سرویس بین‌الملل خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- الهه شمس: «ترجمه به نوشتار اجازه می‌دهد تا از مرزهای زمان و مکان فراتر رود، ادبیات هرگز از گفتگو میان انسان‌ها دست نکشیده است.» این جمله‌ای بود که یانگ شوانگ‌-زئی، در مراسم پرزرق‌وبرق تیت مدرن لندن به زبان آورد. نویسنده‌ای که نیمی از اعتبار جایزه بوکر بین‌المللی ۲۰۲۶ را برای رمان سفرنامه تایوان (Taiwan Travelogue) از آن خود کرد. او در شب اهدای جایزه حقیقتی تامل‌برانگیز را یادآوری کرد: در دنیای امروز، تک‌زبانه بودن به معنای آن است که ما تنها شنونده نیمی از گفتگوی بزرگ جهان با خویشتن هستیم. جایزه بوکر بین‌المللی حالا در دهمین سالگرد بازآفرینی‌اش، به سنگری برای نویسندگان و مترجمانی تبدیل شده که شجاعت نوشتن و ترجمه کردن در خلاف جهت جریان‌های غالب بازار را دارند.

مسیر دگردیسی؛ از تقدیر پیشکسوتان تا کشف آثار واحد

تاریخچه این جایزه به سال ۲۰۰۵ بازمی‌گردد؛ زمانی که با نام «من بوکر بین‌المللی» و به صورت دوسالانه، ردای افتخار را بر دوش بزرگان دنیای ادبیات می‌انداخت. در آن سال‌ها، برگزیدگانی چون اسماعیل کاداره، چینوآ آچه‌به و آلیس مونرو، پیش از دریافت این نشان نیز غول‌های بلامنازع ادبیات بودند و جایزه تنها مُهری بر اعتبار پیشین آن‌ها بود. اما نقطه عطف ماجرا به سال ۲۰۱۵ بازمی‌گردد؛ زمانی که جایزه با تغییری ساختاری، هویت تازه‌ای یافت و از آن پس، به جای تقدیر از یک عمر فعالیت، بر «یک اثر داستانی واحد» متمرکز شد که از زبانی دیگر به قلمروی انگلیسی‌زبانان قدم گذاشته بود.

رسمیت بخشیدن به هنر مترجم؛ فراتر از یک خدمت فنی

انقلابِ بوکر بین‌المللی تنها در زمان‌بندی آن نبود؛ تقسیم مساوی جایزه ۵۰ هزار پوندی میان نویسنده و مترجم، پیامی صریح به جهان مخابره کرد: ترجمه نه یک خدمت مکانیکی، که یک کنش خلاقانه است. مترجم، آن چهره همیشه نامرئی که نامش حتی روی جلد کتاب‌ها هم به چشم نمی‌آمد، سرانجام به جایگاه واقعی‌اش در صدر میز ادبیات دست یافت. این مسیر با موفقیتِ درخشان رمان گیاهخوار (The Vegetarian) اثر هان کانگ و ترجمه دبورا اسمیت آغاز شد و در ادامه، دریچه‌های جدیدی را به روی زبان‌های متنوعی چون عربی، هلندی، بلغاری و حتی زبان‌های بومی هند گشود.

سیاست، تاریخ و اضطراب‌های بی‌پایان بشر

نگاهی به فهرست برندگان یک دهه اخیر، از گرایش هوشمندانه این جایزه به آثاری حکایت دارد که با وزنه سنگین تاریخ و سیاست دست‌وپنجه نرم می‌کنند. از روایت سیال اولگا توکارچوک در کتاب پروازها (Flights) تا تصویرگری جوخه الحارثی از زندگی نسل‌های عمانی در کتاب اجرام آسمانی (Celestial Bodies)، بوکر بین‌المللی همواره حامی کتاب‌هایی بوده که ساختاری بی‌قرار دارند و آینه تمام‌نمای دغدغه‌هایی چون جنگ، جابجایی و سنگینی میراث گذشته هستند.

بوکر؛ سکوی پرتاب به سوی نوبل

اعتبار جهانی این جایزه زمانی بیش از پیش رخ می‌نماید که بدانیم در همین یک دهه، چهار تن از نویسندگان برگزیده یا تحسین‌شده توسط بوکر بین‌المللی، راهی استکهلم شده و جایزه نوبل ادبیات را دریافت کرده‌اند. نام‌هایی چون هان کانگ، اولگا توکارچوک، آنی ارنو و یون فوسه نشان می‌دهند که رادارهای بوکر، با دقتی خیره‌کننده، نوابغ ادبی را پیش از آنکه جهان کاملاً کشفشان کند، شناسایی می‌کنند.

ناشران مستقل؛ قهرمانانِ عصرِ شکوفایی ترجمه

امروز در بریتانیا، فروش داستان‌های ترجمه شده نسبت به یک دهه قبل دو برابر شده است؛ موفقیتی که بخش بزرگی از آن مدیون جسارت ناشران مستقل است. این ناشران نترس، با دنبال کردنِ اشتیاق مخاطبان به ادبیاتِ نابِ جهان، آثاری را از حاشیه به متن آورده‌اند که جریان‌های اصلی نشر تجاری از آن‌ها غافل بودند. گواه این ادعا، فهرست نهایی سال ۲۰۲۵ است که تماماً توسط ناشران مستقل به بازار عرضه شده بودند؛ واقعیتی که نشان می‌دهد آینده ادبیات جهان، در دستانِ کسانی است که به قدرتِ گفتگو میان زبان‌ها ایمان دارند.

منبع: indianexpress, may 23, 2026