سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، فاطمهسادات عبادی: رشته «علم اطلاعات و دانششناسی» به دلیل ماهیت پویا و ارتباط نزدیک با فناوری، همواره با دغدغه بهروز ماندن منابع آموزشی روبهروست. در دنیایی که فناوریهای نوین مثل هوش مصنوعی با سرعت درحال تغییر هستند، نیاز به مقالات علمی و پایگاههای اطلاعاتی برخط بیش از پیش احساس میشود.
در گفتوگویی با مریم فتاحی، نویسنده کتاب «نگاهی نو به سرفصل دروس علم اطلاعات و دانششناسی» و دانشجوی دکتری رشته علم اطلاعات و دانششناسی دانشگاه تهران، به بررسی وضعیت فعلی منابع آموزشی این رشته، چالشهای دانشجویان در دسترسی به پایگاههای اطلاعاتی و میزان ورود مباحثی همچون هوش مصنوعی به سرفصلهای دانشگاهی پرداخته شده است؛ ازجمله آینده منابع آموزشی و تغییر مسیر از منابع چاپی، وضعیت بازار کتابهای کمکآموزشی و زیرساختهای لازم برای ورود جدیتر به حوزههایی مانند علم داده و اطلاعات.
- چقدر منابع درسی و آموزشی رشته علم اطلاعات و دانششناسی، کتابها و مقالات این حوزه، بهروز و مطابق با تغییرات علم و فناوری است؟
در رشته علم اطلاعات و دانششناسی، همیشه یک شکاف زمانی بین ظهور فناوریهای جدید و نگارش منابع درسی وجود دارد. منابع درسی چاپی در حوزه فناوریهای نوین مانند «کاربرد هوش مصنوعی در کتابخانهها» به سرعت کارکرد خود را از دست میدهند؛ بنابراین، برای بهروز ماندن، نباید تنها به منابع درسی چاپی متکی بود؛ اما اگر منابع آموزشی را به معنای تمامی منابع یادگیری شامل پایگاههای اطلاعاتی و مقالات درنظر بگیریم، این رشته یکی از پیشروترین رشتهها در بهروزرسانی منابع آموزشی است. بهطوری که تفاوت اصلی این رشته در سالهای اخیر با گذشته در تغییر مرجع دانش از کتاب به پایگاههای اطلاعاتی آنلاین و مقالات علمی است که دسترسی به دانش روز را فراهم میکنند.
- مهمترین چالشهای پیش روی منابع آموزشی این رشته چیست؟
منابع آموزشی رشته علم اطلاعات و دانششناسی در سالهای اخیر با مجموعهای از چالشها روبهرو است؛ از جمله آنها میتوان به شکاف میان سرعت تحولات فناوری و بهروزرسانی محتوای آموزشی؛ ضعف در نگارش منابع فارسی، بهطوری که بخش زیادی از مطالب جدید رشته در قالب مقالهها و کتابهای انگلیسی هستند که معمولاً با تأخیر زیاد نیز منتشر میشوند و در نتیجه منابع فارسی بهروز و قابل استناد برای دانشجویان کم است؛ نبود پیوند میان آموزش نظری و مهارتهای کاربردی، منابع درسی بیشتر بر مباحث نظری و کمتر به مهارتهای عملی تمرکز دارند و نبود چارچوب یکپارچه منابع آموزشی در بسیاری از دانشگاهها و در نتیجه افت کیفیت آموزشی اشاره کرد.
- دانشجویان رشته علم اطلاعات و دانششناسی در دسترسی به منابع، مقالات و پایگاههای اطلاعاتی بهروز با چه چالشهایی مواجه هستند؟
در این زمینه میتوان به نبود دسترسی به پایگاههای اطلاعاتی بینالمللی در برخی دانشگاهها یا ارائه دسترسی به شکل محدود، چالش مربوط به مهارتهای جستوجوی اطلاعات توسط دانشجویان، بهروز نبودن منابع فارسی که با توجه به اینکه بخش زیادی از منابع علمی این رشته به زبان انگلیسی منتشر میشود و منابع فارسی معمولاً با فاصله زمانی ترجمه یا تألیف میشوند، دانشجویانی که تسلط کمتری به زبان انگلیسی دارند، در استفاده از دانش روز با محدودیت بیشتری روبهرو میشوند. در مجموع برای غلبه بر چالش دسترسی به منابع علمی میتوان با توسعه زیرساختهای اطلاعاتی دانشگاهها، تقویت آموزش سواد اطلاعاتی و استفاده از منابع دسترسی آزاد، تا حد زیادی این محدودیتها را کاهش داد.
- آیا منابع انگلیسی جدید در برنامههای درسی این رشته گنجانده شده یا هنوز کتابهای قدیمی غالب هستند؟
منابع انگلیسی جدید به شکل نسبی در سطح برنامه درسی و سرفصلهای مصوب رشته علم اطلاعات و دانششناسی، گنجانده شدهاند، اما هنوز کتابهای قدیمی و منابع پایه نقش غالب را در ساختار رسمی برنامههای درسی ایفا میکنند؛ کتابهایی که اگرچه از نظر مبانی نظری رشته همچنان ارزشمند هستند، اما جوابگوی تحولات سریع در حوزههایی مانند فناوریهای نوین اطلاعات، هوش مصنوعی و خدمات دیجیتال نیستند. البته باید اشاره کرد در دورههای تحصیلات تکمیلی، بسیاری از اساتید با افزودن مقالات روز، همچنین منابع انگلیسی جدید به شکل کتابهای الکترونیکی، تلاش میکنند شکاف میان برنامه درسی رسمی و تحولات نوین در رشته علم اطلاعات و دانششناسی را جبران کنند.
- تا چه حد مبانی ظهور فناوریهای جدید مانند هوش مصنوعی در سرفصل دروس رشته علم اطلاعات و دانششناسی افزوده شده است؟
خوشبختانه اقدامات قابل توجهی در حوزه ادغام فناوریهای جدید در برنامه درسی و سرفصل دروس توسط کمیته بازنگری رشته علم اطلاعات و دانششناسی، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری انجام و منجر به تدوین دروسی در این زمینه شده است؛ که از جمله آنها میتوان به «هوش مصنوعی در بازیابی اطلاعات و دانش»، «هوش مصنوعی در مدیریت اطلاعات»، «سواد هوش مصنوعی»، «فناوریهای نوظهور در کتابخانههای دانشگاهی» و «فناوریهای نوظهور در کتابخانههای عمومی» اشاره کرد. این موارد نشان از تطبیقپذیری برنامه درسی رشته علم اطلاعات و دانششناسی با فناوریهای نوظهور است. بهنظر میرسد باید در سایر مقاطع و گرایشهای این رشته نیز، درسی جداگانه به مبحث فناوریهای نوظهور و هوش مصنوعی اختصاص یابد و با توجه به اهمیت زیاد و کاربردپذیری فناوریهای نوظهور، درس هوش مصنوعی از درس اختیاری به درس الزامی تغییر پیدا کند.
- آینده منابع آموزشی این رشته را چگونه میبینید؟
آینده منابع آموزشی در رشته علم اطلاعات و دانششناسی به سمت فناوریهای نوظهوری مانند هوش مصنوعی و وب معنایی حرکت خواهد کرد و استفاده از منابع الکترونیکی و حرکت تدریجی به سمت دسترسی آزاد (Open Access) افزایش خواهند یافت و دانشجویان بیش از گذشته با دانش روز آشنا میشوند.
- در بازار کتاب، چقدر منابع کمک آموزشی تخصصی برای این رشته منتشر شده و آیا منابع نشر یافته در این حوزه راضی کننده است یا خیر؟
در بازار نشر، کتابهای کمکآموزشی در رشته علم اطلاعات و دانششناسی از نظر کمی و کیفی با توجه به فناوریهای نوظهوری مانند هوش مصنوعی و وب معنایی راضیکننده نیست، اما این مسیر در حال حرکت به سمت تخصصگرایی و همگرایی با فناوریهای نوین است. آینده بازار کتاب این رشته، نه در کتابهای چاپی سنتی، بلکه در کتابهای الکترونیکی تعاملی و محتوای آموزشی چندرسانهای است.
- به کدام موضوعات علمی در رشته علم اطلاعات و دانششناسی، کمتر پرداخته شده است؟
در سالهای اخیر با وجود گسترش دامنه این رشته، هنوز برخی موضوعات علمی مهم بهطور جدی و نظاممند مورد توجه قرار نگرفتهاند و میتوانند مسیرهای مهم پژوهشی و آموزشی آینده این رشته باشند که از جمله آنها میتوان به اخلاق اطلاعات و اخلاق هوش مصنوعی، علم داده و تحلیل دادههای اطلاعاتی، طراحی کاربرمحور در پایگاههای اطلاعاتی، حکمرانی اطلاعات، آیندهپژوهی و سناریونویسی در علم اطلاعات و ارزیابی اثرات اجتماعی فناوریهای اطلاعاتی اشاره کرد.
- وضعیت کتابهای لاتین معتبر این رشته چگونه است و آیا دانشجویان به آنها دسترسی دارند؟ یا در خارج از فضای دانشگاه میتوانند به این منابع دسترسی داشته باشند؟
در حال حاضر، منابع لاتین این رشته از نظر نشر علمی، تنوع موضوعی و بهروز بودن در وضعیت نسبتاً مطلوبی قرار دارند. همچنین به این شاخصها بایستی توجه کرد، از نظر انتشار و کیفیت، وضعیت منابع لاتین رشته مطلوب و پویاست؛ از نظر دسترسی دانشجویان در دانشگاه، دسترسی نهادی محدود، ولی موجود است؛ از نظر دسترسی دانشجویان خارج از فضای دانشگاه، محدود و پرهزینه است و در نهایت روند جهانی، با وجود حرکت تدریجی به سمت دسترسی آزاد (Open Access)، هنوز این روند کامل نشده است.
- در رشته علم اطلاعات و دانششناسی به چه زمینههایی بیشتر باید توجه شود و نیازمندی اصلی در کدام بخشها وجود دارد؟
با توجه به ظهور فناوریهای نوین در رشته علم اطلاعات و دانششناسی، چند حوزه وجود دارد که میتوان آنها را از مهمترین نیازهای فعلی و آینده رشته دانست، زیرا هم با تحولات فناوری همسو هستند و هم نقش اجتماعی و علمی این رشته را در دانشگاهها و جامعه تقویت میکنند که از جمله میتوان به مدیریت دادههای پژوهشی، کتابخانههای دیجیتال و زیرساختهای اطلاعاتی، سواد اطلاعاتی و سواد رسانهای، سازماندهی دانش در محیطهای نوین، علمسنجی، کتابسنجی و کاربرد هوش مصنوعی در خدمات اطلاعاتی اشاره کرد.
نظر شما