پلاک خودروها با توجه به تخصص نامبردگان وارد مرحله جدیدی شده است؛ بنابراین تاریخ فوق به عنوان مبدأ شروع کار شماره گذاری در این پژوهش محسوب شده است.
خودروهای تاریخی هر کدام روایت و داستانی دارند
مراسم رونمایی از کتاب «نمره اول؛ تاریخچه پلاک خودرو در ایران از ابتدا تا ظهور پلاک ملی» با حضور مسئولان مرکز تحقیقات کاربردی پلیس راهور، به مناسبت هفته نیروی انتظامی برگزار شد. این کتاب با مشارکت مرکز تحقیقات کاربردی پلیس راهور، موزه خودروهای تاریخی ایران و موسسه فرهنگی موزه‌های بنیاد در یک همکاری مشترک تهیه و تدوین شده است.
در این مراسم، حمیدرضا سلیمانی، مدیرعامل موسسه فرهنگی موزه‌های بنیاد بیان کرد: این کتاب تلاش حداقل ۱۲ ساله موسسه موزه‌ها و یک گروه پژوهشی است که به ثمر نشست. تکنولوژی که وارد ایران شد قراردادهای اجتماعی بین ما هم تغییر کرد. به طور مثال اکنون تابلوهای خیابان‌ها به ما می‌گویند که رفتار وسایل نقلیه چطور باشد. این کتاب به عنوان اولین مرجع معرفی پلاک خودروهای ایران از شروع تا کنون می‌تواند به پژوهشگران و علاقه‌مندان حوزه خودرو کمک شایانی کند.
وی به موزه خودروهای تاریخی نیز اشاره کرد و گفت: ۳۲۰ خودروی تاریخی این موزه هر کدام روایت و داستانی دارند و می‌توانند منشا کارهای پژوهشی باشند. کتاب «نمره اول» به بررسی تاریخچه پلاک‌های وسایل نقلیه در ایران، از ابتدای ورود خودرو، شکل گیری نخستین نظام‌های شماره گذاری تا ظهور و استقرار پلاک‌های ملی می‌پردازد. مطالب این اثر حاصل تحقیق، بررسی مستندات تاریخی و بهره‌گیری از منابع معتبر به ویژه اسناد موجود در موزه خودروهای کلاسیک ایران است. بسیاری از اطلاعات ارائه شده در این کتاب برای نخستین بار به صورت یکپارچه گردآوری شده و تلاش شده که تا با اتکا به شواهد مکتوب تصویری دقیق و مستند از روند شکل‌گیری و تحول پلاک‌ها ارائه شود.
پلاک خودروها نماد ورود مدرنیته به کشور
سرهنگ رضا سخایی، رئیس مرکز تحقیقات کاربردی پلیس راهنمایی و رانندگی فراجا نیز در این مراسم گفت: وقتی به تاریخچه شماره‌گذاری خودروها نگاه می‌کنیم اول ساده به نظر می‌آید اما این پلاک‌ها روایت‌گر بخشی از تاریخ معاصر ماست. الان شماره گذاری خودروها اهداف مختلف دیگری دارد.
وی در صحبت‌های خود به طراحی عینک هوشمند اشاره کرد و گفت: به دنبال این هستیم که با استفاده از این عینک‌ها، پلیس راهور بتواند رفتار هر خودرو و رانندگان را نیز رصد کند. مانند دوربینی که برخی از پلیس‌ها روی لباس دارند اما آن دوربین به عینک متصل خواهد شد. این عینک‌ها حتی قابل انتقال به کف دست برای جابه‌جایی منوهاست. کتابی که امروز از آن رونمایی شد در واقع در راستای حفظ هویت و حافظه تاریخی ماست.
سرهنگ عین‌الله جهانی، ناظر فنی کتاب هم در ادامه گفت: در حین تحقیق و بررسی‌ها با خودروهای عجیب قدیمی رو به رو می‌شویم که برخی از آنها می‌توانند به عنوان ابزاری در موزه‌ها استفاده شوند. حتی می‌توان از آنها هنوز هم استفاده کرد.
سردار مهماندار رئیس پلیس اسبق تهران نیز گفت: پلاک خودروها همچنان نماد ورود مدرنیته به کشور هستند.
نظر شما