سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - کوروش دیباج: زایندهرود در دهههای اخیر دیگر صرفاً یک رودخانه در مرکز فلات ایران نیست. این رود، بهتدریج از یک عنصر طبیعی و هیدرولوژیک فراتر رفته و به یک «مسئله فرهنگی، اجتماعی، زیستمحیطی و حتی هویتی» تبدیل شده است؛ مسئلهای که در حافظه جمعی مردم اصفهان و بسیاری از ایرانیان، با مفاهیمی چون زندگی، آبادانی، کشاورزی، معماری، شعر، آیین و اکنون با واژههایی مانند بحران، خشکی و انتظار گره خورده است.
در چنین زمینهای، آثار هنری و مستندنگارانهای که تلاش میکنند زایندهرود را نه فقط از منظر آمار و دادههای محیطزیستی، بلکه از زاویه تجربه زیسته و حافظه تصویری روایت کنند، اهمیت دوچندان پیدا میکنند. کتاب «کنار هر رودی قدم زدم، آن رود زایندهرود شد» اثر رضا نوربختیار، در همین دسته از آثار قرار میگیرد؛ اثری که میکوشد از خلال عکاسی مستند، روایتی چندلایه از یک رودخانه در گذار ارائه دهد.
این کتاب، در امتداد سنت کتابهای عکس و مستند اجتماعی در ایران، زایندهرود را بهعنوان یک «سوژه فرهنگی-تاریخی» بازنمایی میکند؛ سوژهای که دیگر تنها موضوع یک بحران محیطزیستی نیست، بلکه حامل لایههای پیچیدهای از هویت، زیست روزمره، خاطره جمعی و تغییرات اقلیمی است.
جایگاه کتاب در ادبیات تصویری بحران آب
در سالهای اخیر، ادبیات و هنر مستند در ایران، بهویژه در حوزه محیطزیست، به سمت ثبت بحرانهای خاموش حرکت کرده است. بحران آب، فرونشست زمین، خشک شدن تالابها و تغییرات اقلیمی، به موضوعاتی تبدیل شدهاند که نه تنها در گزارشهای علمی، بلکه در آثار هنری و مستند نیز بازتاب یافتهاند.
کتاب نوربختیار را میتوان در امتداد همین جریان تحلیل کرد؛ جریانی که در آن عکاس یا مستندساز، صرفاً ثبتکننده تصویر نیست، بلکه به نوعی «روایتگر حافظه محیطزیست» تبدیل میشود. در این رویکرد، تصویر دیگر فقط سند نیست، بلکه حامل معناست؛ معنایی که از ترکیب طبیعت، انسان، زمان و فراموشی شکل میگیرد.
زایندهرود در این کتاب، از یک پهنه آبی به یک «روایت در حال تغییر» تبدیل میشود. این تغییر، صرفاً در سطح طبیعت رخ نداده، بلکه در سطح ادراک جمعی نیز قابل مشاهده است؛ جایی که رودخانه، در ذهن مخاطب، از جریان آب به جریان خاطره و سپس به جریان فقدان تبدیل میشود.
ساختار روایی کتاب؛ از مسیر رود تا مسیر خاطره
کتاب «کنار هر رودی قدم زدم، آن رود زایندهرود شد» مجموعهای از عکسهای مستند است که مسیر زایندهرود را از سرچشمههای زاگرس تا تالاب گاوخونی دنبال میکند. این مسیر، تنها یک جغرافیای طبیعی نیست، بلکه نوعی «نقشه حافظه» محسوب میشود؛ نقشهای که در آن، هر نقطه از رودخانه، حامل یک لایه تاریخی، فرهنگی یا اجتماعی است.
در این کتاب، رودخانه بهصورت خطی ساده از بالا به پایین روایت نمیشود، بلکه بهصورت لایهلایه و تدریجی درک میشود. عکسها، در کنار هم، نوعی روایت غیرکلامی میسازند که در آن، تغییرات تدریجی بستر رود، کاهش جریان آب، تغییر پوشش گیاهی، و حضور یا غیاب انسان، همگی به نشانههایی از یک تحول بزرگتر تبدیل میشوند.
این ساختار، کتاب را از یک مجموعه عکس صرف خارج کرده و به یک «روایت تصویری پیوسته» نزدیک میکند؛ روایتی که در آن، هر تصویر نه یک نقطه مستقل، بلکه بخشی از یک جریان معنایی بزرگتر است.
زایندهرود بهعنوان حافظه فرهنگی
یکی از مهمترین لایههای معنایی این کتاب، بازنمایی زایندهرود بهعنوان «حافظه فرهنگی» است. در تاریخ اصفهان، زایندهرود همواره نقشی فراتر از یک منبع آب داشته است. این رود، در شکلگیری ساختار شهری، توسعه کشاورزی، شکلگیری باغها، پلها و حتی آیینهای اجتماعی نقش اساسی ایفا کرده است.
در واقع، بخش مهمی از هویت تاریخی اصفهان، بر پایه حضور زایندهرود شکل گرفته است؛ حضوری که در ادبیات، شعر، سفرنامهها و روایتهای تاریخی نیز بارها تکرار شده است. بنابراین، خشکی یا کاهش جریان این رود، تنها یک مسئله محیطزیستی نیست، بلکه نوعی «اختلال در حافظه تاریخی یک شهر» محسوب میشود.
کتاب نوربختیار، با تمرکز بر این لایه، تلاش میکند نشان دهد که چگونه یک تغییر طبیعی، میتواند به تغییر در حافظه جمعی منجر شود. در این نگاه، زایندهرود نه فقط یک موضوع عکاسی، بلکه یک «سوژه هویتی» است.
نگاه مستندنگارانه؛ میان واقعیت و روایت
در آثار مستند، همواره این پرسش مطرح است که مرز میان «ثبت واقعیت» و «ساخت روایت» کجاست. در کتابهای عکس، این مسئله پیچیدهتر نیز میشود؛ زیرا هر انتخاب
زاویه، هر لحظه ثبتشده و هر قاب، نوعی انتخاب روایی محسوب میشود
در مورد کتاب نوربختیار نیز میتوان گفت که نگاه او صرفاً به ثبت وضعیت موجود محدود نمیشود، بلکه تلاش دارد از خلال تصویر، نوعی روایت انسانی و تاریخی ارائه دهد. در برخی معرفیها نیز اشاره شده است که عکسهای این مجموعه، صرفاً تصاویر طبیعت نیستند، بلکه «روایتگر آغاز بحران» و تغییر تدریجی یک زیستبوم هستند.
این رویکرد، کتاب را در دسته آثار مستند اجتماعی قرار میدهد؛ آثاری که در آنها، انسان و محیط بهصورت جداگانه دیده نمیشوند، بلکه در یک رابطه پیچیده و متقابل تحلیل میشوند.
زایندهرود و مسئله بحران آب؛ از طبیعت تا سیاست
نمیتوان از زایندهرود سخن گفت و به مسئله بحران آب در فلات مرکزی ایران اشاره نکرد. این رودخانه، یکی از نمادهای اصلی بحران منابع آب در کشور است؛ بحرانی که ابعاد آن تنها طبیعی نیست، بلکه اقتصادی، اجتماعی و مدیریتی نیز هست.
در چنین زمینهای، آثار هنری و مستند، نقش مهمی در انتقال تجربه انسانی این بحران دارند. آنها میتوانند آنچه را که در قالب آمار و گزارشهای رسمی بیان میشود، به زبان تصویر و احساس ترجمه کنند.
کتاب نوربختیار نیز در همین چارچوب قابل فهم است؛ کتابی که تلاش میکند بحران آب را نه فقط بهعنوان یک مسئله فنی، بلکه بهعنوان یک تجربه زیسته به تصویر بکشد. در این تجربه، خشکی رودخانه تنها یک داده نیست، بلکه یک فقدان است؛ فقدانی که در زندگی روزمره مردم، در کشاورزی، در منظر شهری و در خاطره جمعی بازتاب دارد.
نقش عکاس در بازسازی روایت رود
در این کتاب، عکاس صرفاً یک ناظر بیرونی نیست. او در واقع به نوعی «میانجی میان رود و مخاطب» تبدیل میشود. وظیفه او نه فقط ثبت آنچه هست، بلکه بازنمایی آن چیزی است که در حال تغییر یا از دست رفتن است.
در این معنا، عکاسی به یک ابزار صرفاً زیباییشناختی محدود نمیشود، بلکه به یک ابزار روایت تاریخی تبدیل میگردد. هر عکس، بخشی از یک شهادت تصویری است؛ شهادتی درباره وضعیت یک رودخانه، یک شهر و یک زیستبوم.
اهمیت انتشار چنین آثاری در فضای فرهنگی امروز
انتشار کتابهایی از این دست، در فضای فرهنگی امروز ایران، اهمیت دوگانهای دارد. از یک سو، این آثار به ثبت مستند وضعیت محیطزیست کمک میکنند و از سوی دیگر، به شکلگیری گفتوگوی فرهنگی درباره آینده منابع طبیعی منجر میشوند.
در واقع، چنین آثاری میتوانند پلی میان سه حوزه باشند: علم، هنر و جامعه. علم، داده و تحلیل ارائه میدهد؛ هنر، تجربه و احساس را منتقل میکند؛ و جامعه، در نهایت با هر دو درگیر میشود.
کتاب «کنار هر رودی قدم زدم، آن رود زایندهرود شد» را میتوان در همین نقطه تقاطع دید؛ نقطهای که در آن، تصویر به ابزار گفتوگو درباره آینده تبدیل میشود.
زایندهرود بهمثابه روایت ناتمام
در نهایت، کتاب رضا نوربختیار را میتوان تلاشی برای ثبت «روایت ناتمام زایندهرود» دانست؛ روایتی که هنوز پایان نیافته و همچنان در جریان است. این رودخانه، چه در جریان آب و چه در جریان تصویر، همچنان موضوعی زنده در حافظه جمعی ایرانیان باقی مانده است.
زایندهرود در این کتاب، نه یک گذشته کاملشده و نه یک حال تثبیتشده است؛ بلکه روایتی در حال شدن است. روایتی که هر قاب آن، بخشی از یک پرسش بزرگتر را پیش میکشد: چگونه میتوان یک رودخانه را در حافظه نگه داشت، وقتی جریان آن دستخوش تغییر شده است؟
پاسخ این پرسش، شاید دقیقاً همان چیزی باشد که این کتاب تلاش میکند ارائه دهد: تبدیل رود به روایت، و تبدیل روایت به حافظه.
نظر شما