سرویس تاریخ و سیاست خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، کتاب «ابداع خاورمیانه؛ بریتانیا و خلیجفارس در عصر امپریالیسم جهانی» تالیف گیومت کروزه و ترجمه آرمان کیانیفر از سوی انتشارات شیرازه به بازار کتاب آمد.
این کتاب اثری مهم در حوزه تاریخ بینالملل، تاریخ امپریالیسم و ژئوپلیتیک است که با تمرکز بر خلیج فارس در قرن نوزدهم، روایتی متفاوت از شکلگیری خاورمیانه مدرن ارائه میدهد.
کتاب بر این ایده اصلی متمرکز است که «خاورمیانه» نه یک واقعیت جغرافیایی طبیعی و دیرینه، بلکه یک برساخت سیاسی و راهبردی است که در بستر منافع امپراتوری بریتانیا، بهویژه از منظر بریتانیای هند، شکل گرفت. کروزه با این استدلال، نگاه رایج به تاریخ منطقه را که معمولا از اواخر امپراتوری عثمانی، جنگ جهانی اول یا کشف نفت آغاز میشود، به چالش میکشد و نشان میدهد که بنیانهای ژئوپلیتیکی این فضا بسیار زودتر و در پیوند با امنیت راههای امپراتوری بریتانیا پدید آمده بود.
نقطه کانونی تحلیل کتاب، نقش خلیج فارس بهعنوان فضای واسط میان هند، اقیانوس هند و غرب آسیاست. از نگاه نویسنده، برای بریتانیا حفاظت از هند بهعنوان مهمترین مستعمره امپراتوری، مستلزم کنترل دقیق مسیرهای دریایی و مهار هرگونه تهدید احتمالی از سوی قدرتهایی چون فرانسه و روسیه بود. در نتیجه، خلیج فارس بهتدریج از یک فضای تجاری و دریایی منطقهای به حوزهای با اهمیت راهبردی جهانی تبدیل شد. کتاب نشان میدهد که بریتانیا این تسلط را عمدتا نه از طریق استعمار رسمی و اشغال مستقیم، بلکه از راه چیزی که میتوان امپراتوری غیررسمی نامید پیش برد: شبکهای از معاهدات با شیوخ محلی، حضور دریایی دائمی، نظارت بر تجارت، ایجاد خطوط ارتباطی چون پست و تلگراف و مداخله مستمر در نامگذاری و تعریف تهدیدها. جابهجایی زاویه دید تاریخی یکی از مهمترین دستاوردهای کتاب است. بسیاری از روایتهای مرسوم، خاورمیانه را از مسیر فروپاشی عثمانی، تقسیمات پس از جنگ جهانی اول و ظهور دولتهای ملی توضیح داده شده است.
گیومت کروزه مورخ امپراتوری بریتانیا و خاورمیانه است با تمرکز ویژه بر خلیج فارس و اقیانوس هند.
این پژوهشگر نشان میدهد که اگر به قرن نوزدهم و خلیج فارس بازگردیم، میتوان دید که بسیاری از الگوهای بعدی قدرت، کنترل و تعریف منطقه از همان زمان در حال ساخته شدن بودهاند. در این روایت، کشف نفت علت اولیه اهمیت خلیج فارس نیست، بلکه عاملی است که اهمیت ساختاری پیشاپیش موجود را تشدید میکند. به بیان دیگر، نفت بر منطقهای وارد شد که پیشتر در تخیل و عمل امپراتوری بهعنوان گرهای راهبردی تثبیت شده بود.
کتاب «ابداع خاورمیانه» از نظر روششناسی نیز قابل توجه است، زیرا تاریخ دیپلماتیک و راهبردی را با عناصر فضایی و زیستمحیطی پیوند میزند. کروزه به نقش بادهای موسمی، مسیرهای کشتیرانی، اقتصاد مروارید و ویژگیهای دریایی خلیج فارس توجه میکند و از این طریق نشان میدهد که ژئوپلیتیک تنها حاصل تصمیمهای دولتی نیست، بلکه در تعامل با محیط، تجارت و ریتمهای طبیعی شکل میگیرد. این رویکرد، اثر را از روایتهای صرفا سیاسی متمایز میسازد و عمق تحلیلی بیشتری به آن میدهد. در عین حال، محدودیتهایی نیز در کتاب دیده میشود. مهمترین آن وابستگی گسترده به آرشیوهای بریتانیایی و اسناد India Office است. این منابع برای فهم ذهنیت و سازوکار امپراتوری بسیار ارزشمند هستند، اما در نتیجه آن، صدای بازیگران محلی، جوامع عربی ساحل جنوبی خلیج فارس و نیز ایرانیان کمتر بهصورت مستقل و از خلال منابع بومی شنیده میشود. از سوی دیگر کتاب از نثری آکادمیک و متراکم برخوردار است و آن را بیشتر مناسب پژوهشگران و خوانندگان آشنا با تاریخ امپریالیسم میسازد تا مخاطب عمومی.
در مجموع، «ابداع خاورمیانه» کتابی مهم و بازنگرانه است که نشان میدهد خاورمیانه بیش از آنکه صرفا یک نام جغرافیایی باشد، محصول فرایندهای قدرت، طبقهبندی و امنیتسازی امپراتوری است. ارزش اصلی کتاب در این است که ریشههای ساختارهای قدرت در خلیج فارس را پیش از نفت و پیش از نظم پساعثمانی آشکار میکند و خواننده را وادار میسازد درباره منشأ مفاهیمی که امروز بدیهی به نظر میرسند، دوباره بیندیشد.
کتاب «ابداع خاورمیانه؛ بریتانیا و خلیجفارس در عصر امپریالیسم جهانی» تالیف گیومت کروزه و ترجمه آرمان کیانیفر با 329 صفحه و بهای 880 هزار تومان از سوی انتشارات شیرازه منتشر شد.
نظر شما