سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - کوروش دیباج: کتاب دو جلدی مکاشفه در قابها نوشته حانیه عباسی با هدف پاسخ به خلأ موجود میان آموزش مبانی نظری نقد فیلم و تجربه عملی نقد آثار سینمایی، توسط انتشارات نسل روشن منتشر شده است. این اثر در جلد نخست با عنوان دوره مبانی به مفاهیم پایه نقد، تفاوت نقد با تحلیل و یادداشت، رویکردهای مختلف نقد فیلم و زبان سینما میپردازد و در جلد دوم، آموختههای نظری را در مواجهه با نمونههایی از سینمای جهان و ایران به کار میگیرد.
حانیه عباسی، نویسنده این کتاب، در گفتوگو با خبرنگار ایبنا درباره انگیزه نگارش مکاشفه در قابها، ساختار دو جلدی اثر، تمایز نقد با تحلیل و یادداشت، اهمیت شناخت زبان سینما، شیوه مواجهه با آثار شاخص تاریخ سینما و ضرورت تربیت نسل تازه منتقدان توضیح داده است.
ایده نگارش مکاشفه در قابها از چه مسئلهای آغاز شد و چه خلأیی را در حوزه آموزش نقد فیلم احساس میکردید؟
سالها در مسیر یادگیری نقد فیلم با نبود منبعی مواجه بودم که هم مبانی نظری را جامع توضیح دهد و هم خواننده را تا لحظه نوشتن یک نقد حرفهای همراهی کند. همین مسئله انگیزهای برای نگارش این کتاب شد. میخواستم اثری بنویسم که از یک سو مبانی نظری را جدی بگیرد و از سوی دیگر مخاطب را در مسیر رسیدن به تجربه عملی نقد همراه کند.
در تدوین این کتاب، چه فاصلهای میان منابع نظری نقد فیلم و نیاز کسی که میخواهد عملاً نقد بنویسد، مشاهده کردید؟
مسئله اصلی برای من همین فاصله میان مبانی نظری و نقد عملی بود. میخواستم کتاب صرفاً مجموعهای از نظریهها نباشد، بلکه خواننده بتواند مفاهیمی را که میآموزد در مواجهه با فیلم به کار بگیرد و در نهایت به مرحله نوشتن یک نقد حرفهای برسد.
چرا تأکید داشتید کتاب صرفاً ترجمه نظریههای غربی نباشد و در عین حال از فضای سینمای ایران نیز فاصله نگیرد؟
میخواستم کتابی بنویسم که نه صرفاً ترجمه نظریههای غربی باشد و نه آنقدر انتزاعی که با سینمای ایران فاصله داشته باشد. به همین دلیل تلاش کردم مباحث نظری در مسیری قرار بگیرند که امکان ارتباط آنها با نمونههای سینمایی، از جمله سینمای ایران، وجود داشته باشد.
یکی از مباحث محوری کتاب، تفکیک نقد از تحلیل و یادداشت است. چرا این تمایز را برای آموزش نقد فیلم ضروری میدانید؟
در جلد نخست، با عنوان دوره مبانی، بر تمایز نقد از تحلیل و یادداشت تمرکز کردهام. نقد دانشی است که منتقد با تکیه بر آن به کالبدشکافی اثر میپردازد. بنابراین لازم است مخاطب از ابتدا بداند با چه نوع مواجههای با یک اثر سینمایی روبهرو است و نقد چه تفاوتی با دیگر شکلهای نوشتن درباره فیلم دارد.
آیا میتوان گفت دوره مبانی در واقع چارچوب فکری لازم برای ورود مخاطب به مرحله عملی نقد را فراهم میکند؟
جلد اول مبانی لازم را در اختیار خواننده قرار میدهد. در این مجلد علاوه بر تمایز نقد از تحلیل و یادداشت، رویکردهای مختلف نقد نیز مطرح شدهاند و سپس مبانی و زبان سینما مورد توجه قرار گرفته است. هدف این است که خواننده پیش از ورود به تحلیل نمونههای سینمایی، ابزارهای لازم برای مواجهه دقیقتر با فیلم را بشناسد.
در جلد نخست از رویکردهای متنوعی مانند نقد فرمالیستی، ساختارگرا، روانکاوانه و نشانهشناختی استفاده کردهاید. دلیل این تنوع رویکردها چیست؟
در جلد نخست به سراغ رویکردهای مختلف از نقد فرمالیستی و ساختارگرا تا رویکردهای روانکاوانه و نشانهشناختی رفتهام. آشنایی با این رویکردها به مخاطب کمک میکند با چارچوبهای متفاوتی به اثر نگاه کند و محدود به یک شیوه مواجهه با فیلم نباشد.
در میان مباحث جلد نخست، از زبان سینما به عنوان قلب این بخش یاد کردهاید. چرا شناخت عناصر بصری و فنی فیلم برای یک منتقد اهمیت دارد؟
قلب جلد اول، مبانی و زبان سینماست؛ از قاب و نما تا حرکت دوربین و نورپردازی. اگر خواننده درک درستی از این عناصر نداشته باشد، نقدش سطحی باقی میماند. برای من شناخت زبان سینما بخشی اساسی از فرایند نقد است، زیرا منتقد باید بتواند آنچه را در ساختار و بیان سینمایی اثر اتفاق میافتد، به درستی تشخیص دهد.
بنابراین نقد فیلم از نگاه شما صرفاً بیان برداشت شخصی از داستان یا مضمون یک فیلم نیست؟
نقد زمانی میتواند به کالبدشکافی اثر نزدیک شود که منتقد مبانی لازم برای شناخت فیلم را داشته باشد. به همین دلیل در کتاب تلاش کردهام زبان سینما و عناصر آن نیز جدی گرفته شوند و مخاطب بداند قاب، نما، حرکت دوربین و نورپردازی چه جایگاهی در مواجهه با اثر دارند.
چرا کتاب را در دو جلد طراحی کردید و چه رابطهای میان این دو جلد وجود دارد؟
جلد دوم افق گستردهتری دارد و میدان عمل آموختههای جلد اول است. بنابراین این دو جلد از یکدیگر جدا نیستند. جلد نخست بیشتر بر مبانی و زبان سینما تمرکز دارد و جلد دوم امکان مواجهه عملیتر با آن آموختهها را فراهم میکند.
در جلد دوم، حرکت از مباحث نظری به سمت سینمای جهان و ایران چگونه اتفاق میافتد؟
جلد دوم خواننده را به سفری در سینمای جهان از هالیوود و سینمای اروپا تا سینمای شاعرانه آسیای شرقی و واقعگرای سینمای ایران میبرد. این بخش در واقع میدان عمل آموختههای جلد نخست است و تلاش میکند میان مباحث نظری و مواجهه با آثار سینمایی ارتباط برقرار کند.
انتخاب طیف متنوعی از سینماها، از هالیوود و اروپا تا آسیای شرقی و ایران، چه نقشی در ساختار آموزشی کتاب دارد؟
در جلد دوم افق گستردهتری در نظر گرفته شده است. مخاطب با نمونههایی از سینمای جهان و ایران مواجه میشود و میتواند آموختههای جلد نخست را در برابر گونههای مختلف تجربه سینمایی دنبال کند. این گستردگی کمک میکند نسبت میان نظریه و عمل در مواجهه با آثار مختلف روشنتر شود.
چرا کالبدشکافی آثار شاخص تاریخ سینما را نقطه اوج جلد دوم میدانید؟
نقطه اوج جلد دوم، کالبدشکافی آثار شاخص تاریخ سینماست. از کلاسیکهایی چون همشهری کین تا آثار ماندگار ایران مانند کلوزآپ، طعم گیلاس و جدایی نادر از سیمین را بررسی کردهام تا نشان دهم چگونه تئوری و عمل در کنار هم معنای تازهای به سینما میبخشند.
قرار دادن همشهری کین در کنار آثاری از سینمای ایران چه امکانی برای مخاطب کتاب ایجاد میکند؟
در کتاب تلاش کردهام مخاطب را با نمونههایی از سینمای جهان و سینمای ایران مواجه کنم. هدف این است که مباحث نظری صرفاً در سطح مفهوم باقی نمانند و در مواجهه با آثار شاخص امکان مشاهده و بررسی پیدا کنند.
تحلیل فیلمهایی مانند کلوزآپ، طعم گیلاس و جدایی نادر از سیمین چه جایگاهی در فرایند آموزش نقد دارد؟
این آثار را بررسی کردهام تا نشان دهم چگونه تئوری و عمل در کنار هم معنای تازهای به سینما میبخشند. برای من مهم است که خواننده بتواند آموختههای نظری خود را در مواجهه با آثار واقعی به کار بگیرد و رابطه میان مفهوم و اثر را ببیند.
آیا میتوان گفت ساختار دو جلدی کتاب به نوعی مسیر یادگیری از شناخت ابزارهای نقد تا استفاده از آنها را ترسیم میکند؟
جلد دوم میدان عمل آموختههای جلد اول است. بنابراین مخاطب ابتدا با مبانی، زبان سینما و رویکردهای نقد آشنا میشود و سپس در جلد دوم با نمونههایی از سینمای جهان و ایران مواجه میشود. این ساختار برای ایجاد ارتباط میان آموختن نظریه و تجربه عملی نقد طراحی شده است.
یکی از ویژگیهایی که درباره کتاب بر آن تأکید کردهاید، استفاده از زبان ساده در کنار حفظ عمق تخصصی است. رسیدن به این تعادل در یک کتاب آموزشی چگونه برای شما اهمیت داشت؟
آنچه در این کتاب به آن پایبند بودهام، ارائه مفاهیم با زبانی ساده و قابل فهم برای تمامی علاقهمندان است، بیآنکه از عمق و دقت تخصصی کاسته شود. برای من مهم بود که مفاهیم تخصصی به شکلی ارائه شوند که مخاطب بتواند آنها را دنبال کند و در عین حال دقت علمی مباحث نیز حفظ شود.
مخاطب اصلی مکاشفه در قابها را چه کسانی میدانید؟
تلاش کردهام مفاهیم کتاب برای تمامی علاقهمندان قابل فهم باشد. در عین حال، ساختار اثر به گونهای است که مخاطب با مبانی نظری، رویکردهای مختلف نقد و زبان سینما آشنا شود و سپس این آموختهها را در مواجهه با آثار سینمایی دنبال کند.
از نگاه شما، علاقهمند به سینما برای عبور از مرحله تماشای فیلم و رسیدن به مرحله نقدنویسی به چه تغییری در شیوه مواجهه با فیلم نیاز دارد؟
در این کتاب تلاش کردهام مخاطب از صرف دیدن فیلم عبور کند و به مرحله پرسش، تحلیل و نوشتن برسد. امیدوارم مخاطب پس از مواجهه با فیلم فقط از تماشای آن لذت نبرد، بلکه درباره آن پرسش کند، تحلیل کند و در نهایت بتواند درباره آن بنویسد.
این رویکرد نشان میدهد که آموزش نقد برای شما تنها آموزش مجموعهای از اصطلاحات یا تکنیکها نیست. آیا کتاب در پی آموزش نوعی شیوه دیدن فیلم نیز هست؟
آنچه برای من اهمیت دارد، ایجاد امکان مواجهه دقیقتر با فیلم است. به همین دلیل در کتاب هم مبانی نظری مطرح شده، هم زبان سینما مورد توجه قرار گرفته و هم این آموختهها در مواجهه با آثار شاخص به کار گرفته شدهاند. هدف این است که مخاطب بتواند فیلم را ببیند، بپرسد، تحلیل کند و در نهایت درباره آن بنویسد.
با توجه به تأکید شما بر نقد روشنگر و مستدل، وضعیت نقد فیلم در سینمای ایران چه نیازی به منابع آموزشی از این جنس دارد؟
در روزگاری که سینمای ایران بیش از هر زمان دیگری به نقدی روشنگر و مستدل نیاز دارد، امیدوارم این کتاب بتواند به شکلگیری نسلی تازه از منتقدان کمک کند؛ نسلی که با دیدن فیلم فقط لذت نمیبرد، بلکه میپرسد، تحلیل میکند و در نهایت مینویسد.
تصویری که از منتقد مطلوب در پایان این مسیر ترسیم میکنید، چه ویژگیهایی دارد؟
تصویری که برای من اهمیت دارد، منتقدی است که صرفاً به بیان یک واکنش شخصی نسبت به فیلم اکتفا نکند. منتقد باید بتواند اثر را بشناسد، آن را تحلیل کند و درباره آن بنویسد. به همین دلیل در کتاب تلاش شده است مخاطب از مرحله دیدن به مرحله پرسیدن، تحلیل کردن و نوشتن برسد.
در نهایت، مهمترین انتظاری که از انتشار مکاشفه در قابها دارید چیست؟
امیدوارم این کتاب بتواند چراغ راه نسلی تازه از منتقدان باشد؛ نسلی که با دیدن فیلم، نه فقط لذت میبرد، بلکه میپرسد، تحلیل میکند و در نهایت مینویسد.
نظر شما