سرویس تاریخ و سیاست خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، طاهره مهری- اردیبهشت ماه امسال نیز به روال هر سال ضیافت کتاب و کتابخوانی برپاست و با برگزاری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران دسترسپذیری کتاب برای دوستداران آن آسانتر شده است. این نمایشگاه از بیستوششم اردیبهشت ماه در حال برگزاری است و تا دوم خردادماه سال جاری ادامه دارد. در این زمینه با سیدعلی آل داوود، عضو شورای عالی علمی مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، سندپژوه و پژوهشگر تاریخ به گفتوگو نشستیم که در ادامه میخوانید:
هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران در حال برگزاری است، از شما به تازگی چه کتابهایی در دسترس علاقهمندان قرار گرفته است؟
چند کتاب دارم که از سوی بنیاد موقوفات افشار در طی چند سال اخیر به چاپ رسیده است. «نخستین کوششهای قانونگذاری در ایران» پژوهشی است که در دو بخش با عناوین: «دوران پیش از مشروطه و مشروطه و ادوار پس از آن» نگاشته شده و دربردارنده رسالات قانونی و حقوقی است که در این ادوار به نگارش و ترجمه درآمده است.
کتاب «گزیده اسناد دیوانی عهد قاجار» نیز با همکاری من و دکتر فتحالله مجتبایی به بازار کتاب آمده است. کتاب مختصری است که در حدود ۳۰۰ صفحه است و از سوی دائرهالمعارف بزرگ اسلامی به چاپ رسیده است.
وضعیت پژوهشهای تاریخی را در شرایط کنونی چگونه ارزیابی میکنید؟
به دلیل گرانی کاغذ و چاپ وضعیت نشر کتاب در حال حاضر خوب نیست و بسیاری از ناشران چندان فعالیتی ندارند ولی در عین حال کتابهای تاریخی متعدد به چاپ میرسد که برخی از این کتابها پژوهشهای خیلی خوب وکتابهای مفیدی هستند. پژوهشهای درجه یک در حوزه تاریخ هر چند اندک اما انجام میشود. البته تعداد کتابهای تاریخی از خیلی از رشتهها بیشتر است. مخصوصا در زمینه سفرنامه و خاطرات، پژوهشهای خوبی انجام میشود. البته فروش عمومی کتابهای خاطرات و سفرنامه بیشتر است و مردم به خواندن این کتابها علاقهمند هستند و خوب است که پژوهشگران در این زمینه به تحقیق و پژوهش بپردازند.
من کتاب خاطراتی آماده کردهام که در دست چاپ است و متاسفانه به نمایشگاه نرسید. خاطرات دکتر آلکسان آقایان معروف به آلک آقایان، او یک ارمنی و طرفدار انقلاب مشروطه بود و به همراه یپرم خان برای فتح تهران از قزوین حرکت کرد و خاطرات خویش را با جزئیات به رشته تحریر درآورد. این کتاب را نشر شیرازه کتاب ما در دست چاپ دارد.
با توجه به برگزاری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران و شرایط جنگی حاکم بر کشور، در این شرایط شما برای علاقهمندان به مطالعه در حوزه تاریخ چه کتابهایی را برای خواندن و خرید از هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران پیشنهاد میکنید؟
در شرایط کنونی بیشترین کتابهایی که مورد مطالعه قرار میگیرند، کتابهای تاریخی هستند. اگر بخواهم توصیهای در این زمینه داشته باشم، باید بگویم که تاریخ ایران بسیار مهم است. من با افراد مختلف از تمام طبقات اجتماع که در تماس هستم، میبینم که اطلاعات خوب و درستی از تاریخ ایران ندارند. ببینید تاریخ ایران از حدود هفت هزار سال پیش تاکنون ادامه دارد. فلات ایران محل مسکونی بوده است و تمدن سیَلک متعلق به سه تا چهار هزار سال پیش است یا تمدن جیرفت که چند سال پیش کشف شد، متعلق به هفت هزار سال پیش است. اینها تاریخهای بسیار مهمی است یعنی ما شش تا هفت هزار سال تمدن پیش از اسلام و نزدیک هزار و پانصد سال نیز تاریخ پس از اسلام داریم.
کند و کاو لازم بر روی تمدن پیش از اسلام انجام نشده است. کتابهایی را که در این زمینه به چاپ رسیده، بیشتر مستشرقین نوشتهاند و البته تعدادی از ایرانیان نیز در این زمینه کتابهایی منتشر کردهاند اما کافی نیست. به نظرم ایرانیان برای اینکه وضعیت خودشان را تطبیق بدهند و بدانند که در کجا قرار دارند و اینکه اطلاعات خوبی به دست بیاورند، باید تاریخ را خیلی خوب بخوانند.
اطلاع از تاریخ گذشته ذهن انسان را در جامعه امروز روشن میکند و بهتر میتواند در مورد مسائل سیاسی روز داوری کند و میتواند بهتر پیشبینی کند که اگر آینده به کدام سمت برود، بهتر است. گذشته از آن به نظر من تاریخ مهمترین علمی است که خواندن آن باید این روزها به عموم مردم توصیه شود. نه فقط اهل تحقیق تاریخ بخوانند، بلکه به همه ایرانیان خواندن کتابهای تاریخی توصیه میشود. خصوصا کتابهای تاریخ ایران که از چند هزار سال قبل تا امروز موجود است و هنوز هم منابع بسیار زیادی داریم. ولی آن شوق و استقبالی را که باید وجود داشته باشد، در خواندن کتابهای تاریخی دیده نمیشود. باید سازمانهای متولی در این زمینه برنامهریزی کنند. صدا و سیما و مطبوعات باید بیشتر مباحث تاریخی را مطرح کنند.
مباحث تاریخی دوران قاجار و دوران مشروطه به بعد و عصر پهلوی بر روی امروز ایران بسیار تاثیرگذار است. فشارهایی که از طرف کشورهای اروپایی یا کشور آمریکا بر روی ایران بود و چه تاثیری بر جای گذاشت، همه در کتابهای تاریخی دوره قاجار تا امروز موجود است و مطالب بسیار زیادی وجود دارد که متاسفانه اطلاع بر این مطالب و اطلاع از این بخش از تاریخ عمومیت پیدا نکرده است. به نظر من مطالعه این بخش از تاریخ ایران نیز بسیار مهم است.
دائرهالمعارف بزرگ اسلامی یک دوره بیست جلدی «تاریخ جامع ایران» را از هفت هزار سال پیش تا حدود پنجاه سال پیش به چاپ رسانده است که به نظر من باید عموم ایرانیان این کتاب را داشته باشند و مطالعه کنند.
پنج جلد نخست «تاریخ جامع ایران» به تاریخ ایران پیش از اسلام اختصاص دارد. جلد اول مشتمل بر سابقه انسان کهن در فلات ایران و تمدنهای پیش از آریاییها، ورود آریاییها به ایران، عصر مادها و قسمتی از تاریخ سیاسی هخامنشیان است.
جلد دوم با دنباله تاریخ هخامنشیان آغاز شده است. تاریخ ایران به روزگار سلوکیان، دولتهای پراکنده یا ملوکالطوایف، عصر ساسانیان و سرانجام تاریخ اساطیری ایران در همین جلد مورد بررسی قرار گرفته است.
جلد سوم تاریخ اقتصادی و اجتماعی ایران از آغاز تا پایان دوره ساسانی؛ آنگاه تشکیلات اداری و نظامی در ایران و سرانجام باستانشناسی و هنر ایران در دورههای فرمانروایی مادها و هخامنشیان را در بر دارد.
در جلد چهارم ضمن ارائه تحقیق در هنر و معماری ایران پیش از اسلام، به ادیان و آموزش و پرورش در ایران نیز توجه شده است.
جلد پنجم هم مشتمل است بر تحقیق در زبان و ادبیات ایران، تاریخنگاری، جغرافیانویسی، فلسفه و دانشهای دیگر.
دوره اسلامی تاریخ جامع ایران، ۱۵ جلد از این اثر بزرگ را در بر خواهد داشت. جلد اول (ششم از مجموعه) شامل تاریخ ایران از فتح اسلامی تا ظهور دولتهای نیمه مستقل و مستقل است و مباحثی چون فتح ایران و آخرین روزهای دولت ساسانی، ایران در عصر حکومت قومی عرب، ایرانیان و ظهور دولت عباسی، وزارت و دیوانسالاری ایرانی و قسمتی از حکومتهای شرقی و غربی ایران عصر اسلامی را در بردارد.
جلد دوم (هفتم از مجموعه) مشتمل بر تاریخ دولتهای ایرانی در خراسان، شمال ایران، ایران مرکزی و غربی و جنوبی از طاهریان تا کاکوئیان است و در هریک از این ابواب تاریخ تشکیلات اداری و سیاسی نیز مورد بحث قرار میگیرد.
دنباله آلبویه، غزنویان و ایران در عصر سلجوقیان، برخی سلسلههای کوچکتر در غرب ایران، مانند بنی سکمان در ارمنستان و ملوک قراباغ عنوان جلد سوم از دوره اسلامی (هشتم از مجموعه) تاریخ جامع ایران به شمار میرود.
جلد چهارم (نهم از مجموعه) به تاریخ ایران از اتابکان تا قسمتی از ایلخانان اختصاص یافته است. در این بخش دوره سلسلههای موسوم به اتابکان، از اتابکان آذربایجان تا اینجوئیان، زمینههای هجوم مغول، جانشینان چنگیز، برپایی دولت ایلخانان، مورد بحث قرار میگیرد و سازمانهای سیاسی اداری این ادوار مطالعه میشود.
دنباله ایلخانان تا ظهور صفویان، عنوان جلد پنجم (دهم از مجموعه) است و در همین جا علاوه بر دوره دوم ایلخانان به عصر ترکمانان و دوره مهم تیموریان و قسمتی از صفویان نیز پرداخته میشود.
دنباله عصر صفویان، ادوار حکومت افشاریان و زندیان در جلد ششم (یازده از مجموعه) مورد بحث قرار میگیرد.
جلد هفتم ( دوازدهم از مجموعه) به عصر قاجار، تحولات مذهبی، روابط خارجی ایران با عثمانی و دول قدرتمند اروپایی، زمینههای قیام و انقلاب مشروطه، نقشهای طبقات اجتماعی در تحولات سیاسی و اجتماعی، ورود تمدن جدید به ایران و بسیاری مسائل دیگر نیز پرداخته میشود. در پیوستهای همین مجلد درباره خانات آسیای مرکزی، خانات گنجه و شکی و قراباغ، هرمز و خلیجفارس مطالعه شده است.
جلد هشتم تا پانزدهم به تاریخ فرهنگی دنیای ایرانی اختصاص دارد. جلدهای هشتم و نهم مشتمل بر تاریخ علم و ادب و حاوی مباحثی چون نقش ایرانیان در نقل و ترجمه آثار علمی به زبان عربی، عصر تصنیف آثار علمی، دانشهای فلسفی و کلامی در ایران و میان ایرانیان، نجوم و ریاضیات، علوم طبیعی و پزشکی، بیمارستانها، دانشهای دینی و مذاهب فقهی، تصوف و فرق صوفیه، تاریخنگاری و چند مبحث دیگر. جلدهای دهم تا دوازدهم (پانزدهم تا هفدهم مجموعه) شامل تاریخ زبان و ادبیات فارسی از آغاز عصر اسلامی تا پایان عصر قاجار خواهد بود. در این مجلد ادبیات فارسی در قلمرو فرهنگی ایران، بر حسب ادوار ادبی مورد بحث قرار میگیرد. دوره بازگشت ادبی، ادبیات مشروطه، ادبیات عامه، روزنامه و روزنامهنگاری، ادبیات اقوام ایرانی، تاریخ آموزش و پرورش و بسیاری از جمله دیگر ابواب این مجلدات است.
جلدهای سیزده و چهارده (هجدهم و نوزدهم مجموعه) مخصوص تاریخ هنر و معماری ایران شامل هنرهای دستی و تزئینی و نمایشی و آئینی، موسیقی و معماری است. جلد پانزدهم (بیستم مجموعه) به مباحث تاریخ اجتماعی، نظام حقوقی در ایران، ادیان و مذاهب در ایران، طبقات اجتماعی و حیات عامه اختصاص یافته است. کوششهای طراحان و مدیران علمی و اجرایی این اثر بزرگ بر آن مقصود بوده تا اثری «جامع» یا لااقل نسبتاً جامع پدید آورند. بهطورکلی این اثر بیست جلدی، بیش از ۵۵ عنوان اصلی و ۱۶۰ عنوان فرعی و حدود ۳۰۰ عنوان فرعیتر را در بر میگیرد. در خلال تحقیق و تدوین این اثر، موضوعها و عناوین فرعی دیگری به نظر رسید که در طرح اولیه وارد شد؛ اما ساختار اصلی طرح تاریخ جامع ایران، همچنان به قوت خود باقی است.
مجموعه قابل توجهی از محققان طراز اول در زمینههای تاریخ و فرهنگ و ادب ایران، که در داخل و خارج از کشور مشغول تحقیق و تدریس هستند، در تحقیق و تدوین این اثر بزرگ مشارکت داشتند. البته ناگفته نماند که بخشهایی از این کتاب تخصصی است اما برای اینکه عموم مردم یاد بگیرند که بخوانند و عادت به مطالعه در زمینه تاریخ داشته باشند، مفید است. خواندن چنین کتابی دشوار نیست، ولی آنگونه که باید از این کتاب استقبال نشده است. باید برای شناساندن چنین کتابهایی به مردم کار بیشتری انجام بگیرد.
در کل آثار تاریخی که از سوی برخی ناشران مانند انتشارات «فرهنگ معاصر»، «ققنوس»، «نیلوفر»، «موقوفات افشار» و... به چاپ میرسد، پژوهشهای خوبی است که با مراجعه به کانال و سایت این ناشران اطلاعات خوبی برای دسترسی به کتابهای خوب در اختیار علاقهمندان قرار میگیرد.
عرصه مجازی در کل متعلق به نسل جوانتر است و برای دسترسی عموم به کتابهای مدنظرشان مفید نیست. با توجه به اینکه قیمت تمام شده برای چاپ یک جلد کتاب در شرایط کنونی بالا است، باید وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و خانه کتاب ایران امکانات و تسهیلات بیشتری در اختیار ناشران قرار بدهند تا کتابها را راحتتر در دسترس عموم قرار بدهند و دسترسی به کتابهای خوب آسانتر باشد، در این صورت یقینا استقبال چند برابر خواهد شد.
هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران از بیستوششم اردیبهشت تا دوم خرداد (۱۴۰۵) با شعار «بخوانیم برای ایران» برگزار میشود.
نظر شما