مصطفی قلیزادهعلیار در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران «ایبنا» در ارومیه، با تشریح جلوههای متنوع عزاداری در مناطق آذربایجان اظهار کرد: در دو ماه محرم و صفر آداب و آیینهایی متنوع و متعدد در مناطق مختلف آذربایجان با محور موضوع عاشورا، عزاداری در سوگ امام حسین (ع)، شهدای کربلا و یار و انصار امام و اسرای اهل بیت آن حضرت برگزار میشود.
وی افزود: در این آیینها و شعائر البته صرفاً از سوی شیعیان نه، بلکه در برخی مناطق اهل تسنن و حتی مسیحیان و نیز اقوام ترک و کُرد و ارمنی هم مشارکت میکنند و مخصوصاً ارامنه ارومیه از دیرباز در روز عاشورا در آیین یادبود و عزاداری سالار شهیدان، خودشان به طور مستقل مباشرت داشته و دارند.
قلیزادهعلیار ادامه داد: یکی از معروفترین آیینهای عاشورایی، عزاداری با ذکر مصائب و مظلومیت امام حسین (ع) و بُکا و تُباکی «گریه و حالت گریه و غم» است که به شکل مرثیهخوانی و روضهخوانی و ذکر زبان حال انجام میگیرد و مردم در مصیبت حضرت سیدالشهداء و یارانش و اسرای اهل بیت (ع) گریه میکنند.
نویسنده و پژوهشگر ادبیات و آداب و آیینهای مذهبی و محلی آذربایجان گفت: یکی دیگر از آئینها هم سینهزنی است که عموماً مردها به صورت آهنگین سینه میزنند و یک نفر هم از اشعاری مناسب و مخصوص سینهزنی را در همان ریتم و آهنگ میخواند و بیت ترجیع را همه سینهزنها تکرار میکنند.
وی افزود: زنجیر زنی هم یکی از شعائر محرم و عاشوراست که تقریباً شبیه سینهزنی است و اشعاری مخصوص خود دارد.
قلیزادهعلیار ادامه داد: آیین «شاخسِی، واخسِی» به معنی «شاه حسین، وای حسین» یکی از آیینهای خاص مناطق آذرینشین ایران است که در این مراسم مردها در کنار هم شانه به شانه به صف میایستند، دست چپشان را به شانه نفر کناری خود میگذارند و همگی به هم متصل میشوند و با دست راست بر بالای زانو چپ میزنند و یا صدای بلند و حالت غم و اعلام عزا، فریاد میزنند: شاخسی، واخسی... و سردسته عزاداری از هر دو سه دقیقه، یک بار برای تغییر حالت و ایجاد شور و جاذبه، با صدای بلندی، بیتی حماسی و غمآهنگ ترنم میکند و اهل دسته تکرار میکنند مثلا:
بو گون کرب و بلا ویران اولوبدور
حسین اؤز قانینا غلطان اولوبدور
«امروز کربلا ویران شده و حسین (ع) به خون خویش غلتیده»
این نویسنده، نذری دادن را بخش جداییناپذیر این ایام دانست و افزود: اطعام عزاداران در منازل، حسینیهها و مساجد و پس از انقلاب اسلامی در نهادها و مراکز علمی، همراه با قرائت زیارت عاشورا، به یک فرهنگ عمومی تبدیل شده است. همچنین سنت حسنه زیارت قبور شهدا، علما و درگذشتگان، کمک به نیازمندان و سیاهپوشی که گاهی بر اساس نذر و عهد به مدت دو ماه تداوم مییابد، از دیگر آیینهای ماندگاری است که در فرهنگ عزاداری آذربایجان جایگاه ویژهای دارد.
وی گفت: زیارت قبور هم از در برخی روزهای محرم و صفر، رسم دیرینهای است که مردم با حضور بر سر قبر رفتگانشان، آنان را با احسان و نثار فاتحه و خیرات یاد میکنند و البته زیارت قبور شهدا، علما و امامزادهها در اولویت است و کمک به گرفتاران عموماً در ماه محرم و صفر و اربعین حسینی انجام میگیرد و عموماً به عشق امام حسین (ع) رسم و ادب عمومی و حتمی محرم و صفر سیاهپوشی و لباس مشکی به نشانه عزاداری است که گاه بعضیها بر اساس نذر یا عهد، دو ماه تمام سیاهپوش میمانند.
«شعر»؛ حوزه اصلی فعالیت شاعران آئینی در آذربایجانغربی
قلیزادهعلیار گفت: در استان آذربایجانغربی عموماً در شهرهای ارومیه، خوی، شهر قوشچی، چهار برج، میاندوآب و سلماس آیینهای محرم و عاشورا بیشتر و چشمگیر بوده و ادبیات مورد استفاده بیشتر شعر است.
وی افزود: در این راستا شاعران اشعار عاشورایی میخوانند و با مداحان و مرثیهخوانان اشعار مشهور ترکی را زمزمه میکنند و در آداب و آیینهای مختلفی مثل زنجیرزنی، سینه زنی، شاخسی واخسی که مخصوص این مناطق بوده، اشعار بسیار مشهور استفاده میشود.
قلیزادهعلیار بیان کرد: بسیاری از شعرهای شاعران آذربایجانغربی نیز مثل ضربالمثل شده و در مجالس مختلف استفاده میشود.
شبیهخوانی؛ نمایش عاشورایی در آذربایجانغربی
این پژوهشگر ارومیهای ادامه داد: شبیهخوانی همان تئاتر مردمی و نمایش عاشورایی است که در استان آذربایجانغربی نمود بیشتری دارد و هنرمندان مردمی رویدادهای مختلفی مثل عاشورا، مجلس یزید را به شیوههای مختلف هنری، گفتوگوهای منظوم، گریه، رجزخوانی و بازی صحنهای بازآفرینی میکنند که تماشاگر، مخاطب و طرفدار زیادی هم دارد.
وی افزود: در هنر نمایشی عاشورا هم شعر بیشتر از داستان نثر نمود دارد و موضوع مصیبت و در عین حال معرفت شناسی، امام شناسی در قالب شعرهای شورانگیز غلبه بر دیگر شیوههای ادبی دارد.
قلیزادهعلیار بیان کرد: از شاعران و مداحان مشهور آیینی ارومیه میتوان به مرحوم حسن روغنچی، بیتالله جعفری، علی حبیبی، مرحوم بیضایی، مخفی افشار، محمد میلانی، رحیم شایان، علیرضا طاهر، رحمان جاهدی، محمدرضا قربانی، مهدی پاکروی، سیما باراندوزی، میلاد حافظ و ...اشاره کرد.
نظر شما