سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) –مرتضی بیک بیاتی: هرچند که سویههای جنگ و آتش در کشور ما و خاورمیانه سایه انداخته است، اما خوشبختانه در مملکت ما شخصیتهایی از آب و هوایش تنفس میکنند که شمیم هوای روزگار را معطر و مطبوع میکنند. کسانی که از منادیان صلح و آزادی و شادی برای انسانیت و جامعه بشری هستند و همیشه در تمام طول عمرشان دغدغهمند برقراری ثبات و عدالت بشری بودهاند و همواره از اخلاق، عرفان، جوانمردی، ادبیات و حق و عدالت گفته و نوشتهاند.
دکتر محمدعلی موحد؛ سرمایهای جامعالاطراف
نیم قرن تخصص در صنعت نفت و جایگاه بینالمللی
موحد همچنین در ترجمهی فصوصالحکم ابنعربی (ترجمهی ده فص از ۲۷ فص فصوصالحکم، با همراهی و همکاری برادرش، استاد صمد موحد، که بنا به اظهار نظر بورکهارت، که بخش مهمی از فصوصالحکم را به زبان فرانسه برگردانده است، معتقد است که خلاصهی کل کتاب در دو فص اول کتاب، «آدم و شیث»، آمده است و باز بنا به عقیدهی خود دکتر موحد، در همین کتاب جمعبندی کامل همهی فصوص پیشین در فص دهم جمعبندی شده است) اهتمام ورزیده است. در ترجمهی این اثر عرفانی و دینی، که سراسر متنی پررمز و راز و اقیانوسی عمیق از معارف حکمی و عرفانی است و از آن به عنوان وصیتنامهی فکری و عقیدتی ابنعربی یاد کردهاند و به همین لحاظ، و در عین حال پیچیده که درک آن برای هر کسی آسان نمینماید، همتی عالی کرده است. بنا به اظهار نظر خود دکتر موحد در این کتاب؛ هنگامی که مشغول کار روی مقالات شمس بود، توصیفها و اظهار علاقه و ارادتهای شمس نسبت به محییالدین ابنعربی، موحد را هم شیفتهی ابنعربی کرد که از بین دو اثر شاخص و متمایز ابنعربی (فتوحات مکیه و فصوصالحکم)، فتوحات مکیه را بهنوعی، به دلیل طولانی بودن و اینکه در همان سالها بیشتر در سفر به سر میبرده است و حملونقل آن برایش دشوار بوده، بنابراین فصوصالحکم را مبنای کار تحقیقی و بردنِ رهیافتی بر ذهن و زبان و حکمتهای عرفانی و عرفان این حکیم قرار داده است و به مصداق «آب دریا را اگر نتوان چشید، هم به قدر تشنگی باید چشید»، فصوصالحکم را برای این کار انتخاب کرده است.
باز ترجمههای موحد فقط به ترجمه از متون کلاسیک عربی محدود نمیشود؛ بلکه به ترجمهی آثار مدرن که به زبان انگلیسی نوشته شدهاند نیز میرسد که وی با نثری پخته و قلمی روان به ترجمهی آثاری همچون خزران آرتور کوستلر یا بهگود گیتا یا چهار مقاله دربارهی آزادی از آیزیا برلین و یا کتابهایی مانند عدالت و انرژی از ایوان ایلیچ و نیز مالیات سرانه و تأثیر آن در گرایش به اسلام از دانیل دنت و آثاری از این قبیل پرداخته است. حال بماند که در ادبیات فارسی هم این استاد آثار گرانی همچون حدیقهالحقیقه (از ابوالفتح محمد بن شیخالاسلام احمد جام) یا تصحیح سلوکالملوک روزبهان خنجی را تصحیح کرده است، یا در نگارش مقالاتی دربارهی سعدی شیرازی سعی و سختکوشیهای زیادی داشته است و نیز کتابهای دیگری در حیطهی حقوق، مانند مختصر حقوق مدنی یا نفت ما و مسائل حقوقی آن و یا در خانه اگر کس است را منتشر ساخته است و نیز در خصوص تاریخ اسلام و بهویژه ورود اسلام به ایران دست یازیده است.
آثار اخیر و مجموعه مقدمهها
علاوه بر تمامی آثار یادشده، هم بهتازگی کتابهای برگ و بار و گوهر معنا، به همت نشر کارنامه (ناشر بیشتر آثار استاد موحد)، از این استاد منتشر ساخته است. دو کتاب پیشرو مجموعهی مقدمههایی است که استاد موحد آنها را در طول هفت دهه از عمر علمی و پژوهشی خود در آثار گرانسنگ خود نوشتهاند. نحوهی ارائهی این مقدمهها هم به این شکل است که در هر دفتر، بنا به فراخور موضوع (در باب تاریخ، ادب، اندیشه، حقوق و عرفان)، ابتدا مقدمههای آثار تألیفی آورده شده است و سپس مقدمههایی که استاد موحد بر کتابهایی که آنها را ترجمه و تصحیح کردهاند، آورده شده است.
این دو کتاب منظومهی فکری و فرهنگی و کارنامهی پژوهشی و علمی استاد را پیش روی عموم مخاطبان قرار داده است و یک راهنمای دقیق از تمام ذهن و زبان و زوایای دریای اندیشهی استاد، محقق و ممتاز و پژوهشگر حاذق و متمایز روزگار است. نکتهی بایستهی این دو کتاب آن است که با توجه به آنکه فاصلهی زمانی میان نگارش برخی از این مقدمهها به چندین دهه میرسیده است، ناشر دستور خط و شیوهی استناد در سراسر این مجموعه را یکدست نموده است.
حکایت یک عمر تکاپو و ارتباطات علمی
سپس در جلد چهارم هم به نوعی، در ادامهی تاریخ نفت در ایران که به دورههایی تقسیم شده است، ضمن بررسی پیشینهها و زمینهها، در آن شاهد هستیم قبل از لغو دارسی مذاکراتی صورت گرفت که در یک دوره مذاکرهکنندهی ایران نصرتالدوله فیروز بود و در دورهای دیگر آرمیتاژ؛ و همچنین در قرارداد موسوم به ۱۹۱۹ مقرر شده بود که ایران یک مستشار بیاورد که به همین مناسبت، وزارت دارایی انگلستان یک مستشار انگلیسی را معرفی و پیشنهاد میکند و این پیشنهاد هم مورد قبول ما واقع میشود و آن مستشار انگلیسی برای انجام مذاکره، که آن شخص در آن توافقی هم کرد، که این توافق از طرف ایران هیچگاه رسمیت پیدا نکرد. در واقع این قرارداد ظاهراً مورد نفی و انکار ایران بود که عملاً و باطناً آن قرارداد آیینهای برای روابط امان قلمداد میشد. باری، این جلد، برخلاف مجلدات پیشین که هریک دورههایی کوتاه و چند ساله موضوع نفت را بازگو میکردند، دورهی طولانیِ چهلساله از قرارداد دارسی تا سقوط رضاشاه را روایت میکند. این مجموعه و کتابهای دیگری همچون گفتهها و ناگفتهها و ملی کردن و غرامت، به طور کلی اطلاعات نغز و ممتاز و کمنظیری از تاریخ نفت ایران و داوریهای نفتی و به طریق اولی تاریخ معاصر ایران و جریانات و حوادث مترتب بر آن را ارائه میکند و سعی دارد به بررسی شخصیتها و عوامل و آثار و تبعات پیرامون و پیامدهای این پدیدهی مهم و این صنعت پرطمطراق در ایران بپردازد و با نگاهی منصفانه و به دور از هرگونه احساسات، به دست مورخی ادیب و متفکری عارف و در عین حال حقوقدانی متعهد که با انصاف و اعتدالی مثالزدنی، با تکیه بر حرفهی تجربی، تجربههای حرفهای و دانش و احاطهی علمی کمنظیر، به خامهی نگارش درآمده است، را شاهد باشیم؛ مُعَبِری حکیم و دانشمند که این خواب آشفته را به روشنی هرچه تمام تعبیر و تفسیر کرده است. حاصل فعالیتهای بیش از حتی یک عمر این استاد دانشمند تنها به همین موارد ختم نمیشود، بلکه موحد با وجوه دیگری که بدانها پرداخته و تلاشهای بسیار نموده است و در رشتهها و مسائل و علوم دیگری فعالیتهای چشمگیری کرده است که بهواقع از کمتر کسی چون خود ایشان برمیآید که بتواند علاوه بر حقوق، آنچنان که اشاره شد، از رازهای مبهم یکی از مهمترین دوران تاریخ ایران معاصر پرده بردارد تا بدانجا که کتابهایش از مراجع دستهی اول در حیطهی یادشده به حساب بیاید، همچنین پژوهشهای ارزنده و بینظیر در زمینهی زبان و ادبیات فارسی و عرفان و دغدغهمندی این استاد در حوزهی شناخت شمس تبریزی و مولانا جلالالدین که با اسناد و ادله و شواهدی مستند و دقیق، ابتدا با تصحیح و تعلیقنگاری علمی از اثر یگانه و یگانه اثر شمس تبریزی؛ مقالات، که همین امر باعث شناخته شدن و معرفی شمس در بین آحاد مردم ایران شد و موجبات انتشار کتابهایی دربارهی شمس تبریزی در داخل و خارج از کشور را فراهم آورد و نیز تکنگاری در خصوص شخصیت و زمینه و زمانهی شمس تبریزی و به طور کلی مجموع عوامل شمس شدن شمس تبریزی و مولانا کردن او و پرداختن به مواردی از این قبیل تلاش نماید. و همچنین که محمدعلی موحد توانست با استناد به شواهد و قرائنی، مقبرهی شمس تبریزی در خوی را کشف و احیا نماید.
باز ترجمههای موحد فقط به ترجمه از متون کلاسیک عربی محدود نمیشود؛ بلکه به ترجمهی آثار مدرن که به زبان انگلیسی نوشته شدهاند نیز میرسد که وی با نثری پخته و قلمی روان به ترجمهی آثاری همچون خزران آرتور کوستلر یا بهگود گیتا یا چهار مقاله دربارهی آزادی از آیزیا برلین و یا کتابهایی مانند عدالت و انرژی از ایوان ایلیچ و نیز مالیات سرانه و تأثیر آن در گرایش به اسلام از دانیل دنت و آثاری از این قبیل پرداخته است
همینطور که استاد موحد سکهی کتابهایی همچون اسطرلاب حق (گزیدهی فیه ما فیه)، باغ سبز (گفتارهایی دربارهی شمس و مولانا)، خمی از شراب ربانی (گزیدهی مقالات شمس)، قصهی قصهها (کهنترین روایت از ماجرای شمس و مولانا)، تصحیح ابتدانامه (از محمد بن محمد سلطانولد)، تصحیح رساله در مناقب خداوندگار (از فریدون بن احمد سپهسالار، با همکاری استاد صمد موحد) را به نام خود ضرب کرده است، البته ناگفته نماند که استاد تازهترین اثر تحقیقیاش در همین حوزه، تصحیح انتقادی بر مثنوی معنوی (در دو مجلد) است که اخیراً (زمستان ۱۳۹۶ و توسط انتشارات هرمس در تهران منتشر شد و در داخل و خارج از کشور، نظر به اهمیت تصحیح عالمانه از متن گرانسنگی همچون مثنوی، جشن رونمایی و جلسات نقد و بررسی متعددی در شهرهای مختلف ایران و ترکیه برگزار شده است.) و همچنین بنا به عقیدهی صاحبنظران، پس از تصحیح انتقادی رینولد نیکلسون انگلیسی، این تصحیح، دقیقترین و عالمانهترین تصحیح از مثنوی معنوی است؛ زیرا که از زمان انتشار کار نیکلسون حدود نود سال میگذرد و کار وی اولین تصحیح انتقادی از مثنوی معنوی با روش علمی نوین و در نظر داشتن منابع و نسخ متفاوت و متعدد و حتیالامکان نزدیک به مولانا بوده است که در آن دوره نسخههایی که نیکلسون بر روی آنها کار کرده است، محدود بوده و در ضمن خیلی شناختهشده نبوده است و از بازهی زمانی پس از تصحیح نیکلسون و بر اساس نسخهی مشهور به نام نسخهی «قونیه» که به نسخههای دیگر ارجاع داده نمیشد و به نوعی مقابله هم نشده است، نسخههایی پیدا شده است که این نسخ جدیدتر و نزدیکتر به زمان سرایندهی این کتاب است و در ضمن خود نیکلسون کار خویش را نسخهی پایانی و یکدست نمیداند. این تصحیح دکتر موحد از مثنوی معنوی بر اساس ۱۱ نسخه انجام گرفته که از این بین، ۸ مورد از این نسخهها، نسخی هستند که در طی ۱۵ سال بعد از وفات مولانا کتابت شدهاند و این پانزده سال درست زمانی است که حسامالدین چلبی، خلیفه و فرزند مولانا، و سلطانولد، دلبند مولانا، و نیز سایر شاگردان و مثنویپژوهان آن زمان، از مثنوی معنوی نگهداری میکرده و بر حفظ و نگهداری آن از جمیع تحریفات و انحرافات دقت و نظارت کردهاند.
برتریهای تصحیح دکتر موحد بر مثنوی معنوی
بهطور خلاصه، از زمان تصحیح نیکلسون، ضریب اطمینان در این تصحیح، با توجه به نکات و اوصافی که بیان شد، به حد بسیار زیادی بالا رفته است و تمامی مهمترین نسخ مثنوی را گرد هم آوردهاند و حجت را بر همهی مثنوی معنویهای موجود تا به حال تمام کردهاند، مگر آنکه نسخهی جدیدتری پیدا بشود که اعتبار بیشتری نسبت به این نسخه/نسخ داشته باشد. این کتاب از مقدمهی مفصلی برخوردار است و دکتر موحد در این مقدمه ملاحظات کلی خود در باب تصحیح مثنوی و شیوهی کار خود در تصحیحش را بیان میکند.
ترجمه سفرنامه ابنبطوطه و دستاوردهای جغرافیایی
صدالبته که باز پژوهشهای گستردهی استاد حتی به همین موارد هم ختم نمیشود و دامنهی فعالیتهای علمی محمدعلی موحد، علاوه بر موارد یادشده، در خصوص ابنبطوطهی مراکشی نیز هست. او اولین و تنهاترین کسی است که رِحْلِه یا سفرنامهی این بزرگترین جهانگرد مسلمان را ترجمه کرده است که از حیثهای مختلف تاریخی، جغرافیایی، اجتماعی و فرهنگی دارای ارزش و اهمیتهای خاص و منحصربهفردی است. سفرنامهای که به لحاظ زمانی ۲۹ سال به طول انجامیده و به لحاظ گسترهی مکانی از طنجه تا مالدیو را شامل میشده است، را به فارسیِ اعلا و شیوا برگردان کرده است و از زمان انتشارش به زبان فارسی بیش از نیمقرن میگذرد. ایشان تمامی افکار و احوال و اوضاع و شرایط ابنبطوطه را میشناسد و میکاود و ماجراها و فراز و نشیب زندگی این سیاح، به راهها و کشورهای دور و دراز و برخورد فرهنگها و اقوام مختلف را با نگاهی تیزبین و قلمی طنزآلود و اما شفاف و صادقانه بیان میکند و حکایتها و تجربههای تلخ و شیرین ابنبطوطه در سفر به ۴۴ کشور را بازخوانی میکند.
این کتاب پس از مقدمهای مفصل، از شش فصل تشکیل شده است که در دو بخش کلی آمده است: در بخش اول این اثر، ما با سیاح قصهگو آشنا میشویم و در بخش دوم، موحد انعکاس آیینهی فرهنگ و آداب و رسوم و فرهنگ و اجتماع و سیاست آن زمانه را برایمان آشکار و روشن میسازد و علاوه بر توصیفات کلی ابنبطوطه، تحلیلی جامعهشناسانه از کل این سیاحتنامه را برایمان عرضه کرده است و ما را در این سفر معنوی با بسیاری از مسائل تاریخی و مجموع شکستها و شادیها و پیشرفت و پسرفتها که دلایل هر یک را ابنبطوطه گفته است، روشن میکند.
پژوهش در فصوصالحکم ابن عربی
موحد همچنین در ترجمهی فصوصالحکم ابنعربی (ترجمهی ده فص از ۲۷ فص فصوصالحکم، با همراهی و همکاری برادرش، استاد صمد موحد، که بنا به اظهار نظر بورکهارت، که بخش مهمی از فصوصالحکم را به زبان فرانسه برگردانده است، معتقد است که خلاصهی کل کتاب در دو فصل اول کتاب، «آدم و شیث»، آمده است و باز بنا به عقیدهی خود دکتر موحد، در همین کتاب جمعبندی کامل همهی فصوص پیشین در فص دهم جمعبندی شده است) اهتمام ورزیده است. در ترجمهی این اثر عرفانی و دینی، که سراسر متنی پررمز و راز و اقیانوسی عمیق از معارف حکمی و عرفانی است و از آن به عنوان وصیتنامهی فکری و عقیدتی ابنعربی یاد کردهاند و به همین لحاظ، و در عین حال پیچیده که درک آن برای هر کسی آسان نمینماید، همتی عالی کرده است. بنا به اظهار نظر خود دکتر موحد در این کتاب؛ هنگامی که مشغول کار روی مقالات شمس بود، توصیفها و اظهار علاقه و ارادتهای شمس نسبت به محییالدین ابنعربی، موحد را هم شیفتهی ابنعربی کرد که از بین دو اثر شاخص و متمایز ابنعربی (فتوحات مکیه و فصوصالحکم)، فتوحات مکیه را بهنوعی، به دلیل طولانی بودن و اینکه در همان سالها بیشتر در سفر به سر میبرده است و حملونقل آن برایش دشوار بوده، بنابراین فصوصالحکم را مبنای کار تحقیقی و بردنِ رهیافتی بر ذهن و زبان و حکمتهای عرفانی و عرفان این حکیم قرار داده است و به مصداق «آب دریا را اگر نتوان چشید، هم به قدر تشنگی باید چشید»، فصوصالحکم را برای این کار انتخاب کرده است.
باز ترجمههای موحد فقط به ترجمه از متون کلاسیک عربی محدود نمیشود؛ بلکه به ترجمهی آثار مدرن که به زبان انگلیسی نوشته شدهاند نیز میرسد که وی با نثری پخته و قلمی روان به ترجمهی آثاری همچون خزران آرتور کوستلر یا بهگود گیتا یا چهار مقاله دربارهی آزادی از آیزیا برلین و یا کتابهایی مانند عدالت و انرژی از ایوان ایلیچ و نیز مالیات سرانه و تأثیر آن در گرایش به اسلام از دانیل دنت و آثاری از این قبیل پرداخته است. حال بماند که در ادبیات فارسی هم این استاد آثار گرانی همچون حدیقهالحقیقه (از ابوالفتح محمد بن شیخالاسلام احمد جام) یا تصحیح سلوکالملوک روزبهان خنجی را تصحیح کرده است، یا در نگارش مقالاتی دربارهی سعدی شیرازی سعی و سختکوشیهای زیادی داشته است و نیز کتابهای دیگری در حیطهی حقوق، مانند مختصر حقوق مدنی یا نفت ما و مسائل حقوقی آن و یا در خانه اگر کس است را منتشر ساخته است و نیز در خصوص تاریخ اسلام و بهویژه ورود اسلام به ایران دست یازیده است.
آثار اخیر و مجموعه مقدمهها
این دو کتاب منظومهی فکری و فرهنگی و کارنامهی پژوهشی و علمی استاد را پیش روی عموم مخاطبان قرار داده است و یک راهنمای دقیق از تمام ذهن و زبان و زوایای دریای اندیشهی استاد، محقق و ممتاز و پژوهشگر حاذق و متمایز روزگار است. نکتهی بایستهی این دو کتاب آن است که با توجه به آنکه فاصلهی زمانی میان نگارش برخی از این مقدمهها به چندین دهه میرسیده است، ناشر دستور خط و شیوهی استناد در سراسر این مجموعه را یکدست نموده است.
نکته بایسته این دو کتاب آن است که با توجه به آنکه فاصله زمانی میان نگارش برخی از این مقدمهها به چندین دهه می رسیده است، ناشر دستور خط و شیوه استناد در سراسر این مجموعه را یکدست نموده است.
حکایت یک عمر تکاپو و ارتباطات علمی
پایانبندی و تکریم
برایش سلامتی و تندرستی آرزو میکنم و امیدوارم راه پویندهاش پاینده، ثمر قلمش پربارتر و نبض نگاه نافذ و بینایش تپندهتر و فرّ همای سعادتش روزافزونتر باد.
نگارنده در پایان بر خود میبالد که نزدیک به حدود دو دهه از حضور پرنور و فیض معنوی و دانشهای گران و بیکران این اسوهی شرف و معرفت و انسانیت برخوردار باشد؛ استادی که از فرش زمین تبریز و تهران بر اوج آسمانهای قونیه و دوحه و ژنو و پاریس و بر فراز بامها و نه بلکه عرشهای لامکان خورشید، میان خیل مشتاقان و مدهوشان بادهی فکر و فرهنگ و ادب و دانش و دانایی و منش اخلاقی موحدانهاش در سماع است. آرزو دارد که مهر تابندهاش پاینده و بیغروب باد.
همچنین نگارنده، به عنوان حسن ختام این یادداشت، رباعی سهبیتی (به قول صاحبنظران سُداسی) را که چند سال پیش، به مناسبت انتشار و رونمایی از نامهی استاد موحد با عنوان «با قافلهی شوق» در دانشگاه تبریز سروده بود، به انضمام سه رباعی دیگر هم که در همین روزهای اخیر سروده است، در این مجال پایانی پیشکش میکند:
آن کس که تمام هستی و جان من است
در زهد موحد است و سلطان من است
ای کاش که یک لحظه نصیبم بشود
آرامش او که موج و طوفان من است
بیمارم و در هوای انسان شدنم
با «قافلهی شوق» تو درمان من است
شمسالحق ما دوباره شاهد شده است
تنها و یگانهای «موحد» شده است
در سیر و سلوک یا سفر به دانش این مرد
پیر همهی راهها، مقاصد شده است
چون نام تو در شب وطن میتابد
از هر سخنت، به حق، سخن میتابد
ای شمس زمان، زمین به نورت انگار
در جان تمام مرد و زن میتابد
از عهد الست، خواب آشفته نفت
تعبیر تو روشن است؛ خواب آشفته نفت
در هر شب سرزمین ایران انگار
شد دستبهدست؛ خواب آشفته نفت
نظر شما