سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - برای دههها، تصویر زن عرب در ادبیات بیشتر از آنکه حاصل قلم خود زنان باشد، توسط نویسندگان مرد ترسیم میشد: یا تصویری در حاشیه یا موجودی افسانهای درون حرمسرا. اما از نیمه دوم قرن بیستم، نویسندگان زن عرب پا به عرصهای گذاشتند که پیشتر مال آنها نبود. آنها «موضوع» روایت و راوی و آفریننده جهانهای داستانی شدند؛ زنانی که از تجربه زیسته خود نوشتند، تابوها شکستند و صدایی تازه به ادبیات عرب بخشیدند.
در ایران، آشنایی جدی با این نویسندگان از دهه ۱۳۸۰ به این سو جهش پیدا کرد. مترجمان و ناشران ادبی مستقل آثار این زنان را به فضای خوانش فارسی وارد کردند. ناگهان خواننده ایرانی میتوانست با نوال السعداوی از مصر همدردی کند، در کوچههای بیروت با حنان الشیخ قدم بزند، یا از زندگی زنان ریاض در رمان بدریه البشر سر درآورد. این موج ترجمه، پنجرهای تازه به سوی ادبیات پویای جهان عرب گشود.
مقاله پیش رو، ده نویسنده زن عرب را در یک نقشه جغرافیایی-ادبی از رود نیل در مصر تا کرانههای خلیج فارس در عمان و عربستان قرار میدهد. هر نام یک ایستگاه است: از پیشگامانی که نوشتن زنانه را ممکن کردند، تا روایتگران جنگ و تبعید، تا نسل معاصر فرمشکن. این نقشه نه کامل است و نه قطعی، اما میکوشد مسیری خواندنی برای ورود به جهانی که زنان عرب خلق کردهاند ترسیم کند.
این فهرست ادعای جامعیت یا شمول ندارد، بلکه تلاشی است برای ترسیم نقشهای خواندنی از روایت زنانه در ادبیات عرب.
موج اول: پیشگامان
پیشگامانی که نوشتن زنانه را به ادبیات عرب وارد کردند
نوال السعداوی (مصر)
زن، بدن و شورش علیه نظم پدرسالار
نوال السعداوی (۱۹۳۱-۲۰۲۱) پزشک، روانپزشک و نویسندهای مصری بود که زندگی حرفهای و ادبی خود را وقف جنگ با تابوهای جنسی و اجتماعی در جهان عرب کرد. او که بنیانگذار انجمن همبستگی زنان عرب است، با قلمی تیز و بیپروا، خشونت ساختاری علیه زنان را به چالش کشید. آثارش در جهان با استقبال گسترده روبهرو شد.
آثار ترجمهشده به فارسی:
«خاطرات دخترکی به نام سعاد» – ترجمه شقایق نیاپور، انتشارات نشر ثالث
شاخصترین اثر نویسنده:
«زن در نقطه صفر» (المرأة عند نقطة الصفر) – مشهورترین رمان نوال السعداوی که در ایران ترجمه رسمی ندارد. این کتاب تصویری تکاندهنده از زن بودن در جامعه مردسالار مصر ارائه میدهد.
گزارشی از جلسه پرسش و پاسخ نوال السعداوی در دانشگاه استکهلم در سال ۲۰۱۶ را در ایبنا بخوانید
رضوی عاشور (مصر)
تاریخ از نگاه زن؛ روایتهای فراموششده
رضوی عاشور (۱۹۴۶-۲۰۱۴) استاد دانشگاه، منتقد ادبی و نویسندهای مصری است که تاریخ را از دریچه نگاه زن بازخوانی کرد. رمانهای او اغلب در بسترهای تاریخی بزرگ مانند جنگهای صلیبی، استعمار و انقلابهای عربی روایت میشوند، اما قهرمانهایش مردم عادی و بهویژه زناناند.
آثار ترجمهشده به فارسی:
«غروب غرناطه» – ترجمه محمد باهر، انتشارات شایا
شاخصترین اثر نویسنده:
«سهگانه گرانادا» (ثلاثیة غرناطة) شامل «غرناطه»، «مریمه» و «رحیل» یکی از برترین آثار ادبی قرن بیستم در جهان عرب که جایزه بهترین کتاب سال ۱۹۹۴ را از آن خود کرده است. این سهگانه به دوران پایانی حکومت مسلمانان در اندلس میپردازد. محمد باهر این کتاب را به عنوان «غروب غرناطه» ترجمه کرده است.
گزارشی از کتاب «من پناهنده نیستم» نوشته رضوی عاشور را در ایبنا بخوانید
موج دوم: جنگ و هویت
روایتهای جنگ، تبعید و هویت در ادبیات زنانه عرب
سحر خلیفه (فلسطین)
زندگی زنان در سایه اشغال و سنت
سحر خلیفه (۱۹۴۱-۲۰۲۵) یکی از مشهورترین رماننویسان فلسطینی است که تمام عمر را در شهر نابلس زیست و نوشت. او در آثارش زندگی روزمره زنان فلسطینی را در دو چارچوب سرکوبگر به تصویر میکشد: از یک سو اشغال نظامی اسرائیل، از سوی دیگر سنتهای مردسالارانه درون جامعه خودش.
آثار ترجمهشده به فارسی:
«بهار در آتش» – ترجمه معصومه شبستری، انتشارات کتاب هرمز
شاخصترین اثر نویسنده:
«آفتابپرست» (عباد الشمس) – رمانی که به زندگی زنان فلسطینی در کرانه باختری در روزهای اشغال میپردازد و از آثار کلیدی ادبیات مقاومت فلسطین به شمار میرود.
حنان الشیخ (لبنان)
نقد پدرسالاری و زخمهای جنگ داخلی
حنان الشیخ (متولد ۱۹۴۵ در بیروت) از برجستهترین صداهای فمنیستی در ادبیات عرب است. او که از نوجوانی به دلیل ماهیت تند آثارش با سانسور و تهدید روبهرو بود، در سال ۱۹۷۵ لبنان را به مقصد لندن ترک کرد. رمانهای او بیپروا به نقد سنتهای قبیلهای، سلطه مردانه و خشونت جنسی میپردازند.
آثار ترجمهشده به فارسی:
«نافه» – ترجمه سمیه آقاجانی، انتشارات مروارید
شاخصترین اثر نویسنده:
«حکایت زهره» (حکایة زهرة) نخستین رمان حنان الشیخ که در سال ۱۹۸۰ منتشر شد و به دلیل روایت صریح زنانه، جنجال بزرگی برانگیخت و راه را برای نسل بعدی نویسندگان زن عرب گشود.
گزارشی درباره کتاب «زارهای زنی به نام بیروت» نوشته حنان الشیخ را در ایبنا بخوانید
(سوریه)
تبعید، عشق و روشنفکری در جنگ و صلح
غاده السمان (متولد ۱۹۴۲ در دمشق) شاعر، رماننویس و روزنامهنگار سوری است که بیشتر عمر خود را در تبعید گذرانده. او از نسل روشنفکران سکولار عرب است که با قلمی شاعرانه و تند، به نقد استبداد، جنگ و ریاکاری اجتماعی میپردازد.
آثار ترجمهشده به فارسی:
«بیروت ۷۵» – ترجمه سمیه آقاجانی، انتشارات ماهی
«کابوسهای بیروت» - ترجمه احسان موسوی خلخالی، نشر ماهی
شاخصترین اثر نویسنده:
«کابوسهای بیروت» (کوابیس بیروت)، روایتی سورئال و چندصدایی از جنگ داخلی لبنان که به عنوان یکی از مهمترین آثار ادبیات جنگی عرب شناخته میشود.
گزارشی درباره «کابوسهای بیروت» نوشته غاده السمان را در ایبنا بخوانید
گزارش دیگری درباره کتاب «کابوسهای» بیروت نوشته غاده السمان را در ایبنا بخوانید
هدی برکات (لبنان)
جنگ، روانکاوی و پیچیدگی روابط انسانی
هدی برکات (متولد ۱۹۵۲ در بیروت) نویسنده و روزنامهنگار لبنانی است که سالها در پاریس زندگی میکند. او بر خلاف بسیاری از همنسلانش، کمتر مستقیماً به سیاست میپردازد و بیشتر به لایههای پنهان روان انسان، به ویژه زنان در شرایط بحرانی علاقه دارد. جنگ داخلی لبنان در آثارش همچون پسزمینهای ثابت حضور دارد.
آثار ترجمهشده به فارسی:
«پست شبانه» – ترجمه حمیدرضا مهاجرانی، نشر ثالث
شاخصترین اثر نویسنده:
همان «پست شبانه» (برید اللیل) – این رمان در جهان عرب با استقبال گسترده روبهرو شد و به دلیل پرداخت روانکاوانه به رابطه عشق و فقدان در تبعید، از آثار شاخص هدی برکات محسوب میشود.
«روایت هدی برکات از نوشتن در تبعید» را در ایبنا بخوانید
موج سوم: معاصر و فرمشکن
نسل معاصر: فرمگرایی، تجربهگرایی و عبور از روایت کلاسیک
عدنیه شبلی (فلسطین)
فرمشکنی، رمان سیاسی و نقد آهسته خشونت
عدنیه شبلی (متولد ۱۹۷۴ در فلسطین) یکی از جسورترین صداهای نسل جدید ادبیات عرب است. او که دکترای ادبیات عرب از دانشگاه میشیگان دارد، میان آکادمی و داستاننویسی پل میزند. رمانهای او فرمشکنانه، آهسته و وسواسگرفتهاند؛ خشونت اشغال در انفجار و شلیک روایت نمیکند او در جزئیات روزمره و بوروکراسی خفهکننده روایتش را گسترش میدهد.
آثار ترجمهشده به فارسی:
«نکته جزئی» – ترجمه سارا مصطفیپور، انتشارات ققنوس
شاخصترین اثر نویسنده:
همان «نکته جزئی» (تفصیل ثانوی) – این رمان در سال ۲۰۲۱ مورد توجه بینالمللی قرار گرفت و به دلیل سبک منحصربهفرد و روایت دو زمانه از یک جنایت در نقب، به عنوان یکی از آثار مهم ادبیات معاصر فلسطین شناخته میشود.
گزارشی از کتاب «جزئیات پیشپاافتاده» ترجمه دیگری از «نکته جزئی» نوشته عدنیه شبلی را در ایبنا بخوانید
(الجزایر)
نخستین زن نویسنده الجزایری با ترجمه جهانی
احلام مستغانمی (متولد ۱۹۵۳ در تونس، اصالتاً الجزایری) نخستین زن الجزایری بود که اثری به زبان عربی منتشر کرد و بعدها نخستین زن عرب که آثارش به انگلیسی ترجمه شد. مستغانمی در خانوادهای انقلابی بزرگ شد (پدرش از رهبران مبارزات استقلال الجزایر بود) و این پیشینه در تمام رمانهایش حضور دارد.
آثار ترجمهشده به فارسی:
«سیاه برازنده توست» – ترجمه مریم اکبری، انتشارات نیلوفر
«خاطرات تن» – ترجمه رضا عامری، نشر افراز
شاخصترین اثر نویسنده:
«خاطرات تن» (ذاکرة الجسد) – نخستین رمان احلام مستغانمی که در سال ۱۹۹۳ منتشر شد و پرفروشترین رمان عربی در چند دهه اخیر بوده است. این کتاب به بیش از بیست زبان ترجمه شده و نقطه عطفی در ادبیات معاصر عرب محسوب میشود.
گزارشی درباره کتاب «خاطرات تن» نوشته احلام مستغانمی را در ایبنا بخوانید
بدریه البشر (عربستان سعودی)
زنان ریاض؛ از سنت به مدرنیته
بدریه البشر (متولد ۱۹۶۸ در ریاض) یکی از معدود نویسندگان زن سعودی است که آثارش به فارسی ترجمه شده. او در جامعهای بسیار بسته و مردسالار بزرگ شد اما توانست با رمانهایش زندگی پنهان زنان عربستان را آشکار کند. داستانهای او اغلب در ریاض میگذرد: زنانی که در دیوارهای بلند خانهها و قوانین سخت اجتماعی، رویاهای خود را پنهان میکنند.
آثار ترجمهشده به فارسی:
«دختران هل، دانههای قهوه» – ترجمه انتظار شعبانی، انتشارات آده
شاخصترین اثر نویسنده:
«مهمان پنجشنبه» (زائرۀ الخمیس) – مجموعهای از داستانهای کوتاه که نگاهی روشنگرانه به آیینهای اجتماعی و دینی زنان سعودی دارد و در عربستان با استقبال زیادی روبهرو شد.
گزارشی درباره «زنان پنجشنبههای دورهمی» نوشته بدریه البشر را در ایبنا بخوانید
جوخه الحارثی (عمان)
برنده جایزه بینالمللی بوکر ۲۰۱۹ و روایتهای فرامرزی
جوخه الحارثی (متولد ۱۹۷۸ در عمان) نویسنده و آکادمیسین عمانی است که با رمان «سیدات القمر» در سال ۲۰۱۹ برنده جایزه بینالمللی بوکر (نسخه عربی) شد. او نخستین نویسنده عمانی و چهارمین زن عرب است که به این جایزه دست مییابد. رمانهای او به زندگی در جوامع حاشیهای، مهاجرت و چندگانگی هویت میپردازند.
آثار ترجمهشده به فارسی:
«حریر غزاله» – ترجمه معانی شعبانی، انتشارات ققنوس
شاخصترین اثر نویسنده:
«خانمهای ماه» (سیدات القمر) – برنده جایزه بوکر عربی ۲۰۱۹؛ داستان سه زن در روستایی در عمان که به موضوعات عشق، مذهب و سنت در کرانههای خلیج فارس میپردازد.
گفتوگوی اختصاصی ایبنا را با جوخه الحارثی بخوانید
گفتوگو با معانی شعبانی مترجم کتاب «حریر غزاله» را در ایبنا بخوانید
چند صدای دیگر در حاشیه این نقشه
ده نویسنده اصلی این فهرست، تنها بخشی از زنان قدرتمند داستاننویس عرب هستند که آثارشان به فارسی راه یافته است. در حاشیه این نقشه، صداهای دیگری نیز وجود دارند که هر کدام شایسته معرفی جداگانهاند. در اینجا تنها به سه نام اشاره میکنیم:
می زیاده (لبنان-فلسطین، ۱۸۸۶-۱۹۴۱) – شاعر، نویسنده و روشنفکر نامدار که از پیشگامان ادبیات زنانه در جهان عرب است.
لیلی عثمان (کویت، متولد ۱۹۴۵) – نویسنده و شاعر کویتی که داستانهای کوتاهش تصویری واقعی از زندگی زنان در حاشیه خلیج فارس ارائه میدهد. یکی از داستانهای او در مجموعه «بنویس من زن عرب نیستم» به فارسی منتشر شده است.
از نیل تا کرانههای خلیج فارس
از رود نیل در مصر تا کرانههای خلیج فارس در عمان و عربستان، زنان عرب «یک» صدا ندارند. آنها یک ارکستر چندصدایی خلق کردهاند که در آن رمان سیاسی، نقد پدرسالاری، فرمشکنی زبانی و روایتهای دروننگرانه همزمان شنیده میشود. نوال السعداوی با بدن زنان جنگید، رضوی عاشور تاریخ را از نو نوشت، سحر خلیفه و غاده السمان زخمهای جنگ و اشغال را روایت کردند، و عدنیه شبلی و جوخه الحارثی مسیرهای تازهای در فرم و محتوا گشودند.
خواندن این آثار برای مخاطب ایرانی، دریچهای به جهان «دیگری» فرهنگی است که آینهای برای دیدن شباهتهای عمیق در تجربه زیسته زنان خاورمیانه بهوجود میآورد. مبارزه با سنتهای مردسالارانه، زندگی در سایه جنگ و استبداد، و تلاش برای به دست آوردن صدایی شخصی، اینها دغدغههایی است که از مرزهای جغرافیایی عبور میکند. هر یک از این ده کتاب میتواند نقطه شروعی باشد برای فروپاشی یک کلیشه.
این صداها از نیل تا خلیج فارس پراکندهاند، اما در یک نقطه به هم میرسند: تجربه زن بودن در جهان عرب، مجموعهای از روایتهای متکثر و گاه متناقض.
نظر شما