سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): محرم که از راه میرسد، جغرافیای لرستان سراسر به یک تکیه بزرگ تبدیل میشود. آیینهای عاشورایی در این دیار، از «چهل منبر و گِلمالی» گرفته تا نواختن موسیقی حزنانگیز «چمرونه»، همگی حکایت از سوگی عمیق دارند. در این میان، تعزیهخوانی به عنوان رسانهای سنتی و قدرتمند، قرنهاست که وظیفه انتقال مفاهیم عاشورایی را بر عهده دارد.
اجرای تعزیه در بسیاری از مناطق لرستان از جمله الیگودرز، خرمآباد، بروجرد، ازنا و ... سابقهای طولانی دارد و در برخی روستاها همچنان به شیوه سنتی اجرا میشود. ویژگی شاخص این مجالس، آمیختگی شبیهخوانی با نغمهها و لحنهای محلی است؛ امری که به باور پژوهشگران، تعزیه لرستان را از بسیاری مناطق دیگر کشور متمایز کرده است. برای بررسی دقیقتر شیوههای تعزیهخوانی در این استان، به سراغ بررسی نظر چند تن از پژوهشگران، کارشناسان فرهنگ عامه لرستان رفتهایم.
نگاه پژوهشگران به ریشههای فرهنگی تعزیه
زندهیاد حمید ایزدپناه که از شناختهشدهترین پژوهشگران فرهنگ و موسیقی لرستان به شمار میرود، در آثار خود بر نقش موسیقی محلی در آیینهای مذهبی و سوگواری مردم این استان تأکید کرده است. بررسی نوشتههای او نشان میدهد که بسیاری از لحنها و مقامهای آوازی مورد استفاده در تعزیه، با ساختار موسیقی بومی لرستان پیوندی عمیق دارند.
همچنین سکندر اماناللهی بهاروند در پژوهشهای مردمشناسانه خود، آیینهای مذهبی را بخشی از نظام فرهنگی و اجتماعی جامعه لر معرفی میکند؛ آیینهایی که علاوه بر جنبه اعتقادی، کارکردهای هویتی و همبستگی اجتماعی نیز دارند.
از سوی دیگر، علیمردان عسگری عالم در آثار مرتبط با فرهنگ عامه لرستان، به نقش باورها، سنتها و روایتهای شفاهی در شکلگیری آیینهای جمعی اشاره کرده است؛ موضوعی که در تعزیه نیز بهوضوح قابل مشاهده است.
مرتضی آذرفر از پژوهشگران و هنرمندان هنرهای نمایشی شهرستان الیگودرز در گفتوگو با ایبنا گفت: اجرای تعزیه در این شهرستان تنها یک نمایش آیینی نیست؛ بلکه ریشه در جان مردمانی دارد که نسل به نسل، این میراث ارجمند را با افتخار منتقل کردهاند.
وی افزود: رغبت و استقبال چشمگیر هنرمندان شهرستان به اجرای تعزیه، نه تنها به دلیل جنبههای هنری و مذهبی آن است؛ بلکه از پیوند عمیق این هنر با خاطرات خانوادگی، باورهای مذهبی و فرهنگ بومی ناشی میشود.
آذرفر عنوان کرد: در بسیاری از خانوادههای این شهرستان، تعزیهخوانی همچون یک سنت دیرینه است که از پدر به پسر و از استاد به شاگرد منتقل شده و هنوز هم در محافل خانوادگی از خاطرات پرشور اجراهای گذشته سخن گفته میشود.
این پژوهشگر بیان کرد: لباسها، تیغهها، اشعار و نغمهها، همگی بار عاطفی و هویتی دارند که به هنرمندان جوان انگیزه میدهد تا این راه را با جدیت ادامه دهند.
آذرفر گفت: وجود پیشینهای غنی از اجرای تعزیه در این منطقه، همراه با خاطرههای جمعی مردم، موجب شده است که نسل جدید نیز با شور و اشتیاق، به این عرصه وارد شوند و هر ساله در ایام محرم، صحنههای سوزناک عاشورایی را با دل و جان بازآفرینی کنند.
وی افزود: در حقیقت، تعزیه در این شهرستان نه یک فعالیت موسمی، بلکه بخشی از زندگی و حافظه فرهنگی مردم است؛ هنری زنده، پرشور و بیبدیل که همچنان در دلها جای دارد.
تعزیه در لرستان؛ تلفیق آیینهای عاشورایی با غنای فرهنگ بومی
سیدمحمد سیفزاده، نویسنده و پژوهشگر حوزه فرهنگ و هنر لرستان نیز با تأکید بر جایگاه ممتاز تعزیهخوانی در هویت فرهنگی این استان گفت: تعزیه در لرستان تنها یک نمایش آیینی نیست، بلکه گنجینهای است که پیوندی عمیق میان سوگواری اهلبیت (ع) و اصالتهای بومی برقرار کرده است.
وی درباره مؤلفههای متمایز تعزیهخوانی در لرستان اظهار کرد: بررسی شیوههای اجرایی تعزیه در مناطق مختلف استان نشان میدهد که چند ویژگی بنیادین در بیشتر مجالس، از کوهدشت و دلفان تا بروجرد و خرمآباد و الیگودرز، اشتراک دارد که این آیین را از سایر مناطق کشور متمایز میکند.
این پژوهشگر، استفاده از لحنهای بومی را نخستین شاخصه این هنر دانست و افزود: تعزیهخوانان لرستانی اشعار و دیالوگها را با لحنها و نغمههایی نزدیک به موسیقی غنی لری و لکی اجرا میکنند که این همنشینی، تأثیر عاطفی و حماسی مجالس را بهطور چشمگیری افزایش داده است.
وی مشارکت گسترده و بیتکلف مردم را دومین ویژگی برشمرد و تأکید کرد: در مناطق روستایی و شهرهای کوچک، تعزیه همچنان یک رویدادِ زنده اجتماعی است؛ بهگونهای که از فراهمسازی مقدمات تا اجرای نهایی، بخش قابلتوجهی از جامعه محلی با نیت نذری و ارادت قلبی در آن نقشآفرینی میکنند که این امر در تقویت سرمایه اجتماعی جامعه محلی نقش بسزایی دارد.
سیفزاده همچنین انتقال شفاهی تجربهها را یکی از نقاط قوت و در عین حال آسیبپذیر این هنر دانست و گفت: بخش مهمی از دانش تعزیهخوانی در لرستان سینه به سینه و از طریق نظام استاد و شاگردی منتقل شده و متأسفانه بخش زیادی از این ظرافتها در متون مکتوب ثبت نشده است.
وی با اشاره به حضور عناصر نمایشی بومی افزود: شیوه حرکت بازیگران، نوع پوشش و برخی اصطلاحات رایج در مجالس، متأثر از فرهنگ پهلوانی و حماسهسرایی کهن در لرستان است که به تعزیه جلوهای خاص بخشیده است.
به صدا درآمدن زنگ خطر برای میراث شفاهی
نویسنده کتاب «حنجرههای عاشورایی» با اشاره به چالشهای پیشروی این میراث آیینی گفت: با وجود ریشهدار بودن این هنر، امروز تعزیه در لرستان با چالشهای جدی از جمله کاهش تعداد پیشکسوتان، مهاجرت نسل جوان از روستاها به شهرها و گسست زنجیره انتقال دانش مواجه است. همچنین، کمبود مستندسازیِ علمی و محدود شدن برخی اجراهای سنتی در برابر هجوم نمایشهای مدرن، تهدیدی برای اصالت این آیین به شمار میرود.
سیفزاده بر ضرورت مداخله نهادهای فرهنگی تأکید کرد و گفت: ثبت ملی شیوههای اجرایی، گردآوری و تصحیح نسخههای کهن تعزیه، برگزاری کارگاههای آموزشی برای نسل جدید و حمایت مادی و معنوی از گروههای فعال در مناطق محروم، از ضروریات انکارناپذیر برای حفظ و پویایی این میراث ارزشمند معنوی است.
این کارگردان لرستانی با اشاره به ضرورت ساماندهی گروههای تعزیه در کشور بر احیای تعزیه و گونههای نمایشی آن تأکید کرد و یادآور شد: تعزیه هنری است که پیشینه تاریخی دارد و موجب صیانت از ریشههای فرهنگی - آئینی خواهد شد.
وی ابراز امیدواری کرد: با همافزایی متولیان فرهنگی و فعالان این حوزه، تعزیه لرستان بتواند با حفظ اصالتهای خود، به عنوان بخشی از هویت ملی در برابر تغییرات زمانه مصون بماند.
مسئول هیئت تعزیه اعظم لرستان نیز گفت: برنامههای هیئت تعزیه اعظم بیش از ۱۵ سال است که در روز تاسوعا، از ورود حضرت امام حسین (ع) به سرزمین کربلا در خرمآباد آغاز میشود و تا لحظه شهادت آن حضرت اجرا میشود و پس از آن، برنامه شام غریبان برگزار خواهد شد. این بخش از مراسم، روایتگر وقایع پس از شهادت امام حسین (ع) تا رسیدن کاروان اهلبیت به خرابه شام خواهد بود.
سجاد بابایی با اشاره به شهادت ۲ عضو این هیئت در جنگ ۱۲ روزه گفت: رضا دریکوند، که نقش حضرت علیاکبر(ع) را در تعزیهها ایفا میکرد و محمود زینیوند، که مسئولیت انتظامات و پشتیبانی فنی را بر عهده داشت، در جنگ ۱۲ روزه شهید شدند و امسال دومین سال است که عزاداری در هیئت تعزیه اعظم لرستان، به روایتی چندلایه از فقدان، دلبستگی، مقاومت و بازخوانی آیین بدل خواهد شد.
تعزیهخوانی در لرستان صرفاً بازآفرینی واقعه عاشورا نیست؛ عرصهای است که در آن تاریخ، مذهب، موسیقی و فرهنگ بومی در کنار یکدیگر قرار میگیرند. آنچه این آیین را در استان متمایز میکند، پیوند عمیق آن با هویت فرهنگی مردم لرستان است؛ پیوندی که سبب شده تعزیه همچنان در حافظه جمعی جامعه زاگرس زنده بماند و از نسلی به نسل دیگر منتقل شود.
نظر شما