سرویس تاریخ و سیاست خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، طاهره مهری- مَقْتَل یا مقتلنویسی نوعی تاریخنگاری است که به چگونگی قتل یا شهادت شخصیتهای مهم میپردازد. مقتلنگاری میان شیعیان بیشتر برای شرح شهادت امامان معصوم(ع) و شخصیتهای برجسته شیعه بوده است؛ اما بهجهت رواج مقتلنویسی درباره واقعه کربلا، استفاده از این اصطلاح به نقل رویدادهای مربوط به شهادت امام حسین(ع) و یارانش اختصاص پیدا کرده است. در دهه محرم شیعیان به مناسبت شهادت امام حسین(ع) و یارانش در واقعه کربلا، سوگواری میکنند. به این مناسبت در خصوص مقتلنگاری با محمدکاظم رحمتی، دانشآموخته تاریخ اسلام و عضو هیأت علمی بنیاد دائرهالمعارف اسلامی به گفتوگو نشستیم که در ادامه میخوانید:
شرحی در خصوص مقتلنگاری بیان کنید.
واقعه عاشورا توسط شماری از شاهدان عینی آن ماجرا روایت شده است. روایاتهای اخیر توسط مورخان عراقی در اواخر قرن اول و ابتدای قرن دوم به صورت مکتوب در تکنگاریهایی با عنوان مقتلالحسین علیهالسلام مکتوب شده است. از مهمترین این مقتلها، کتاب مقتلالحسین ابومخنف لوط بن یحیی ازدی، متن بسیار مهمی است که بخش مهمی از آن توسط محمد بن جریر طبری در کتاب تاریخ مشهورش نقل شده است. به دلیل اهتمام اهل بیت به برگزاری مراسم و مجالس تعزیه و یادبود برای شهدای عاشورا، محدثان امامی در کنار مورخان به بیان اخبار و مطالب مختلف درباره حادثه عاشورا و اهتمام به برپایی مراسم تعزیه و سوگواری آن امام همام توجه فراوانی نشان دادهاند. روایتهایی از متنهای اخیر در سنت حدیثی امامیه باقی مانده است.
نخستین مقتلها توسط شیعیان از چه زمانی نوشته شد؟
شاید کهنترین متن مقتل در سنت عالمان امامیه، متنی باشد که جابر بن یزید جعفی (متوفی ۱۲۸) نگاشته باشد. متن اخیر در اختیار شماری از محدثان بوده و در کتابهای خود از آن نقل قول کردهاند. تقریبا به شکل کاملی متن آن توسط مجلسی در کتاب بحارالانوار، جلد ۳۰، ص ۲۸۷-۳۰۰ از نسخههای کاملتر از نسخههای به دست ما رسیده از کتابی به نام دلائلالامه نقل شده است.
آیا مقتلها فقط برای اهل بیت نوشته شدهاند؟
آنچه که به عنوان ادبیات مقتلنگاری در سنت تاریخنگاری به دست ما رسیده و میشناسیم، تقریبا نوعی انحصار مقتلنگاری درباره اهل بیت به شکل کامل و البته به شکل خاصتری درباره امام علی علیهالسلام و امام حسین علیهالسلام را نشان میدهد. اما در قرون دوم تا چهارم توجه به اخبار مربوط به سادات که علیه بنیامیه و عباسیان شوریدهاند، نیز مورد توجه بوده و بخش مهمی از میراث مورخان این دوره را در کتاب بسیار مهم مقاتلالطالبیین نوشته ابوالفرج اصفهانی میتوان دید.
مقتلهای معتبر کدام مقتلها هستند؟
ادبیات مقتلنگاری و ذکر مصائب امام حسین علیهالسلام در طول تاریخ اختصاص به شیعیان نداشته است. ظاهرا عباسیان در تبلیغات خود علیه امویان از بیان حادثه کربلا بهره برده باشند. دلیل این حدس و گمان وجود سنت مقتلخوانی در مناطق ماوراءالنهر از روزگارهای کهن تا امروز است. در مناطق اخیر بسیار محدود شاهد حضور شیعیان بودهایم و این پرسش که ریشه مقتلخوانی در این مناطق به چه سنتی باز میگردد، ما را به اینجا میکشاند که آن را ناشی از فعالیتهای داعیان عباسی که نخست در این مناطق به فعالیت پرداختهاند، بدانیم و البته سنت اخیر در قرون بعدی همچنان تداوم یافته است. مثلا در قرن ششم واعظی برجسته به نام سقسینی که فقیه و عالمی حنفی و ماتریدی بوده در دو مجلس از مجالس املاء خود که با عنوان زهرالریاض به دست ما رسیده، به تفصیل به مقتلخوانی پرداخته است و جالب آن است که اصل کتاب زهرالریاض به زبان فارسی بوده اما اکنون تنها ترجمه عربی آن را در اختیار داریم. همچنین در ادوار بعدی در دیگر مناطق جهان اسلام مانند عثمانی ادبیات مقتلنویسی امام حسین علیهالسلام را شاهد هستیم. بر این اساس ما متنهای مختلفی در بیان حادثه کربلا در اختیار داریم که در ادوار مختلف تاریخی نوشته شده است. در چنین سنت طولانی اخبار و روایتهای مختلف تاریخی را میتوان دید که باید با همان شیوههای مرسوم در دانش تاریخنگاری به نقد و بررسی آنها پرداخت. در چنین سنتی، بسط و گسترش اخبار تاریخی، شخصیتپردازی و مطالب مختلفی را میتوان دید لذا به شکل قاطعی نمیتوان یک متن را به عنوان مقتل معیار معرفی کرد. از کتابهای خوبی که با نگاه انتقادی به بررسی اخبار مربوط به بخشهایی از مقاتل پرداخته، کتاب لولو و مرجان میرزا حسین نوری است.
مقتلهای امام حسین (ع) بیشتر چه مطالبی را بیان میکنند؟
مقتلهای مختلف در کلیت بیانگر ماجرای حادثه کربلا هستند اما این موضوع که تا چه حد نویسندگان آنها به منابع معتبر اتکا داشتهاند یا سنتهای شفاهی شکل گرفته و متداول، گاه متاثر از بافت فرهنگی مقتلنویس بوده و تفاوت پیدا میکنند. به عنوان مثال بخش نسبتا مفصل مقتل امام حسین علیهالسلام در کتاب المصابیح ابوالعباس حسنی عالم و فقیه نامدار زیدی و یا گزارش ابوطالب هارونی (متوفی ۴۲۴) در کتاب امالی خود، روایتهای مقتلهای پیش از خود را منعکس میکنند و این مطلب که نویسندگان آنها از سادات هستند، روایتهای آنها با بیان ماجرا در حافظه تاریخی سادات منطبقتر است. متنی مانند لهوف ابن طاووس ترکیبی میان زبان حال و وقایع تاریخی است و این خود در سنت مقتلنگاریهای دیگری نیز دیده میشود. بهره جستن از زبان حال یعنی پر کردن نقاط غیر مذکور توسط مورخان از یکسو در شکل ادبی دادن به مقتل اهمیت دارد اما در عین حال راه را برای برخی تحریفات نیز هموار میکند. در کل امکان معرفی کردن یک متن به عنوان مقتل معیار بسیار سخت است چرا که گاه حتی برخی از جدیترین منتقدان تاریخی حوادث شهادت امام حسین علیهالسلام خود حادثهای را ذکر کردهاند که برخی دیگر آن را نادرست معرفی کردهاند.
مقتلها در چه مواردی خوانده میشدند، در خصوص آیین مقتلخوانی شرحی بیان کنید. آیا مقتلخوانی هم شیوه و تاریخچه اجرا دارد؟
ادبیات مقتلخوانی در سنتهای جوامع شیعی عراق، ایران و منطقه بحرین قدیم با وجود برخی شباهتها، اسلوبهای خاص خود را نیز دارند. در سده اخیر نگاهی انتقادی باعث نگارش آثاری انتقادی و تا زیادی پیرایشگرانه از حادثه عاشورا شده است. همین نگاه در مجالس روضه نیز قابل مشاهده است. دهه محرم هر شب به نام یکی از بزرگان شهدا کربلا نام دارد و مجلس روضه خوانی با محوریت آن فرد برگزار میشود.
در سنت شیعیان عراق، صبح روز عاشورا اختصاص به قرائت مقتل شهادت امام حسین علیهالسلام را دارد اما در سنت شیعیان ایرانی در شب عاشورا این مسئله مورد توجه است. از سوی دیگر شاعران در طول تاریخ با سرودن اشعار به بیان نوعی مقتلخوانی پرداختهاند که در آن بیان حوادث تاریخی و عاطفی حادثه کربلا است. تعزیهگردانی شکل هنری مقتلخوانی است و این خود باعث ایجاد ادبیات خاص خود شده است. «موسوعه وقعه الطف» مرحوم شبر یکی از مهمترین آثار در تدوین اشعار شاعران عرب در بیان حادثه عاشورا است.
آداب و رسوم محلی مختلف مناطق نیز بخشی از سنتهای حاشیهای این ایام است مانند مالیدن گل بر سر و صورت یا حتی تمام بدن.
نظر شما