سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- حسین مسرت، پژوهشگر تاریخ و مصحح نسخههای خطی: کتاب «دیباچۀ عمر» که با عنوان فرعی «یزد در اسناد تاریخی از تجّار شیرازی تا خاندان مرتاض» به کوشش حاجب مرتاض و با پژوهش و تنظیم اسناد تاریخی فرهاد مرتاض، کارشناسی و پژوهش متون تاریخی محمدحسن میرحسینی، ویراستاری و بازنویسی علمی فاطمه محسنزاده و فرهاد مرتاض، و خطآرایی استاد محمود رهبران منتشر شده، اثری است ارزشمند در شناساندن گوشهای از تاریخ اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی یزد در دو سدهٔ اخیر.
کوشندگان این کتاب، افزون بر تدوین خط زمانی وقایع از ۱۵۰ سال پیش تاکنون، به شجرهنامۀ خاندان بازرگانان از حاج ملاعلی صاحب تاجر شیرازی تا امروز، به تفکیک هر خانواده، دست زدهاند که خود تاریخ گویای خاندانهای دیگری چون رشتی، شفیعپور، جوادی، کرباسی، روحی، افشار، مدیر آثاری، مدیر تدیّن، رشتیان، ناظمپور، علایی، قیصری، ناصری و غیره را نیز در بر دارد. این شجرهنامه در ویرایشهای بعدی میتواند کاملتر شود. جای روزشمار و سالشمار تاریخی در آغاز کتاب، بهحق خالی است.
کتاب پس از پیشگفتار و مقدّمه، در هفت بخش سامان یافته:
۱- حاج ملاعلی صاحب تاجر شیرازی و شجرهنامهها
۲- حاج محمّداسماعیل صاحب تاجر شیرازی
۳- علیآقا شیرازی
۴- میرزا عزیزالله خان مرتاض
۵- دکتر میرزا روحالله امیر روحی
۶- دکتر حاجب مرتاض
۷- دکتر هدا مرتاض
هر بخش نیز دهها زیرمجموعۀ خواندنی و ارزشمند دارد.
نثر کتاب، بسیار شیواست. ناشر، انتشارات چهارباغ هنر، در مهر ۱۴۰۴ کتاب را با جلدی آراسته به خط نستعلیق استاد محمود رهبران، استاد ممتاز خوشنویسی ایران، منتشر کرده و همۀ تیترها به خط ایشان است. طراحی و صفحهآرایی هنرمندانۀ مرتضی آذرخیل و مجتبی زند، گرافیستهای توانا، بر کاغذ گلاسۀ اعلا و رنگی، کتابی نیکو و بسامان را به دست خواننده رسانده است.
کوشش و تلاش خاندان مرتاض، بهویژه مهندس فرهاد مرتاض که سالها با شکیبایی در فراهمآوری این کتاب کوشید، و نیز پیگیری دکتر مهران مرتاض و ناشر علاقهمند، آقای علیرضا نقلی، ستودنی است.
پیش از این نیز، با پژوهش سید علیاکبر خدایی و نرگس جنتی و به کوشش حاجب مرتاض، کتاب «پروفسور عدل، بنیانگذار جرّاحی نوین در ایران» در ۱۳۹۲ از سوی انتشارات اندیشمندان یزد، و کتاب «روزگار دوّار» (مروری بر زندگینامۀ دکتر حاجب مرتاض) در ۱۳۹۹ با کوشش آزاده صادقیان از سوی چهارباغ هنر چاپ شده بودند.
در پیشگفتار کوتاه، اما زیبای کتاب، دکتر حاجب مرتاض آورده است: «گذشت سالها و دیدن طلوع و غروب روزگاران، مرا به این باور رساند که حافظهٔ دنیا کوتاه است و چه بسیار انسانهای بلندهمّت، بلندآوازه و سختکوش که در گذر زمان به فراموشی سپرده شدهاند... بر آن شدم تا هرآنچه از نسل خود به یادگار دارم، به قلم آورم. مینویسم تا فرزندانم بدانند فرزند ایرانزمین هستند و فرزند این خاک بودن، افتخاری است که برای نگهداشتن آن حتی باید از جان عزیز گذشت...»
نیز در بخشی از مقدمه، فرهاد مرتاض نوشته: «نگارش پیش رو بر آن است تا نوری باشد بر پیدا و پنهان بخشی از تاریخ این سرزمین در دو سدهٔ گذشته... برای تدوین این کتاب، در مدّت بیش از سه سال هزاران عکس و سند خطی از گنجینهٔ اسناد خانوادگی بیرون کشیده شد... نامههای رسیده از تجارتخانههای خاندان شیرازی در هنگکنگ و بمبئی تا نرخنامه و مظنّهٔ اجناس، بخشی از این اسنادند.»
حاجب مرتاض، زادۀ ۱۹ آذر ۱۳۱۰ در برزن بازارنو یزد، از مفاخر دبیرستان ماندگار ایرانشهر و ۲۷ سال رئیس بیمارستان خیریۀ گودرز مهربان بودهاند. در ۱۳۶۵ دانشکدۀ پزشکی علیبنابیطالب را بنیان نهادند و در ۱۳۶۸ مجموعۀ پزشکی آبادیس را پایهگذاری کردند که بیمارستان مرتاض و مرکز پزشکی آبادیس از جملهٔ آن است. ایشان همراه برادرشان دکتر هدا مرتاض، از شاگردان پروفسور یحیی عدل و از بزرگان پزشکی یزدند. پدرشان، میرزا عزیزالله خان مرتاض (۱۲۶۹-۱۳۳۸)، فرزند علیآقا شیرازی، از حقوقدانان و وکلای دادگستری و نویسندۀ کتاب «مفاسد دادگستری را چگونه باید اصلاح کرد؟» بوده است.
حاجب مرتاض در ۱۳۴۴ روستای مرتاضیه را میان دهشیر و ابرکوه بنیان نهاد. از کارهای نیک این خاندان، بخشش خانۀ پدری در کوی گلچینان به دانشکدۀ هنر و معماری دانشگاه یزد، و بنیان مجموعۀ آموزشی دخترانه به یاد مادرشان، سکینۀ مرتاض، در برزن مهدیآباد است.
کتاب «دیباچۀ عمر» افزون بر زندگینامه و آثار سه تن از پزشکان نامی یزد – دکتر روحالله امیر روحی، دکتر حاجب مرتاض و دکتر هدا مرتاض – تاریخ پزشکی یزد و پیشینۀ بیمارستانهای گودرز و مرتاض را نیز در بر دارد. پژوهشگران تاریخ، اقتصاد، اجتماع و فرهنگ یزد میتوانند از آن به دانستههایی در تاریخ اجتماعی و بازرگانی یزد، پیوندهای بازرگانان با هند و چین، و مراودات تجاری در دورههای زند، قاجار و پهلوی دست یابند.
بسیاری از سندها، نامهها و عکسها برای نخستین بار چاپ شده و دیرینگی برخی به ۱۲۰ سال میرسد. گفتنیهای بایسته را فرهاد مرتاض دربارۀ سودمندی و ارجمندی کتاب در گفتوگو با روزنامۀ بشارت یزد (۲۲ آبان ۱۴۰۴) انجام داده است.
نظر شما