سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): عزاداریهای محرم و صفر در زنجان بخشی از هویت تاریخی، فرهنگی و اجتماعی مردم این دیار به شمار میرود. آیینهای عزاداری حسینی در زنجان طی قرنها شکل گرفته و به یکی از مهمترین نمادهای میراث معنوی و فرهنگی این استان تبدیل شده است. آنچه این آیین را متمایز میکند، پیوند میان باورهای دینی، سنتهای ریشهدار اجتماعی و مشارکت گسترده مردم زنجان است؛ پیوندی که هر سال در ایام محرم جلوهای باشکوهتر مییابد.
زنجان به دلیل سابقه طولانی برگزاری مراسم عزاداری و حضور پرشور مردم در دستههای حسینی، جایگاه ویژهای در فرهنگ عاشورایی ایران دارد. در این میان، به عنوان یکی از بزرگترین اجتماعات مذهبی کشور و یکی از شناختهشدهترین آیینهای عاشورایی جهان اسلام شناخته میشود. عظمت این مراسم، نذورات گسترده مردمی و مشارکت کمنظیر عزاداران، جایگاه ویژهای برای آن در میان آیینهای مذهبی ایران ایجاد کرده است.
این آیین تنها به سوگواری محدود نمیشود، بلکه بستری برای انتقال ارزشهای دینی، اخلاقی و اجتماعی از نسلی به نسل دیگر است.
تعزیه ۴۰۰ ساله ارمغانخانه
سرپرست بنیاد ایرانشناسی استان زنجان درباره پیشینه آیینهای عزاداری امام حسین(ع) در زنجان در گفتوگو با خبرنگار ایبنا بیان کرد: از منظر ایرانشناسی و مردمشناسی، آیینهای محرم در زنجان فراتر از یک مناسبت مذهبی، جلوهای از هویت ایرانی ـ اسلامی محسوب میشوند. نوحهها و مرثیههای ترکی آذری که ریشه در ادبیات شفاهی غنی منطقه دارند، علاوه بر انتقال پیامهای عاشورایی، نقش مهمی در حفظ زبان، فرهنگ و میراث ناملموس این خطه ایفا میکنند. این ویژگی موجب شده است که مراسم عزاداری محرم و صفر در زنجان به عنوان پدیدهای فرهنگی و اجتماعی، مورد توجه پژوهشگران حوزه فرهنگ، تاریخ و مردمشناسی قرار گیرد.
لیلا محمدی عنوان کرد: یکی دیگر از مهمترین ویژگیهای آیینهای محرم در زنجان، تداوم و پویایی آنهاست. بسیاری از سنتها و شیوههای عزاداری که ریشه در گذشته دارند، با اصالت خود حفظ شدهاند و در عین حال توانستهاند با شرایط و نیازهای جامعه امروز نیز هماهنگ شوند. حضور گسترده جوانان در کنار پیشکسوتان، نشاندهنده موفقیت این آیینها در انتقال میراث فرهنگی و دینی به نسلهای جدید است.
وی با اشاره به اینکه آیینهایی همچون تعزیه ارمغانخانه با قدمتی چند صدساله، میراث نمایشی عاشورا است، ادامه داد: ارمغانخانه در ۳۵ کیلومتری زنجان از مراکز مهم تعزیهخوانی شمال غرب ایران است و سابقه آن دستکم به دوره قاجار میرسد. این تعزیه نسل به نسل تداوم یافته و شبیهخوانان آن از خانوادههایی هستند که چند نسل در اجرای تعزیه حضور داشتهاند و نقشها موروثی منتقل شده است. نسخههای تعزیه ارمغانخانه عمدتاً برگرفته از نسخههای قاجاری است که کمتر دستخوش تغییرات جدید شدهاند.
سرپرست بنیاد ایرانشناسی استان زنجان با بیان اینکه در موسیقی برای هر شخصیت دستگاه آوازی ویژهای وجود دارد، خاطرنشان کرد: برای امام حسین(ع) دستگاه شور یا همایون؛ برای حضرت عباس(ع) ماهور؛ حضرت علیاکبر(ع) بیات ترک؛ اشقیا و مخالفان آواهای خشن و بدون تحریر اجرا میشود.
محمدی افزود: زبان و اشعار تعزیه ارمغانخانه عمدتاً به فارسی اجرا میشود، اما در بخشهایی از مرثیهها و نوحههای میانپرده، اشعار ترکی آذری نیز خوانده میشود.
وی سه عنصر نمایش مذهبی سنتی، موسیقی دستگاهی ایرانی و فرهنگ بومی استان را عامل ممتاز بودن این تعزیه دانست و گفت: به همین دلیل، تعزیه ارمغانخانه یکی از اصیلترین سنتهای نمایشی عاشورایی شمال غرب ایران به شمار میرود.
محمدی تصریح کرد: در کنار مراسم ارمغانخانه، مراسم حسینیه اعظم زنجان و زینبیه اعظم، نمونههایی از این تداوم تاریخی و فرهنگی به شمار میروند.
دسته حسینیه اعظم؛ میراث معنوی زنجانیها
وی یادآور شد: قدمت حسینیه اعظم زنجان را به اواخر دوره صفویه و اوایل قاجار نسبت میدهند. هیئت حسینیه از قدیمیترین هیئتهای شهر است و به تدریج دسته عزاداری هشتم محرم (شب تاسوعا) به مهمترین آیین عزاداری زنجان تبدیل و این مراسم در سال ۱۳۸۷ به عنوان نخستین آیین عزاداری کشور در فهرست میراث معنوی ایران ثبت شد.
سرپرست بنیاد ایرانشناسی استان زنجان با اشاره به اینکه مراسم دسته از حسینیه اعظم آغاز میشود و با عبور از خیابانهای مرکزی شهر، در امامزاده سید ابراهیم(ع) پایان مییابد، اظهار کرد: این روز در زنجان «یومالعباس» نامیده میشود. این مراسم بر خلاف برخی مناطق که ریتم تند دارند، در زنجان حرکت دسته آرام، منظم و با نوعی وقار خاص همراه است که آن را نماد «شعور حسینی» میدانند.
وی ادامه داد: نوحهها و اشعار این مراسم بیشتر به زبان ترکی آذری هستند و مضامین آنها عبارتاند از: وفاداری حضرت عباس(ع)، تشنگی اهل بیت(ع)، وداع امام حسین(ع)، حماسه و ایثار عاشورا هستند. از مشهورترین نوحههای دسته میتوان به
یل یاتار، طوفان یاتار/ یاتماز حسینین پرچمی، هانسی گروهون بله مولاسی وار/ شیعهلرین حضرت عباسی وار (کدام گروه چنین مولایی دارد؟شیعیان حضرت عباس را دارند.) اشاره کرد.همچنین نوحههایی مانند: «آی عباسیم، وای عباسیم»، «گئدیر کربلایه قافله» «شاه حسین، وای حسین» در سبک سنتی زنجان رواج دارند.
وی تصریح کرد: از منظر تاریخی، آیینهای عزاداری در زنجان بخشی از حافظه جمعی جامعه محسوب میشوند. این مراسم نه تنها یادآور واقعه عاشورا هستند، بلکه روایتگر تاریخ اجتماعی و فرهنگی مردمیاند که عشق و ارادت به اهلبیت(ع) را در قالب سنتهای ماندگار حفظ کردهاند. به همین دلیل، محرم و صفر در زنجان را میتوان «بازتاب زنده یک آیین کهن» و در عین حال «نبض تپنده هویت ایرانی ـ اسلامی» دانست؛ که در گذر زمان نه تنها فراموش نشده، بلکه با مشارکت مردم هر سال پرشورتر و باشکوهتر از گذشته تداوم یافته است.
سرپرست بنیاد ایرانشناسی استان زنجان افزود: در یک جمعبندی میتوان گفت که محرم و صفر در زنجان، فراتر از یک مراسم مذهبی، نماد تداوم یک سنت تاریخی، فرهنگی و اجتماعی است؛ سنتی که همچنان زنده، پویا و الهامبخش باقی مانده و بازتابی روشن از پیوند ناگسستنی گذشته و حال در فرهنگ غنی ایرانی ـ اسلامی به شمار میرود. از این رو، حفظ و پاسداری از این میراث ارزشمند نه تنها یک وظیفه فرهنگی، بلکه ضرورتی برای انتقال هویت تاریخی و معنوی جامعه به نسلهای آینده است.
سیر آیینهای عزاداری زنجان از مذهب تسنن تا جهانی شدن حسینیه
حسن حسینعلی، پژوهشگر تاریخ زنجان نیز با تشریح سیر تحول آیینهای عزاداری محرم در زنجان، از ریشههای تاریخی تعزیه، روضهخوانی و شیوههای بومی عزاداری در این منطقه سخن گفت و تأکید کرد: حسینیه اعظم و زینبیه اعظم زنجان طی دهههای اخیر از مراکز محلی عزاداری به نمادهای شناختهشده فرهنگی و مذهبی کشور تبدیل شدهاند.
وی درباره پیشینه آیینهای عزاداری محرم در زنجان اظهار کرد: بر اساس شواهد تاریخی، تا پیش از استقرار دولت صفوی و رسمی شدن مذهب تشیع، بخش قابل توجهی از مردم زنجان همانند بسیاری از مناطق ایران پیرو مذهب اهل سنت و عمدتاً شافعی بودند. پس از روی کار آمدن شاه اسماعیل صفوی، آیینهای مذهبی شیعی به تدریج در منطقه گسترش یافت و شکل تازهای از مناسک عزاداری محرم پدید آمد.
حسینعلی با اشاره به منابع مکتوب عزاداری در میان آذری زبانان افزود: در دوره صفویه، متون تعزیه و مرثیهخوانی ابتدا متأثر از آثاری همچون «حدیقهالسعداء» اثر حکیم فضولی بود و بعدها کتابهایی مانند «کنزالمصائب» و آثار شاعران مرثیهسرا از جمله دخیل، به منابع اصلی روضهخوانی، نوحهخوانی و تعزیهگردانی تبدیل شدند.
وی ادامه داد: در زبان فارسی نیز رواج اصطلاح «روضهخوانی» به کتاب «روضهالشهدا» بازمیگردد و این اثر برای سالهای طولانی یکی از مهمترین منابع نقل وقایع عاشورا محسوب میشد. به مرور زمان آثار متعددی به زبان ترکی نیز تدوین یا ترجمه شد و در مراسم عزاداری مورد استفاده قرار گرفت.
این پژوهشگر تاریخ زنجان با اشاره به برخی آیینهای سنتی عزاداری گفت: در گذشته گونههای مختلفی از عزاداری در زنجان رواج داشت که برخی از آنها امروزه کمرنگ یا متروک شدهاند. از جمله این آیینها میتوان به جوشزنی، زنجیرزنی سنتی، تعزیهخوانی و در دورهای قمهزنی اشاره کرد. جوشزنی از آیینهای بومی زنجان بود که در سه مرحله و با ریتمهای متفاوت اجرا میشد و امروز تنها در برخی روستاها و بیشتر توسط نسلهای مسنتر برگزار میشود.
وی درباره شیوههای قدیمی زنجیرزنی نیز توضیح داد: زنجیرزنی در گذشته دارای نوحهها و ضرباهنگهای خاص خود بود و عزاداران از پوششهایی استفاده میکردند که متناسب با این شیوه عزاداری طراحی شده بود. با گذشت زمان و تحت تأثیر تغییرات اجتماعی و فرهنگی، بسیاری از این سنتها دستخوش تحول شدند.
حسنیه اعظم و زینبیه نماد فرهنگی و مذهبی کشور
حسینعلی به جایگاه حسینیه اعظم و زینبیه زنجان پرداخت و گفت: حسینیه اعظم و زینبیه اعظم از مهمترین مراکز عزاداری زنجان به شمار میروند و هر دو سابقهای طولانی دارند. درباره حسینیه اعظم گاه از قدمت چند دههای هیئت سخن گفته میشود، اما باید میان قدمت هیئت عزاداری و قدمت خود حسینیه تفاوت قائل شد. شواهد تاریخی نشان میدهد که این مجموعه پیشینهای بسیار قدیمیتر دارد و در گذشته به عنوان محل استقرار و پذیرایی از زائران نیز مورد استفاده قرار میگرفت.
وی افزود: مراسم حسینیه اعظم در دهههای گذشته بسیار سادهتر از امروز برگزار میشد و بخش مهمی از نذورات به صورت پخت و توزیع آبگوشت میان عزاداران انجام میگرفت. از دهه ۱۳۷۰ به بعد و با افزایش شمار نذورات و قربانیها، ساختار اجرایی و اداری این مجموعه نیز توسعه یافت و فعالیتهای فرهنگی، اجتماعی و خیریه آن گسترش پیدا کرد.
این پژوهشگر تاریخ زنجان عنوان کرد: یکی از نقاط عطف در شناخته شدن حسینیه اعظم، پخش مستقیم مراسم از شبکههای سراسری بود که موجب شد این آیین فراتر از مرزهای استان شناخته شود و به عنوان یکی از جلوههای شاخص فرهنگ مذهبی کشور مطرح شود.
این پژوهشگر زنجانی درباره نقش بازار و بازاریان در عزاداریهای زنجان نیز گفت: بازاریان همواره از حامیان اصلی مراسم مذهبی بودهاند. مساجد و تکایای مستقر در بازار، از جمله مراکز مهم برگزاری مراسم عزاداری محسوب میشدند و بسیاری از نذورات و فعالیتهای مذهبی از طریق همین شبکههای اجتماعی و اقتصادی سامان مییافت.
حسینعلی همچنین به نقش شاعران و مداحان زنجانی در شکلگیری ادبیات عاشورایی منطقه اشاره کرد و گفت: شاعرانی همچون غریق زنجانی، عازم زنجانی، عاصم زنجانی، احمد رمضانی دلکش، ولیالله کلامی زنجانی و غلامرضا عینیفرد از جمله چهرههای تأثیرگذار در ادبیات مرثیه و نوحهسرایی زنجان به شمار میروند و آثار آنان در شکلدهی به سنتهای عزاداری منطقه نقش مهمی داشته است.
وی خاطرنشان کرد: آیینهای عزاداری محرم در زنجان طی دهههای اخیر، ضمن حفظ بخشی از سنتهای تاریخی خود، از تحولات اجتماعی و رسانهای نیز تأثیر پذیرفتهاند؛ با این حال همچنان بخش مهمی از هویت فرهنگی و مذهبی مردم این منطقه را تشکیل میدهند و در حافظه تاریخی شهر جایگاهی ویژه دارند.
نظر شما