سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- امام رضا (ع) در سال ۲۰۰ با تهدید مأمون برای پذیرفتن ولایتعهدی مدینه را به مقصد مرو ترک کرد. طرق گوناگونی این دو شهر را به هم متصل میساخته است. از این رو در این که ایشان از چه راهی به مرو رفته تردید وجود دارد. بنا بر روایات و اخبار - که در آنها اختلاف و تناقض هست - چندین مسیر برای هجرت میتوان ترسیم کرد. برای اینکه مسیر واقعی هجرت آن حضرت را بشناسیم میباید بر منابع دیگری تکیه کرد این منابع آثار و اماکن و کتیبههای تاریخیای است که نام و ماهیت آنها با هجرت امام رضا (ع) پیوند خورده و عمدتاً قدمگاه، مسجد، مشهد، و مزار است. آثار مورد نظر بیشتر در خاک یزد و در کنار راه تاریخی فارس به خراسان قرار دارد و کهنترین آنها از سده ششم هجری به جا مانده است.
در این گزارش فرهاد نظری، پژوهشگر دانشنامه تاریخ معماری و شهرسازی ایرانشهر و ذاتالله نیکزاد، عضو پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری افزون بر استناد به روایت و خبرهای مربوط به سفر امام رضا بر آثار و اماکن تاریخی نیز پژوهش کردهاند. آنچه میخوانید دستاورد این پژوهش تاریخی است:
از هجرت تاریخی امام رضا (ع) بیش از دوازده قرن میگذرد و هنوز مسیر واقعی سفر ایشان به طور قطع روشن نیست. درباره مسیر هجرت از مدینه تا بصره در آغاز راه و نیشابور تا مرو در انتهای آن اختلاف نظر وجود ندارد. از بصره تا نیشابور راههای متعددی را میتوان فرض کرد و بر سر اینکه آن جناب چه راهی را پیموده اتفاق نظر نیست. این بخش از مسیر هجرت را از چند راه میتوان بازشناخت. به استناد نوشتههای تاریخی مانند تاریخ نامهها و کتابهای جغرافیا (مسالک) میتوان به کلیت مسیر پی برد، اما از آنجا که مسیرهای متعددی برای هجرت برشمردهاند، تکیه بر این متون به تنهایی راهگشا نیست. بلکه میباید بر علائم دیگر شامل آثار و اماکن) - که گاهی متقنتر از متوناند - تکیه کرد و نواقص و ابهامات و تعارضهای متون را برطرف ساخت. استناد به نوشتههای تاریخی به این سبب کافی نیست که بسیاری از مطالب پی در پی در آنها نقل شده و بیشتر نویسندگان این منابع صحت و سقم مطالب را بررسی نکردهاند.
مسیر واقعی هجرت مملو از آثار و اماکن تاریخی است که بر کهنگی این راه دلالت میکند اما فقط معدودی از آنها به هجرت امام رضاع ارتباط دارد. این آثار عبارتاند از قدمگاهها مزارها مساجد و محرابها و کتیبهها و بیشتر آنها در استان یزد قرار دارد و قدمت کهنترین آنها حداکثر به سده پنجم هجری میرسد. از وجود این آثار دو مطلب استنباط میشود. نخست آن که در این دوره سلسلهای شیعه در این خطه برآمده است. برای بررسی این موضوع به وجود صلوات کبیره در اکثر محرابهای سنگی آثار سده ششم هجری استناد میکنیم. دیگر آنکه قدمت بیشتر آثار کهن مربوط به هجرت امام رضا(ع) به همین سده بازمیگردد. این آثار به طور عمده ساخته امرای آل کاکویهاند. آنان سلسلهای از امرای دیلمینژاد بودند که در آغاز سده پنجم هجری تحت حمایت آل بویه شاخه ری درآمدند. شاخهای از آنها در ۴۴۳ ق در یزد به امارت رسیدند و حکومتشان یک سده پایدار بود. دودمان آل کاکویه در آبادانی خطه یزد کوشیدند. افزون بر این میتوان به نکتهای دیگر اشاره کرد و آن این که اثری کهنتر از سده پنجم هجری در مسیر حرکت امام رضا(ع) نداریم آن را میتوان ناشی از تفاوت مذهب حکام پیشین دانست.
امام رضا(ع) به جبر و تهدید مأمون برای پذیرفتن ولایتعهدی در ۲۰۰ ق مدینه را به قصد خراسان ترک کرد. مأمون رجاء بن ابی ضحاک را مأمور کرد تا امام رضا(ع) را از صفحات جنوبی ایران از بصره به مرو برساند. مسیر هجرت امام به ترتیبی تعیین شده بود که ایشان به شهرهای شیعی جبال یعنی قم و ری وارد نشود. سبب این تصمیم آن بود که مأمون میهراسید پیروان ایشان به حمایت و همراهی وی قیام کنند و عبور از صفحات جنوبی و مرکزی ایران مقصود مأمون را تأمین میکرد. اصطخری جغرافیدان سده چهارم در مسالک و ممالک نوشته است که شهرهای جنوبی ایران سنی مذهباند و اغلب مردم فارس نیز هنوز بر کیش قدیم خود کیش پیش از اسلام باقیاند.
مسعودی مورخ و جغرافیدان سده چهارم هجری در کتاب دیگر مینویسد مأمون برای ولایتعهدی علی بن موسیالرضا بیعت گرفت. این کار سبب بر آشفتن هاشمیان در بغداد شد و بر «مردم بغداد عموما و هاشمیان خصوصا، ناگوار بود که ملکشان به فرزندان ابوطالب انتقال یابد.» از این رو امام رضا(ع) با مأمون از راه بصره و اهواز و شیراز و صفحات مرکزی البته به نحوی که از کوفه و قم و ری نگذرد به خراسان آمد. موکب ایشان در تمام مسیر حرکت با تشریفات فوقالعاده حرکت میکرد و مورد احترام عموم بود تا وارد شهر نیشابور-که بزرگترین شهر خراسان بود- شد و از آنجا راه مرو در پیش گرفت. بخش اعظم مسیر از صفحات جنوبی و مرکزی ایران میگذشت. بنابرین بر اساس اسناد و شواهد، مختصات مسیر و منازل آن را در ولایات جنوبی و مرکزی ایران باید جست.
از میان روایات و اخباری که درباره سفر امام رضا(ع) در دست است به نام مکانهایی برمیخوریم که ما را در رساندن به مقصود یاری میکند . روایت معروف طلب نیشکر در سوق اهواز (اهواز کنونی) یکی از آنها است. این روایت در عیون اخبارالرضان نقل شده و مؤید آن است که امام از بصره به اهواز آمده است. از این رو به آن دسته از روایات و اخباری که گفتهاند امام رضا در مسیر هجرت به کوفه و بغداد رفته باید به دیده تردید نگریست. در شوشتر، بناها و نقاطی هست که به نوعی به سفر امام رضا(ع) پیوند خورده است. از آن جمله امامزاده و مسجد جامع شوشتر است که میگویند آن حضرت در این مسجد نماز گزارده است. البته این موضوع سند محکم تاریخی ندارد و در این که امام رضا(ع) به شوشتر وارد شده یا خیر؟ مقصد و منزل بعدی تعیینکننده است.
میرعبداللطیف-خان شوشتری مؤلف تحفهالعالم ورود امام رضا(ع) به شوشتر را با تردید مطرح کرده و از فحوای کلاماش چنین فهمیده میشود که درباره ورود آن حضرت به شوشتر اطمینان ندارد و از نظر او «نماز گزاردن آن حضرت در آن مسجد شهرتی بیاصل است، چه بنای آن حضرت در آن مسجد شهرتی بیاصل است، چه بنای آن مسجد به نحوی که ذکر آن میآید بعد از وفات آن حضرت بوده» است. این موضوع خود به نوعی مؤید آن است که مسیر امام از اهواز به ارجان محتملتر است. وانگهی رفتن امام به شوشتر راه را طولانیتر میکند، اگرچه این علت کافی برای نرفتن امام به شوشتر نیست. ماجرای پل ابریق در تأیید آن یاری میکند و سفر امام رضا(ع) از اهواز به ارجان به طور مستقیم را قطعی میکند. ابریق بین ایزج و رامهرمز قرار داشته است.
بر این پایه معلوم شد که امام رضا(ع) به اهواز رفته، از آنجا با گذر از پل ابریق به جای دیگری رفته که به نظر ما ارجان بوده است. بنای ما بر این نیست که به استناد یک سند، حکم قطعی صادر کنیم. اما در سطرهای بعدی با استناد به آثار و اماکن تاریخی، در صحت و سقم این روایات تحقیق خواهیم کرد. از اینجا تا نیشابور روایت و خبری در دست نداریم که بر اساس آن منزلهای بعدی مسیر را بتوان مشخص کرد. در تاریخ نیشابور آمده که آن حضرت در ۲۰۰ ق به نیشابور وارد شد. حدیث سلسلهالذهب که به تواتر در منابع حدیث نقل شده، مربوط به روزهای گذر ایشان از نیشابور بوده است. مسئله این است که از ارجان تا نیشابور راههای متعددی بوده و هر یک از آنها را برای هجرت امام میتوان مفروض دانست.
آن دسته از اقوال تاریخی که بر مسیر هجرت امام از صفحات جنوبی اتفاق نظر دارند در این نکته مشترکاند که آن حضرت پس از ارجان و اصطخر به ابرقو آمده است. از این نقطه به بعد اخبار تاریخی راههای متعددی را برشمرده که امهات آن یکی راه یزد و رباطات است و دیگری راه اصفهان و قم و ری و دامغان و در نهایت خراسان. در شناختن راه، اخبار و روایات –که با تعدد و تفرقه آراء همراه است- بیش از این یاری نمیکند. آنچه تعیینکننده است آثار و اماکن تاریخی است. خوشبختانه با آثاری از سده ششم هجری و پس از آن مواجهایم که به طور مستقیم به هجرت امام رضا(ع) در این راه اشاره کردهاند و امتداد مسیر هجرت را روشن میسازند.
تعیین مسیر حقیقی هجرت امام رضا(ع) با صعوبت همراه است. یکی از این دشواریها کمبود منابع نزدیک به زمان هجرت آن امام و دیگر تعدد و تنوع آراء است؛ به حدی که بر اساس آنها چندین مسیر متفاوت برای هجرت میتوان ترسیم کرد. اگر آثار و اماکن تاریخی را به عنوان دستهای از منابع در کنار اخبار بپذیریم میتوان بر اساس آنها مسیر حقیقی هجرت را بازشناخت. هر قدر تعداد این آثار و اماکن بیشتر باشد از دشواریها و ابهامات کاسته میشود و اگر این آثار در نسبتی مشخص از یکدیگر-گاه همسو با فرضیه ما باشد- قرار گرفته باشند بهتر میتوان به نتیجهای قابل اعتماد رسید.
دیرینگی و اصالت اماکن تاریخی اهمیت بسیاری دارد. آثار مورد نظر بناهایی (اعم از مسجد و قدمگاه و مشهد) است که اغلب سنگنوشتهها و کتیبههای آنها که به هجرت امام اشاره کردهاند آنها را به مثابه اسنادی موجه و موکد برای این تحقیق معرفی میکند: مسجد ارجان، مسجد بیرون ابرکوه، قدمگاه دهشیر، قدمگاه تورانپشت، قدمگاه فراشاه، قدمگاه گرمسیر، مسجد فرط، حمام فرط، مسجد مالمیر، مسجد خضر، آثار خرانق، آثار پشت بادام، قدمگاه نیشابور مسیرها و اماکن تاریخی است که امام رضا (ع) بر آنها گذر کرده است.
به گفته مورخان و روایات و اخبار و ذکر نام شهرهایی که امام بدانها وارد شده، مسیرهایی برای هجرت آن جناب میتوان فرض کرد. از سویی بعضی از اخبار و روایات حاکی از آن است که به سبب اوضاع سیاسی آن روزگار مأمون بر آن شد که امام رضا(ع) را از نواحی جنوبی و مرکزی ایران به دارالخلافهاش فرا بخواند. از این رو اگر بخواهیم به این اخبار تاریخی و روایات مذهبی استناد کنیم در تعریف و تبیین مسیر واقعی هجرت در میمانیم. زیرا به اتکای این دسته از منابع به مسیر مشخص و واحدی نمیتوان دست یافت. از این رو برای تصحیح خطاها و رفع ابهامات این متون میباید از مستندات دیگری یاری گرفت، به شرط آن که به وضوح مطلب بیانجامد و نه تشتت بیشتر.
یکی از اهداف تحقیق این بود که به آثار و اماکن تاریخیِ مرتبط با هجرت امام رضا(ع) -که از منظر سندیت مورد اعتماداند- به دیده حلالمسائل نگریسته شود و نقش آنها در مطالعات تاریخ معماری نشان داده شود. در ایران آثار و بناهایی هست که به هجرت امام رضا(ع) پیوند خورده است. این آثار بیشتر مسجد، قدمگاه، مزار، مشهد، و کتیبه است. در کتیبههای باقیمانده (اعم از سنگ و کاشی) به صراحت به سفر امام رضا(ع) اشاره شده است. درباره آثار و اماکن مورد نظر چند نکته گفتنی است: نخست آنکه این آثار نشان میدهد که آن جناب از صفحات جنوبی و مرکزی ایران به مرو رفته است. دیگر آن که علاوه بر مسجد ارجان و قدمگاه نیشابور این آثار اغلب بر سر راه خراسان و در خاک یزد قرار گرفته و قدمت کهنترین این آثار به قرن ششم هجری بازمیگردد.
نظر شما