سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - کوروش دیباج: کتابخانه تخصصی هنر، زمانی اهمیت واقعی خود را نشان میدهد که از یک مخزن کتاب فراتر برود و به نقطه اتصال میان منابع، پژوهشگر و جریان تولید دانش هنری تبدیل شود؛ مسئلهای که در شهری مانند اصفهان، با سابقه تاریخی و جایگاه امروز آن در آموزش و تولید هنر، اهمیت بیشتری پیدا میکند. در چنین شرایطی، پراکندگی منابع تخصصی میان مجموعههای مختلف میتواند دسترسی پژوهشگران به ادبیات موضوع را دشوار کند و در مقابل، تجمیع این منابع در یک مجموعه تخصصی، امکان شکلگیری یک هسته پژوهشی منسجم را فراهم میکند.
کتابخانه تخصصی هنر و ادبیات اصفهان از این منظر، صرفاً مجموعهای برای نگهداری کتاب نیست. منابع حوزههایی چون سینما، هنرهای تجسمی، عکاسی، شعر و ادبیات در کنار منابع مرتبط با اصفهانشناسی در این مجموعه گرد آمدهاند و همین همنشینی، تصویری متفاوت از کارکرد یک کتابخانه تخصصی ارائه میکند؛ مجموعهای که میتواند برای دانشجوی هنر، پژوهشگر، هنرمند و حتی مخاطب عمومی، مسیر دسترسی به منابع تخصصی مورد نیاز را کوتاهتر کند.
اما برخورداری از منابع، بهتنهایی برای تبدیل یک کتابخانه به مرجع تخصصی کافی نیست. میزان روزآمدی مخزن، ساماندهی منابع، دسترسی پژوهشگران، ارتباط با دانشگاه و جامعه هنری، برگزاری نشستهای تخصصی و مهمتر از همه، شناختهشدن مجموعه در میان مخاطبان هدف، عواملی هستند که میتوانند فاصله میان یک کتابخانه دارای ظرفیت و یک مرکز فعال پژوهشی را تعیین کنند. کتابخانه تخصصی هنر و ادبیات اصفهان نیز در همین نقطه قرار دارد؛ مجموعهای با ظرفیت قابل توجه که برای رسیدن به جایگاهی متناسب با این ظرفیت، همچنان نیازمند تقویت و فعالتر شدن است.
نزدیکی این کتابخانه به دانشگاه هنر اصفهان، امکان شکلگیری ارتباطی مستقیمتر با دانشجویان و جامعه دانشگاهی را فراهم کرده و پیشبینی میز پژوهش و برگزاری نشستهای مرتبط با هنر و ادبیات نیز میتواند آن را از یک فضای صرفاً خدماتی به محلی برای رفتوآمد و تبادل میان پژوهشگران و فعالان فرهنگی تبدیل کند. در کنار این ظرفیتها، موضوع ساماندهی منابع، ضعف اطلاعرسانی، ضرورت خرید و روزآمدسازی کتابها و سیاست مدیریت شهری درباره آینده مراکز تخصصی، از جمله مسائلی است که وضعیت امروز و چشمانداز این کتابخانه را شکل میدهد.
در ادامه پرونده کتابخانههای تخصصی استانها در خبرگزاری کتاب ایران، با امیرحسین ستودهفرد، معاون فرهنگی هنری سازمان فرهنگی اجتماعی ورزشی شهرداری اصفهان درباره جایگاه کتابخانه تخصصی هنر و ادبیات، گستره منابع و خدمات آن، نسبت این مجموعه با جامعه دانشگاهی و هنری، چالشهای پیشروی آن و برنامههای تقویت و توسعه این کتابخانه گفتوگو کردهایم.
شهرداری اصفهان در حوزه کتابخانههای تخصصی چه ساختاری را دنبال میکند و اساساً چه ضرورتی باعث شده است این نهاد وارد حوزه ایجاد و مدیریت کتابخانههای تخصصی شود؟
در حال حاضر در حوزه کتابخانههای تخصصی، یک کتابخانه تخصصی حقوق در کتابخانه میرداماد و یک کتابخانه تخصصی هنر و ادبیات در خیابان استانداری، روبهروی موزه هنرهای معاصر، داریم. شکلگیری این مجموعهها متناسب با مأموریتهای فرهنگی سازمان بوده است.
ما در سازمان فرهنگی اجتماعی ورزشی شهرداری اصفهان مجموعهها و دفاتر تخصصی مختلفی داریم؛ از جمله در حوزه هنر، تالار هنر و مجموعه هنر آسمان، در حوزه ادبیات مجموعه قلمستان و همچنین مجموعه اصفهانشناسی. این مجموعهها بهطور طبیعی به منابع پژوهشی نیاز دارند و علاوه بر مدیران و کارشناسان این مراکز، شهروندان، پژوهشگران و علاقهمندان نیز برای فعالیتهای خود به منابع تخصصی نیازمند هستند.
به همین دلیل، در طول سالها کتابها و منابعی در حوزههای مختلف جمعآوری شده بود که مورد استفاده قرار میگرفت. در مقطعی این منابع به شکل تخصصیتری تجمیع شد تا دسترسی به آنها تسهیل شود و یک نقطه مشخص برای مراجعه پژوهشگران، نخبگان، فرهیختگان، دانشجویان و عموم مردم وجود داشته باشد.
بخش مهمی از فعالیتهای فرهنگی شهرداری نیز به رویدادهای هنری، جشنوارهها و برنامههای مختلف وابسته است و همه این فعالیتها به نوعی پشتوانه پژوهشی نیاز دارند. بنابراین تلاش شده است بخشی از این ظرفیت دانشی و کتابی در یک محل گردآوری شود تا بتواند به فعالیتهای پژوهشی و فرهنگی شهر کمک کند.
اگر بخواهیم دقیقتر درباره کتابخانه تخصصی هنر و ادبیات صحبت کنیم، این مجموعه چه حوزههایی را پوشش میدهد و عنوان هنر و ادبیات تا چه اندازه بیانگر گستره واقعی منابع آن است؟
در این کتابخانه منابع و کتابهایی در حوزههای مختلف هنر وجود دارد؛ از عکاسی و هنرهای تجسمی گرفته تا سینما و سایر حوزههای هنری. در کنار اینها، منابع حوزه شعر و ادبیات نیز در مجموعه قرار گرفته است. بنابراین وقتی از کتابخانه تخصصی هنر و ادبیات صحبت میکنیم، منظور مجموعهای است که تلاش شده طیف گستردهای از وجوه هنر و ادبیات را پوشش دهد.
بخشی از منابع مرتبط با اصفهان نیز در این مجموعه تجمیع شده است. پیش از این، بخشی از کتابها در مجموعه اصفهانشناسی قرار داشت و در جریان جابهجاییها تصمیم گرفته شد منابع جابهجا نشوند و در یک محل مناسبتر تجمیع شوند. در نتیجه اکنون منابع مرتبط با اصفهان در حوزههای هنر و ادبیات نیز در این مجموعه در دسترس قرار گرفته است.
این تجمیع با هدف دسترسی بهتر انجام شده و قرار بوده است مراجعهکننده بتواند در یک نقطه به مجموعهای از منابع مرتبط دسترسی داشته باشد. بنابراین صرفاً بحث انتقال چند قفسه کتاب مطرح نبوده، بلکه هدف، ایجاد شرایط مناسبتر برای استفاده از این منابع بوده است.
تجمیع منابع هنر، ادبیات و اصفهانشناسی ممکن است این پرسش را ایجاد کند که آیا این کار از تخصصی بودن کتابخانه کم نمیکند و آیا بهتر نبود هر مجموعه منابع در کتابخانه تخصصی خودش باقی بماند؟
اگر کتابهای تخصصی در نقطهای نگهداری شوند که شرایط دسترسی و استفاده از آنها مناسب نباشد، طبیعتاً هدف اصلی کتابخانه که خدمترسانی به مخاطب است، محقق نمیشود. در مورد این مجموعه نیز یکی از موضوعات مهم، شرایط نگهداری و دسترسی بود.
جمعبندی ما این بود که از نظر موقعیت دسترسی و همچنین از نظر اینکه مجموعه کتابخانهای منسجمتری شکل بگیرد، تجمیع منابع میتواند خدمترسانی بهتری ایجاد کند. این موضوع به معنای تضعیف تخصصی بودن کتابخانه هنر نیست، زیرا مجموعه اصلی کتابهای هنری ما در همین محل قرار گرفته است.
ضمن اینکه وقتی از کتابخانه هنر و ادبیات صحبت میکنیم، ادبیات نیز بخشی از این حوزه محسوب میشود و در این مجموعه منابع ادبی نیز وجود دارد. بنابراین تلاش شده است منابع مرتبط با حوزههای مختلف هنر و ادبیات در کنار یکدیگر قرار گیرند و مراجعهکننده بتواند دسترسی جامعتری داشته باشد.
با توجه به گستره منابعی که به آن اشاره کردید، آیا میتوان کتابخانه تخصصی هنر و ادبیات اصفهان را یک مرجع تخصصی در سطح استان دانست؟
از نظر ظرفیت منابع، این کتابخانه قابلیت بسیار بالایی دارد و در سطح استان اصفهان مجموعهای کمنظیر از نظر تجمیع منابع هنری در رشتههای مختلف محسوب میشود. واقعاً مجموعهای که این تعداد منابع را در حوزههای مختلف هنر در یک نقطه در اختیار داشته باشد، به این شکل بسیار محدود است.
اما اگر بخواهیم بگوییم این مجموعه امروز به معنای کامل کلمه یک کتابخانه مرجع تخصصی و در شأن چنین عنوانی است، صادقانه باید بگویم که هنوز جای کار زیادی دارد. ظرفیت لازم وجود دارد، اما باید این ظرفیت فعالتر شود و کتابخانه از یک مجموعه صرفاً دارای منابع، به یک مرکز فعال برای حضور جامعه هنری و پژوهشی تبدیل شود.
یکی از ایدههایی که دنبال میکنیم این است که کتابخانه به یک پاتوق جدی برای افراد مختلف تبدیل شود؛ بهگونهای که حتی کسانی که امروز از وجود چنین ظرفیتی اطلاع ندارند، با آن ارتباط برقرار کنند. برگزاری نشستها و رویدادهای مرتبط با هنر و ادبیات و همچنین جمعخوانی کتاب میتواند بخشی از این مسیر باشد.
در واقع شما معتقدید مسئله اصلی اکنون صرفاً افزایش منابع نیست، بلکه فعال کردن کتابخانه و تبدیل آن به یک مرکز فرهنگی و پژوهشی است؟
دقیقاً. ما باید از این نگاه که کتابخانه فقط محلی برای نگهداری کتاب است فاصله بگیریم. اگر مجموعهای منابع تخصصی خوبی داشته باشد اما مخاطب از وجود آن خبر نداشته باشد یا ارتباط مستمری میان آن و جامعه هدف شکل نگیرد، بخشی از ظرفیت آن بلااستفاده میماند.
به همین دلیل، برنامه ما این است که اینجا حضور افراد مختلف را بیشتر کنیم و نشستها، رویدادها و فعالیتهای مرتبط با کتاب، هنر و ادبیات در آن شکل بگیرد. این اتفاق میتواند به تدریج کتابخانه را به محلی برای رفتوآمد جدی جامعه هنری، دانشجویان و پژوهشگران تبدیل کند.
یکی از مسائل قابل توجه این است که با وجود چنین ظرفیتی، کتابخانه تخصصی هنر و ادبیات آنطور که باید در سطح استان اصفهان و حتی منطقه شناختهشده نیست. علت این فاصله میان ظرفیت موجود و میزان شناخت مخاطبان چیست؟
این موضوع را میپذیرم و یکی از ضعفهای ما، اطلاعرسانی درباره ظرفیت و کارکرد این مجموعه است. باید بیشتر در این زمینه کار کنیم تا مردم، دانشجویان، پژوهشگران و جامعه هنری بدانند چنین کتابخانهای با این منابع وجود دارد و میتوانند از آن استفاده کنند.
از زمانی که من مسئولیت را بر عهده گرفتم، یکی از اقداماتی که در دستور کار قرار گرفت، ساماندهی بخشی از منابع ادبی بود. کتابهای حوزه ادبیات شرایط مناسبی نداشتند و تلاش کردیم آنها را به این مجموعه منتقل و ساماندهی کنیم تا دسترسی و استفاده از آنها بهتر شود.
برای تقویت بیشتر کتابخانه نیز طرحهایی داشتیم، اما بخشی از این برنامهها به دلیل شرایط و مسائل مختلف با تأخیر مواجه شد. با این حال، اصل تقویت این مجموعه همچنان مورد توجه ماست.
همجواری این کتابخانه با دانشگاه هنر اصفهان نیز یک ظرفیت مهم به نظر میرسد. آیا برای استفاده از این موقعیت و ایجاد ارتباط سازمانیافتهتر با دانشگاه و دانشجویان برنامهای دارید؟
نزدیکی این مجموعه به دانشگاه هنر اصفهان یک ظرفیت مهم است. دانشجویان و پژوهشگران حوزه هنر از مخاطبان طبیعی چنین کتابخانهای هستند و این نزدیکی میتواند زمینه تعامل فرهنگی و هنری خوبی را فراهم کند.
ما میتوانیم فضای مطلوبی را برای پژوهشگران و دانشجویان فراهم کنیم و امیدواریم خروجی این فعالیتهای پژوهشی در نهایت در شهر نیز انعکاس پیدا کند. برگزاری نشستهای تخصصی، جمعخوانی کتاب و برنامههای مرتبط با حوزه هنر و ادبیات میتواند به شکلگیری این ارتباط کمک کند.
یکی از خدماتی که میتواند یک کتابخانه تخصصی را از یک کتابخانه عمومی متمایز کند، خدمات پژوهشی است. کتابخانه تخصصی هنر و ادبیات چه خدمات ویژهای برای پژوهشگران و دانشجویان در نظر گرفته است؟
یکی از خدماتی که در این مجموعه ارائه میشود، اختصاص میز پژوهش به شهروندان، پژوهشگران و دانشجویان است. این امکان در کتابخانه مرکزی و کتابخانه میرداماد نیز وجود دارد، اما در اینجا به دلیل تخصصی بودن موضوع و نزدیکی به دانشگاه هنر اصفهان، میتواند کارکرد ویژهتری داشته باشد.
هدف این است که پژوهشگر صرفاً برای برداشتن یک کتاب مراجعه نکند، بلکه فضای مناسبی برای مطالعه و پژوهش در اختیار داشته باشد. اگر این ظرفیت در کنار نشستها و تعامل با جامعه دانشگاهی و هنری قرار گیرد، میتواند کارکرد کتابخانه را به عنوان یک مرکز پژوهشی تقویت کند.
در مقطعی بحث واگذاری مراکز تخصصی شهرداری به بخش خصوصی مطرح شده است. درباره کتابخانه تخصصی هنر و ادبیات نیز چنین گمانههایی وجود داشته؛ آیا این کتابخانه در فهرست مراکز قابل واگذاری قرار دارد؟
در مورد واگذاری مراکز تخصصی، بحثهایی مطرح بوده است، اما نگاه من این است که واگذاری نباید به خودی خود هدف تلقی شود. ما باید ابتدا مشخص کنیم هدف از واگذاری چیست و قرار است چه مسئلهای را حل کند.
نگاه ما این است که واگذاری صرفاً یکی از روشهای افزایش بهرهوری مراکز باشد. ممکن است در یک مجموعه، واگذاری به افزایش بهرهوری کمک کند و در مجموعهای دیگر اساساً نیازی به واگذاری نباشد و بتوان با تقویت ساختار، تغییر در شیوه فعالیت یا اقدامات مدیریتی دیگر، بهرهوری را افزایش داد.
بنابراین درباره مراکز تخصصی باید مورد به مورد تصمیمگیری شود و شتابزدگی در این زمینه درست نیست. ترجیح ما این است که با دقت و احتیاط عمل کنیم.
در مورد کتابخانه تخصصی هنر و ادبیات نیز فعلاً تصمیمی برای واگذاری نداریم. این کتابخانه مجموعه خاصی است و به دلیل ماهیت تخصصی آن در حوزه هنر و ادبیات، نیاز به تقویت و نظارت مستقیم دارد. بنابراین در حال حاضر برنامهای برای واگذاری آن مطرح نیست.
چه ویژگیهایی باعث شده است این کتابخانه در میان مراکز تخصصی، جایگاه متفاوتی داشته باشد؟
یکی از ویژگیها، موقعیت مکانی آن است. این کتابخانه در یکی از نقاط مهم فرهنگی و هنری اصفهان قرار دارد و از نظر جغرافیایی موقعیت مناسبی دارد؛ هرچند مسائل ترافیکی نیز طبیعتاً وجود دارد.
از طرف دیگر، خود موضوع تخصصی کتابخانه اهمیت دارد. اصفهان شهری هنرخیز و دارای پیشینه جدی در حوزه فرهنگ و هنر است و قرار گرفتن یک کتابخانه تخصصی هنر و ادبیات در چنین بستری، اهمیت آن را بیشتر میکند.
به همین دلیل معتقدم باید توجه ویژهای به این مجموعه داشته باشیم و در شرایط فعلی، مسیر مورد نظر ما تقویت کتابخانه است.
با وجود فعالیت نهاد کتابخانههای عمومی و دستگاههایی مانند وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چرا شهرداری اصفهان باید در حوزه کتابخانهها ورود کند؟ آیا این موضوع به نوعی موازیکاری منجر نمیشود؟
اگر نهادهای مختلف متناسب با ظرفیت اصفهان همه مأموریتهای خود را به بهترین شکل انجام دهند، طبیعتاً شهرداری نیز باید مأموریتهای خاص خود را دنبال کند. اما شهرداریها در حوزه فرهنگی نیز دارای مأموریت هستند و این موضوع در طول زمان در فعالیتهای فرهنگی شهر نمود پیدا کرده است.
شهرداری اصفهان طی سالهای فعالیت سازمان فرهنگی اجتماعی ورزشی، در حوزه کتاب و کتابخانه نیز ظرفیت قابل توجهی ایجاد کرده است. بخشی از این فعالیتها با هدف پاسخ دادن به نیازهای فرهنگی شهر و پر کردن خلأهایی بوده که وجود داشته است.
در واقع ادعای ما این نیست که شهرداری باید جایگزین سایر نهادها شود. هدف این است که در حد ظرفیت و مأموریت خودمان به حوزه فرهنگ و کتاب کمک کنیم و در خدمترسانی به مردم نقش داشته باشیم.
با توجه به اهمیت منابع برای یک کتابخانه تخصصی، وضعیت خرید و بهروزرسانی کتابها چگونه است؟ آیا محدودیت اعتبارات فرهنگی در سالهای اخیر بر روزآمدسازی منابع اثر گذاشته است؟
تا جایی که اطلاع دارم، هر سال ردیف خرید کتاب داشتهایم و خرید سال گذشته نیز انجام شده است. درباره امسال، قرار بود خرید در اردیبهشت انجام شود، اما به دلیل مسائل و محدودیتهای اعتباری و شرایطی که پیش آمد، این خرید در آن مقطع انجام نشد.
البته این موضوع به معنای متوقف شدن خرید کتاب نیست. تصمیم گرفتهایم به جای اینکه تمام خرید در یک مقطع انجام شود، آن را در چند فصل تقسیم کنیم تا بتوانیم منابع مورد نیاز کتابخانههای شهر را در طول سال تقویت کنیم.
بنابراین خرید کتاب امسال منتفی نشده و همچنان در دستور کار است. کتابخانه تخصصی هنر و ادبیات نیز در این برنامه مورد توجه ویژه قرار خواهد گرفت و تلاش میکنیم منابع آن را تقویت کنیم.
در کنار مسئله خرید کتاب، ساماندهی منابع موجود نیز اهمیت دارد. شما به ساماندهی بخشی از کتابهای ادبی اشاره کردید. این اقدام چه ضرورتی داشت؟
هدف اصلی، صیانت از منابع و فراهم کردن امکان دسترسی بهتر به آنها بود. بخشی از کتابهای حوزه ادبیات شرایط مناسبی نداشتند و لازم بود ساماندهی شوند. تلاش کردیم این منابع را به محل مناسب منتقل کنیم و نظم بیشتری به آنها بدهیم.
وقتی منابع تخصصی در یک مجموعه منسجم قرار میگیرند، هم نگهداری آنها بهتر میشود و هم مراجعهکننده میتواند راحتتر به آنها دسترسی پیدا کند. این موضوع یکی از مقدمات لازم برای تقویت واقعی یک کتابخانه تخصصی است.
اگر بخواهیم مسیر آینده این کتابخانه را ترسیم کنیم، مهمترین تغییری که باید در آن اتفاق بیفتد چیست؟ آیا قرار است این مجموعه صرفاً یک مخزن تخصصی باقی بماند یا به یک مرکز فعال فرهنگی و پژوهشی تبدیل شود؟
هدف ما این است که کتابخانه فعالتر شود و صرفاً یک مجموعه منفعل نباشد. منابع ارزشمندی در اینجا وجود دارد، اما باید کاری کنیم که این منابع در جریان فعالیتهای پژوهشی و فرهنگی قرار بگیرند.
برگزاری نشستهای هنری و ادبی، جمعخوانی کتاب، ایجاد تعامل بیشتر با دانشگاه هنر اصفهان و فراهم کردن شرایط حضور پژوهشگران و دانشجویان میتواند به این هدف کمک کند.
به نظرم مسیر مفصلی پیش رو داریم. ظرفیت کتابخانه وجود دارد و باید این ظرفیت را فعال کنیم. در حال حاضر نگاه ما تقویت این مجموعه است و تلاش میکنیم با بهبود ساماندهی منابع، تقویت مخزن، توسعه خدمات پژوهشی و افزایش اطلاعرسانی، جایگاه آن را ارتقا دهیم.
نظر شما