به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، ادبیات روسیه همواره یکی از تأثیرگذارترین و پرمخاطبترین جریانهای ادبی در جهان بوده است. در ایران نیز، از دوران نهضت ترجمه در سده چهاردهم هجری، آثار نویسندگان بزرگ روسی با استقبالی بینظیر روبهرو شدهاند. بررسیهای میدانی در کتابفروشیهای تهران، گزارشهای آمار نمایشگاه مجازی کتاب تهران، حاکی از آن است که شاهکارهای ادبیات روسیه، بهویژه آثار فئودور داستایفسکی و لئو تولستوی، همواره در صدر فهرست پرفروشها قرار دارند. یکی از دلایل این محبوبیت پایدار، نزدیکی جغرافیایی و پیوندهای فرهنگی دیرینه میان ایران و روسیه و نیز انطباق مضامین عمیق انسانی و اجتماعی این آثار با فضای فکری و فرهنگی جامعه ایرانی است.
انتشارات علمی و فرهنگی سالهاست با درک این نیاز و استقبال، مجموعهای ارزشمند از شاهکارهای ادبیات کلاسیک روسیه را با برگردانی از مترجمان نامدار و صاحبسبک ایرانی منتشر میکند. این آثار از نظر ادبی دارای اعتباری جهانی هستند و به واسطه ترجمههای دقیق و ادبیِ این پیشکسوتان، به گنجینهای بیبدیل برای علاقهمندان به ادبیات داستانی در ایران تبدیل شدهاند. در این گزارش هفت عنوان از این آثار را معرفی میکنیم:
«خاک بکر» نوشته ایوان سرگیویچ تورگنیف با ترجمه عبدالرحمان زرندی
«نیه توچکا» (نیه توچکا نیزوانُف) اثر فئودور داستایفسکی با ترجمه محمد قاضی
«یادداشتهای زیرزمینی» از فئودور داستایفسکی با ترجمه رحمت الهی
«خاطرات خانه مردگان» نوشته فئودور داستایفسکی با ترجمه محمدجعفر محجوب
«داستایفسکی به آنا» (گزیده نامههای داستایفسکی به همسرش) با ترجمه یلدا بیدختینژاد
«نازنین و بوبوک» (مجموعه داستانهای کوتاه) از فئودور داستایفسکی با ترجمه رحمت الهی
«پدران و پسران» اثر ایوان سرگیویچ تورگنیف با ترجمه مهری آهی
در ادامه به بررسی هر یک از این شاهکارها و جایگاه ویژه آنها در ادبیات جهان و ایران میپردازیم.
خاک بکر (تورگنیف / ترجمه عبدالرحمان زرندی)
ایوان تورگنیف را در کنار تولستوی و داستایفسکی، یکی از سه رماننویس بزرگ قرن نوزدهم روسیه میدانند. رمان «خاک بکر» واپسین و از نظر بسیاری، بلندپروازانهترین رمان تورگنیف است که در سال ۱۸۷۷ منتشر شد. تورگنیف در این کتاب به تصویرگری جنبش پوپولیستی (نارودنیکها) میپردازد؛ جنبشی از روشنفکران جوان که در دهههای ۱۸۶۰ و ۱۸۷۰ میلادی با ردّ زندگی اشرافی، جامه دهقانان را بر تن میکردند و «به میان مردم» میرفتند تا بذر انقلاب را در دل دهقانان روس بکارند. این اثر علاوهبر تحلیل دقیق عناصر ملیِ تشکیلدهنده سازمانهای سری انقلابی آن روزگار، توجیهی تاریخی برای جنبش نهیلیستی و پیشبینی شکست ظاهری آن ارائه میدهد و ریشههای عمیق و ضرورت چنین جنبشی را آشکار میسازد. شخصیت محوری داستان، الکسی دیمیتریویچ نژدانف (پسر نامشروع یک نجیبزاده) است که میخواهد دهقانان را به کنشهای سیاسی وادارد. ترجمه این اثر توسط عبدالرحمان زرندی، که از چهرههای باسابقه در ترجمه ادبیات روسی به فارسی است در انتشارات علمی و فرهنگی منتشر شده، این اثر در فهرست «۱۰۰۱ کتاب که باید قبل از مرگ بخوانید» نیز ثبت شده است.
نیه توچکا (داستایفسکی / ترجمه محمد قاضی)
«نیه توچکا» رمانی ناتمام از فئودور داستایفسکی است که به سبک «رمان تربیتی» و در قالب یک «اعترافنامه» نوشته شده و ماجراهای دوران کودکی و نوجوانی دختری به همین نام را روایت میکند. عنوان این کتاب در زبان روسی تقریباً به معنای «هیچکسِ بینام و نشان» است که بر ناامنی هویتی شخصیت اصلی داستان اشاره دارد. داستایفسکی بیش از دو سال و نیم برای نگارش این اثر تلاش کرد، اما به دلیل دستگیری در جریان «ماجرای پتراشفسکی» و تبعید به سیبری، هرگز موفق به اتمام آن نشد. با این حال، همین بخش ناتمام نیز از معدود آثار داستایفسکی است که راوی و قهرمان اصلی آن یک زن است و از این جهت در میان آثار او جایگاهی منحصربهفرد دارد.
«نیه توچکا» شامل فضای داستانی پرالتهاب، روابط آشفته و تحلیلهای روانشناسانه از هنرمندانی شکستخورده است. این رمان توسط محمد قاضی (۱۲۹۲-۱۳۷۶) به فارسی برگردانده شده است. محمد قاضی که از او به عنوان «پدر ترجمه نوین ایران» یاد میشود، در طول پنجاه سال فعالیت خود ۶۸ اثر ادبی از جمله «دن کیشوت»، «زوربای یونانی» و «شازده کوچولو» را به فارسی ترجمه کرد و در سالهای ۱۳۳۶ تا ۱۳۳۷ جایزه بهترین ترجمه سال را از دانشگاه تهران دریافت کرد.
یادداشتهای زیرزمینی (داستایفسکی / ترجمه رحمت الهی)
«یادداشتهای زیرزمینی» که در سال ۱۸۶۴ منتشر شد، بیتردید یکی از تحولبرانگیزترین آثار داستایفسکی و چه بسا اولین رمان اگزیستانسیالیستی در تاریخ ادبیات مدرن به شمار میآید. منتقد برجسته، والتر کافمن، این اثر را «بهترین پیشزمینهای که تاکنون برای اگزیستانسیالیسم نوشته شده» توصیف کرده است.
«مرد زیرزمینی» (راوی بینام داستان) یک ضدقهرمان کلاسیکِ خودآزار است که بر اساس انگیزههای غیرمنطقی و از روی کینهتوزی و حقارت، علیه هر گونه عقلگرایی و آرمانشهرهای خوشبینانه قیام میکند. رحمت الهی مترجم این اثر، یکی از مترجمان قدیمی و پرکار ایرانی است که افزون بر دو اثر از داستایفسکی، ترجمههایی از چخوف، گورکی، پوشکین و توماس مان را نیز در کارنامه دارد. او به چندین زبان زنده دنیا (آلمانی، روسی، فرانسه و انگلیسی) مسلط بود و با چهرههایی چون صادق هدایت، جلال آل احمد و پرویز ناتل خانلری همکاری نزدیک داشت.
خاطرات خانه مردگان (داستایفسکی / ترجمه محمدجعفر محجوب)
«خاطرات خانه مردگان» روایتی داستانی از تجارب تلخ چهارساله داستایفسکی در اردوگاه کار اجباری سیبری است. این کتاب که تا حد زیادی مستند و زندگینامهوار است، گزارشی عریان و ملموس از خشونت، فقر، بیعدالتی، اما در عین حال، از مظاهر انسانیت در میان زندانیان ارائه میدهد.
تولستوی، این اثر را «بهترین اثر داستایفسکی» نامیده و آن را در رأس بهترین کتابهای قرن نوزدهم روسیه قرار داده است. نخستین ترجمه فارسی این اثر توسط محمدجعفر محجوب (۱۳۰۳-۱۳۷۴) انجام شد؛ نویسنده، پژوهشگر، مصحح و استاد برجسته دانشگاه که در سال ۱۳۴۲ دکترای زبان و ادبیات فارسی را از دانشگاه تهران دریافت کرد. محجوب سالها به عنوان استاد میهمان در دانشگاههای آکسفورد و استراسبورگ به تدریس پرداخت و از صاحبنظران برجسته در فرهنگ و ادب عامه ایران بود.
داستایفسکی به آنا (گزیده نامههای داستایفسکی به همسرش / ترجمه یلدا بیدختینژاد)
کتاب «داستایفسکی به آنا» شامل گزیدهای از نامههای عاشقانه و پرمهر فئودور داستایفسکی به همسرش، آنا گریگوریِونا، است که در قالب پنج فصل مجزا (بر اساس مقطعبندی زندگی نویسنده) تدوین شده است. این نامهها افزون بر جنبه عاطفی، سندی زنده از آشفتگیهای مالی، اخلاقی و هنری داستایفسکی در دوران «قمار و شیدایی» هستند.
یلدا بیدختینژاد (متولد ۱۳۶۵)، مترجم جوان این اثر، دانشآموخته زبان و ادبیات روسی از دانشگاه تهران است و جزو نسل جدید مترجمانی به شمار میرود که با اقبال عمومی و جایزههای ادبی متعددی روبهرو شده است. وی ترجمههای متعددی از ادبیات کلاسیک و مدرن روسیه در کارنامه خود دارد و در معرفی آثار نویافته داستایفسکی به مخاطب ایرانی نقش مهمی ایفا کرده است.
نازنین و بوبوک (داستایفسکی / ترجمه رحمت الهی)
این کتاب منتخبی از یازده داستان کوتاه داستایفسکی است که تمامی آنها (به جز داستان «بوبوک») از مجموعه «یادداشتهای یک نویسنده» برگرفته شدهاند.
داستان نخست، «نازنین»، ماجرای زنی سادهدل و وفادار را روایت میکند که پیامدهای یک ازدواج نادرست را تا پای جان تحمل میکند. داستان دوم، «بوبوک» (واژه روسی به معنای «لوبیای کوچک» و در برخی بسترها به معنای «یاوه»)، طنزی سیاه و گزنده است که در آن راوی در دل یک گورستان به مکالمات مردگان گوش میسپارد و پوچی و ریا و شرارتهایی را میشنود که حتی پس از مرگ نیز دست از سر انسان برنمیدارد. ترجمه روان و پخته رحمت الهی از این داستانها، نقطه قوت اصلی این مجموعه برای مخاطب فارسیزبان به شمار میرود و این کتاب را به یکی از در دسترسترین و تأثیرگذارترین آثار داستایفسکی برای خوانندگان تازهکار بدل کرده است.
پدران و پسران (تورگنیف / ترجمه مهری آهی)
«پدران و پسران» (۱۸۶۲) مهمترین و ماندگارترین اثر ایوان تورگنیف است که مفهوم فلسفی و ادبی «نیهیلیسم» (پوچگرایی) را به اوج شهرت و نزاعهای فکری در روسیه قرن نوزدهم کشاند.
تورگنیف در این رمان با شخصیتپردازی یک ضدقهرمان به نام یوگنی بازاروف، هرگونه ارزشهای سنتی، احساسات و اعتقادات رمانتیک را به چالش میکشد و در نهایت، ضعف و شکست افراطگریهای خشک و علمی را در مقابل عواطف اصیل انسانی و طبیعت به رخ میکشد.
ولادیمیر نابوکوف، نویسنده بزرگ روس، «پدران و پسران» را «بهجز آنکه بهترین رمان تورگنیف است، یکی از درخشانترین رمانهای سده نوزدهم» دانسته است. نخستین ترجمه فارسی این کتاب توسط مهری آهی انجام شده است.
مهری آهی (۱۳۰۱-۱۳۶۶) از برجستهترین مترجمان زن ایرانی است که در دانشگاه لومونوسوف مسکو به تحصیل زبان و ادبیات روسی پرداخت و پس از بازگشت به ایران، به عنوان استاد دانشگاه و رئیس مرکز زبانهای خارجی دانشگاه تهران و نیز نماینده ایران در کمیسیون مقام زن سازمان ملل متحد خدمت کرد. ترجمههای او از «ابله»، «جنایت و مکافات» و دیگر آثار داستایفسکی نیز همواره در شمار ترجمههای مرجع و پرفروش در ایران بوده است.
این مجموعه ارزشمند از انتشارات علمی و فرهنگی، تلاقی غنیترین آثار ادبی جهان با کوشش بیوقفهی پیشگامان و تازهنفسهای ترجمه در ایران است. مطالعه این کتابها فرصتی است برای درک عمیقتر تاریخ، فلسفه و روانشناسی انسان مدرن، چه از منظر یک خواننده ایرانی و چه از نگاه یک علاقهمند به ادبیات جهانی.
نظر شما