سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - سیدضیا میررحیمی: کتابخانه وزیری را باید در همان جغرافیایی دید که در آن قرار گرفته است؛ در دل بافت تاریخی یزد، میان دیوارهای کاهگلی و کوچههایی آشتیکنان که هنوز نشانههایی از معماری گذشته شهر را در خود نگه داشتهاند و در جوار مسجد جامع، یکی از شناختهشدهترین بناهای تاریخی یزد. گنجینهای با هزاران نسخه خطی، سند، کتاب چاپ سنگی و نشریه قدیمی، در چنین فضایی سالهاست آرام و بیهیاهو به حیات خود ادامه میدهد.
شاید همین هم بخشی از زیبایی کتابخانه وزیری باشد؛ اینکه برای رسیدن به گنجینهای چنین بزرگ، باید از کوچههای قدیمی شهر گذشت و از میان دیوارهای خشتی و کاهگلی عبور کرد.
کتابخانه وزیری به عنوان یکی از مهمترین کتابخانههای وقفی کشور، سالهاست که در قلب یزد ایستاده است؛ جایی که کتابهای چند صد ساله، اسناد تاریخی و دستخطهای بزرگان، در سکوت مخزنها نگهداری میشوند و روایت مردی را ادامه میدهند که روزگاری دانست کتاب اگر قرار است بماند، باید از مالکیت یک نفر بیرون بیاید و به حافظه یک شهر سپرده شود.
کتابخانه وزیری امروز بخشی از حافظه مکتوب یزد است؛ گنجینهای که در میان خشت و کاهگل شهر، هنوز نفس میکشد و هفته وقف فرصتی است برای روایت پنجمین گنجینه مکتوب ایران.
مرحوم وزیری که بود؟
سید علیمحمد وزیری، فرزند سید مهدی و از خاندان سادات عریضی یزد، در سال ۱۲۷۴ شمسی در یزد چشم به جهان گشود. مادر وی از نوادگان ریاضالدین، عارف نامآور و نیز از نسل میرزا علینقی وقتوساعتی از مراجع برجسته قرن سیزدهم هجری بود.
وزیری تحصیلات حوزوی خود را نزد داییزادهاش، معتمدالاطباء، آغاز کرد و سپس در مدارس شفیعیه، خان و مصلای صفدرخان، نزد استادانی چون غلامرضا کوچهبیوکی، فقیه خراسانی، علی مدرسی و جلال تفتی آیتاللهی به فراگیری علوم دینی ادامه داد. فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی او نقش مهمی در ارتقای دانش و فرهنگ جامعه داشت. از اقدامات برجستهاش میتوان به بازسازی حوزه علمیه یزد پس از شهریور ۱۳۲۰ و بنیانگذاری انجمن واعظین یزد اشاره کرد.
علیمحمد وزیری در ۳ اردیبهشت سال ۱۳۵۶ شمسی در سن ۸۲ سالگی درگذشت و در کنار پدرش، در مقبرهای مجاور مسجد جامع کبیر و کتابخانه وزیری دفن شد.
کتابخانه وزیری چگونه وقف شد؟
چنانکه گفتهاند پیش از وقف کتابخانه توسط مرحوم علیمحمد وزیری، یکی از کارمندان این مجموعه در عالم رویا خواب دیده که حجت الاسلام وزیری از او میخواهد کتابی را برایش بیاورد. کارمند کتابخانه همچون همیشه به سراغ قفسه کتابها میرود و کتاب را بر میدارد. در این هنگام اما قفسه به روی حرم مطهر حضرت امام رضا (ع) گشوده میشود و به این ترتیب داستان پر رمز و راز وقف کتابخانه وزیری نیز آغاز میشود. صبح فردا کارمند داستان رویای شب گذشته را برای مرحوم وزیری بازگو میکند و این خواب چنان اثری بر وی میگذارد که حجتالاسلام برای زیارت راهی عتبات میشود. مرحوم وزیری روایت کرده است که پس از زیارت بارگاه مطهر حضرت امیرالمومنین (ع) و کسب تکلیف از آن حضرت، شخصی به خواب وی میآید و به مرحوم وزیری میگوید کتابخانه را وقف امام رضا(ع) کند.
بر این اساس، طبق وقفنامه، ساختمان کتابخانه وزیری به انضمام همه کتابهای موجود اعم از خطی، چاپی، مصور، جراید، اسناد، وقفنامهها و همچنین اثاثیه متعلق به کتابخانه، تمامآ وقف آستان قدس رضوی است.
در روزگارِ وقف، این کتابخانه بیش از ۱۸ هزار جلد کتاب را در خود جای داده بود که از این میان، بالغ بر شش هزار جلد، نسخههای خطی نفیس بودند. برخی از این نسخهها، در جهان اسلام یگانه و بیهمتا هستند و تنها یک نسخه از آنها تهیه شده است؛ گنجهایی که هر یک، روایتگر دورهای از تمدن اسلامیاند.
در این وقفنامه به شرایط خاصی اشاره شده است: ۱) پلاک شماره ۲۹۵۱ که ساختمان کتابخانه است و زمین آن برای همیشه به کتابخانه اختصاص دارد، در هیچ زمانی قابلیت نقل و انتقال و تغییر و تبدیل ندارد، در ضمن عنوان «کتابخانه وزیری یزد» هرگز نباید تغییر کند. ۲) کتابخانه بهجز ایام تعطیل همهروزه برای استفاده عموم باید باز باشد. در شرایط امانت قید شده است که بیرون بردن کتاب، قرآن، اسناد و مدارک از کتابخانه ممنوع است. حتی تجلید و صحافی هم باید درون کتابخانه صورت گیرد و کتابهای ادعیه و قرآن نباید بهدست افراد غیرمسلمان داده شود. کتابهای نفیس خطی و مصور هم زیر نظر مدیر کتابخانه بهدست افراد مطمئن داده شود و در اتاقی غیر از قرائتخانه عمومی با حضور متولی یا مدیر یا ناظری خاص مورد مطالعه قرار گیرد. مراجعان باید در حفظ کتاب کوشا باشند. عدم استعمال دخانیات و مواد آتشزا در حریم کتابخانه و همچنین رعایت پاکیزگی و نظافت از شرایط خاص متصدیان و کتابداران است.
هفته وقف بهانهای شد تا یکی از مهمترین کتابخانههای وقفی کشور یعنی کتابخانه وزیری که توسط مرحوم وزیری وقف شده را معرفی کنیم.
بیش از پنج دهه، مدیریت این کتابخانه بر عهده آقای انتظاری بوده است که در این سالها، اقدامات ارزشمندی برای اعتلای این مرکز انجام داده است. همین تلاشها بود که ضرورت گسترش فضا را دو بار نمایان کرد: بار نخست در سال ۱۳۴۴، ساختمان جدید به بهرهبرداری رسید و بار دوم در سال ۱۳۸۸، با گسترشی چشمگیر، فضای کتابخانه به بیش از ۶۳۰۰ متر مربع افزایش یافت و به شکل کنونی درآمد.
قدم به کتابخانه که میگذاری، فضای سنتی و تاریخی آن، ذهن را ناخودآگاه به سوی خانههای قدیمی و خشتی یزد میکشاند؛ اما اینجا به جای حوضخانه و بادگیر، انبوهی از کتابها و نسخههای کهن در قفسهها چیده شدهاند و عطرِ کاغذ و مرکب، جایگزینِ بویِ خاک و خشت شده است. این کتابخانه در سه طبقه طراحی شده که طبقه زیرین آن، انباری از کتابهای گوناگون است که هر کسی را به حیرت وا میدارد.
نسخههایی که تاریخ اسلام را به تصویر میکشند
در میان این قفسههای شلوغ، دری وجود دارد که همچون صندوقچههای امانتِ قدیمی، با چندین قفل محکم بسته میشود. حجتالاسلام سالاری، مدیر کتابخانه، با دقت و احترام از این مکان میگوید: اینجا، مخزن نسخههای خطی کتابخانه وزیری است؛ با بیش از سه هزار جلد نسخه نفیس. چندین دوربین مداربسته، لحظهبهلحظه این مرکز را پایش میکنند، چرا که برخی از این نسخهها، تاریخ اسلام را به تصویر میکشند.
با ورود به این مخزن، قفسههایی انباشته از کتابهایی با جلدهای زرد و کهنه، چشمها را خیره میکند. کتابهایی که هرکدام، داستانی بر خطوطشان دارند. حجتالاسلام سالاری با اشاره به قدمت برخی از این گنجینهها میگوید: تعدادی از این کتابها چنان نفیس و قدیمیاند که حتی موفق به قیمتگذاری آنها نشدهایم.
سپس به طبقه همکف و حیاط مرکزی کتابخانه میرسیم؛ جایی که برخی از رویدادهای فرهنگی و برنامههای کتابخوانی برگزار میشود. در اطراف این حیاط، بخشهای تخصصی چون کارگاه مرمت کتابهای تاریخی و آرشیو مطبوعات قرار گرفتهاند که هرکدام به سهم خود، بر غنای این مجموعه میافزایند.
موزه این کتابخانه نیز در نوع خود کمنظیر است؛ جایی که دستنوشتههای نفیس، آثار مکتوب و اشیای قدیمی گردآوری شدهاند که هر یک، روایتی از تاریخ را زمزمه میکنند. در کنار آن، تالار محققان و سالن اجتماعات با تجهیزات مناسب، بستر را برای تبدیل این کتابخانه به یک مجموعه پویا فراهم کرده است.
مدیریت این کتابخانه چندی است که بر عهده حجتالاسلام مظفر سالاری که خود از نویسندگان نامی است، گذاشته شده است.
وی در مورد این کتابخانه به خبرنگار ایبنا گفت: کتابخانه وزیری یزد، که به عنوان پنجمین کتابخانه بزرگ و مهم کشور شناخته میشود، گنجینهای از نسخ خطی، اسناد تاریخی و مطبوعات کهن را در دل خود جای داده و از جایگاه ویژهای در میان کتابخانههای کشور برخوردار است.
سالاری در مورد تاریخچه و جایگاه این کتابخانه، با اشاره به سخنان یکی از وزرای سابق فرهنگ و ارشاد اسلامی در یک نشست رسمی اظهار کرد: آقای حسینی، کتابخانه وزیری را پنجمین کتابخانه بزرگ و مهم کشور معرفی کرد. بر این اساس، کتابخانه آستان قدس رضوی در رتبه اول، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی (که اخیراً به آستان قدس رضوی وقف شده) در رتبه دوم، کتابخانه ملی در رتبه سوم، کتابخانه مجلس در رتبه چهارم و کتابخانه وزیری در رتبه پنجم قرار میگیرد. با توجه به وقف کتابخانه مرعشی به آستان قدس، عظمت کتابخانه آستان قدس رضوی به حدی خواهد رسید که شاید هیچ کتابخانهای در جهان اسلام قابل رقابت با آن نباشد.
گنجینههای کتابخانه وزیری
مدیر کتابخانه وزیری گفت: کتابخانه وزیری، بهشتِ پژوهشگران است و بخشهای متعددی دارد که هرکدام، گنجینهای از میراث مکتوب ایران و اسلام محسوب میشوند:
مخزن کتب خطی: این بخش با نزدیک به ۶ هزار جلد کتاب خطی، مجموعهای کمنظیر است. تاکنون ۵ جلد فهرست برای حدود ۲۵۰۰ جلد از این کتابها منتشر شده و اکنون تهیه فهرست جدیدی برای تمامی ۶۰۰۰ جلد آغاز شده که احتمالاً به ۱۵ جلد خواهد رسید. برخی از این نسخ خطی قدمتی ۸۵۰ تا ۹۰۰ ساله دارند و بسیاری از آنها منحصر به فرد هستند.
مجمعالجواهر: یکی از ارزشمندترین مجموعههای این کتابخانه، مجموعه چهارجلدی «مجمعالجواهر» است. مرحوم وزیری در سفرهای خود به دیدار علما و مراجع تقلید میرفت و از آنها دستخطی به همراه عکسشان یادگار میگرفت. اکنون ۳۶۰ دستخط از بزرگان دین در این مجموعه نگهداری میشود که ارزشمندترین آنها، دستخط امام خمینی (ره) است. این دستخط در سال ۱۳۲۳ و در سه صفحه نوشته شده که نخستین بیانیه سیاسی ایشان محسوب میشود و به تفسیر آیه «قُلْ إِنَّمَا أَعِظُکُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَی وَفُرَادَی» پرداخته و مردم را به خیزش علیه سلطه رژیم پهلوی ترغیب میکند.
دفتر یادبود: در این دفتر که از ابتدای تأسیس کتابخانه موجود است، بزرگان یادداشتهایی ارزشمند نوشتهاند. مهمترین یادداشت مربوط به رهبر شهید است که در سال ۱۳۵۳ هنگام بازدید از کتابخانه، مرقوم فرمودهاند. در این دستخط، ایشان آرزو کردهاند که روزگاری این میراث ارزشمند با برطرف شدن موانع، در اختیار همگان قرار گیرد.
مخزن کتب چاپ سنگی و سربی: این بخش نیز حدود ۶۰۰۰ جلد کتاب ارزشمند را در خود جای داده که هرکدام، نمادی از هنرِ چاپِ قدیم و دانشِ گذشتگان است.
مخزن اسناد: نزدیک به ۱۰۰ هزار سند در حوزه یزدشناسی در این مخزن نگهداری میشود که منبعی غنی و تمامنشدنی برای پژوهشگران تاریخ یزد محسوب میشود.
آرشیو مطبوعات: این بخش شامل بیش از ۶۰۰۰ مجله، روزنامه و نشریه ادواری است که قدیمیترین آنها به بیش از ۱۱۰ سال پیش بازمیگردد و گوشههایی از تاریخ مطبوعات ایران را روایت میکند.
این کتابخانه شامل بخشهای دیگری از جمله موزه، واحد مرمت، سالن آمفیتئاتر و .... نیز هست که در واحد مرمت، نسخ خطی و کتابهای چاپ سنگی ترمیم میشوند.
چالش دسترسی در کوچههای باریک
حجتالاسلام سالاری در ادامه، به چالشهای فراروی این مجموعه نیز اشاره کرد و با تأکید بر موقعیت مکانی کتابخانه در دل بافت تاریخی و در جوار مسجد جامع، از مشکلات دسترسی گلایه کرد و گفت: کتابخانه در خیابانی بنبست و قدیمی قرار دارد و مراجعان با مشکل کمبود جای پارک مواجه هستند و ناچارند در کوچههای اطراف، وسایل نقلیه خود را پارک کنند. این موضوع باعث شده که کتابخانه، به اندازهای که شایسته آن است، مراجعهکننده نداشته باشد و عموم مردم نتوانند از آن استفاده کنند.
وی ادامه داد: امیدواریم مردم فرهنگدوست یزد از این سرمایه عظیم فرهنگی بیشتر بهرهمند شوند، حامی واقعی این کتابخانه باشند و اگر کتابهای ارزشمندی در منزل دارند، به نیت حضرت ثامنالحجج (ع) آنها را اهدا کنند تا در این کتابخانه نگهداری شود و همگان از برکت آن بهرهمند شوند. تا زمانی که این کتابها در این کتابخانه هستند و از آنها استفاده میشود، اهداکنندگان، ثواب جاریه خواهند برد.
کتابخانه وزیری، به عنوان یکی از بزرگترین و مهمترین کتابخانههای کشور و به عنوان یک کتابخانه وقفی چون نگینی در دل کویر یزد میدرخشد و روایتگرِ عشقِ مردی است که دانایی را بر ماندگاریِ خشت و گل ترجیح دادند.
نظر شما