سرویس تاریخ و سیاست خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، طاهره مهری- اردیبهشت هر سال با برپایی نمایشگاه کتاب تهران موسم بهار کتاب نیز هست. امسال اما علاقهمندان به کتاب میتوانند کتابهای موردنیاز خویش را به صورت مجازی از هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران تهیه کنند. این نمایشگاه از 26 اردیبهشت ماه در حال برگزاری است و تا دوم خردادماه سال جاری ادامه دارد. در این زمینه با رضا مختاری اصفهانی، پژوهشگر حوزه تاریخ به گفتوگو نشستیم که در ادامه میخوانید:
***
با توجه به اینکه هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران در حال برگزاری است و شرایط جنگی نیز بر کشور حاکم است در این شرایط شما برای علاقهمندان به مطالعه در حوزه تاریخ چه کتابهایی را برای خواندن و خرید از هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران پیشنهاد میکنید؟
فکر میکنم در این شرایط برای خوانندگان عام تاریخ مطالعه کتابهای خاطرات که جذابیت روایت و ترکیبی از شرح حوادث سیاسی و اوضاع اجتماعی دارند، مناسب باشد. در این باره کتابهای روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه، شرح زندگانی من اثر عبدالله مستوفی و یادداشتهای امیراسدالله علم نمونههای خوبی هستند.
کتاب دو جلدی «روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه» به کوشش ایرج افشار از سوی انتشارات امیرکبیر منتشر شد. محمدحسن خان اعتمادالسلطنه، یکی از مهمترین رجال عصر قاجار، وقایع و اخبار روز را در این کتاب ثبت کرده است و از این نظر ما با یکی از مهمترین اسناد مرتبط با دوره قاجار روبهرو هستیم. او میگوید هدفش ثبت احوال خودش بوده و هرآنچه که جرات بیانش را نداشته در این یادداشتها آورده است.
این کتاب از دو بخش تشکیل شده و بخش اول آن از ۲۹ جمادیالاولی ۱۲۹۲ تا ۱۹ محرّم ۱۲۹۳ را دربرمیگیرد و بخش دوم از۱۹ ربیع الآخر ۱۲۹۸ شروع شده و واپسین روزهای زندگی او ادامه پیدا کرده است. در بین خاطراتی از بعضی روزها ثبت نشده و بعضا خاطرات چندروز در یک روز آمده است. بعضی از کارشناسان معتقدند دستخط بیشتر این یادداشتها متعلق به همسر اعتمادالسلطنه یعنی عزت ملک خانم ملقب به اشرفالسلطنه است و بعضی میگویند اعتمادالسلطنه خودش مینوشته و همسرش پاکنویس میکرده است.
این یادداشتها بعدا توسط ناصرالدینشاه ضبط شد و تا سال هفتم سلطنت مظفرالدینشاه، یعنی تا زمانی که همسر اعتمادالسلطنه برای بازپسگیری آن اقدام کرد، دست کسی به آن نرسید. عزت ملک خانم هم وصیت کرد این یادداشتها بعد از مرگش به کتابخانه آستان قدس رضوی تقدیم شود.
این کتاب منبع خوبی برای دانستن بیشتر درباره زندگی و زمانه ناصرالدینشاه است و در آن اطلاعاتی محرمانه از آن دوران هم دیده میشود.
لحن و ادبیات اعتمادالسطنه از دیگر مواردی است که این کتاب را برجسته و مهم کرده است. ادبیاتی که در آن گویی این اطلاعات و اخبار را برای خودش نوشته است.
علاقه ناصرالدین شاه به آثار تاریخی و مسکوکات و تأسیس موزه کوچکی در داخل ارگ سلطنتی، ایجاد روزنامههای دولتی، تنظیم کتابخانه اندرون، اعزام محصل به اروپا از موضوعاتی است که در این یادداشتها درباره آن صحبت شده است.
«شرح زندگانی من» اثر عبدالله مستوفی نیز کتابی است به قلم یکی از رجال اداری برجسته کشور به نام «عبدالله مستوفی» که شرح معاش و زندگی اجتماعی ملت ایران و علیالخصوص مردم تهران را در دوره قاجار و سالهای ابتدایی حکومت رضاخان میرپنج به صورت یک خودزندگی نامه خواندنی به رشته تحریر در آورده است.
بسیاری از کارشناسان کتاب «شرح زندگانی من» را «تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه» میخوانند. «عبدالله مستوفی» اثر را با نثری دلپذیر و شیرین نوشته و در آن با نگاهی دقیق و تیزبینانه، در کنار تشریح آیین و سنن و خصایص زندگانی شخصی خویش، با همین طنین و آوا به رویدادهای برجسته عصر خود میپردازد. نویسنده در این کتاب سوگیری ندارد و کاملا بیطرفانه به مسائل مختلف از درگاه طنز و کنایه و نوشتاری تلخ و شیرین پرداخته است. به این جهت «شرح زندگانی من»، بیش از اینکه یک خودزندگی نامه باشد، همچون داستان بلند و لذتبخشی به نظر میآید که گاه سبب خنده و فرح مخاطب میشود و گاه از گذرگاه تشریح حوادث و ستمهای قاجار، او را دردمند میکند و به تامل وا میدارد.
«شرح زندگانی من» با وجود اینکه روایتهای دلانگیزی از زندگی شخصی نویسنده ارائه میکند، اما بیشتر «تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه» است و حال و هوای آن روزهای ایران و نحوه مملکتداری شاهان قاجار را گزارش میکند. نثر اثر مشابه دیگر آثار متعلق به دوران پهلوی و قاجاریه است اما برای خواننده امروزی هم قابل درک و روان است و مخاطب از گذر مطالعه آن، با واژگان گذشته نه چندان دور ایران بیشتر آشنا میشود.
«یادداشتهای امیراسدالله علم» نیز با عنوان «یادداشتهای علم»، شامل متن کامل نوشتههای «امیراسدلله علم» است که به ویراستاری «علینقی عالیخانی» منتشر شده است. این مجموعه هفت جلدی از یادداشتهایی به دست آمده که «امیراسدالله علم» بین سالهای 1346 تا 1356 به مدت ده سال روزانه در یک دفترچه ثبت مینمود. وی وصیت کرد که پس از مرگش و در صورت تغییر در نحوه اداره مملکت، خانوادهاش اجازه انتشار این کتاب را دارند.
شش جلد اول کتاب در دهه هفتاد شمسی منتشر شد، در حالی که جلد هفتم 20 سال بعد به انتشار رسید. جلد هفتم، که اتفاقات سالهای 1346 تا 1347 را بازگو میکند، به نوعی مقدمهای برای شش جلد قبل به حساب میآید. «علینقی عالیخانی» به عنوان ویراستار کتاب «یادداشت های علم»، اشاره میکند که از آنجایی که جلد هفتم این یادداشتها، جدا از شش جلد قبلی و پس از آن منتشر شده است، به خواننده پیشنهاد میشود این یادداشتها را از جلد هفتم مطالعه کند و سپس به سراغ شش جلد بعدی برود.
از ویژگیهای برجستهای که کتاب پیش رو را قابل توجه میکند، نزدیکی «امیراسدلله علم» به شخص شاه سابق، محمدرضا پهلوی است. امیراسدلله علم در بیشتر سفرهای کاری و تفننی، شاه را همراهی میکرد و در مواقع دیگر پیرامون موضوعات مختلف با او در ارتباط بود. شاه که سالها وی را میشناخت و به او اعتماد داشت، او را در جریان مسائل گوناگون کشور قرار میداد. بنابراین خواندن «یادداشتهای علم» میتواند تصویری جامع از وضعیت کشور در دوران حکومت پهلوی ارائه دهد و نظام داخلی آن، بهویژه نظام اداره کشور را در حلقه خصوصی آن، بازنمایی کند.
این سه کتاب تصویری از سه دوره تاریخی میدهند که میتوانند برای امروز ما نیز عبرتآموز باشند.
خواندن کتابهای تاریخی در شرایط کنونی چه کمکی به علاقهمندان به کتاب میکند؟
هر چند مطالعه در هر شرایطی لازم است و نمیتوان آن را محدود به شرایط خاصی کرد، اما با قطعی اینترنت و وضعیت تعلیقی که وجود دارد، خواندن حوادث تاریخی به ویژه از نگاه ناظران و دستاندرکاران میتواند در ذهن خوانندگان یک نوع شبیهسازی به وجود آورد. اگرچه امکان تکرار تاریخ با توجه به تفاوت مقتضیات زمان و مکان وجود ندارد، اما تا حدودی میشود با نگاهی هرمنوتیک به وقایع و روایات تاریخی امروز را در گذشته تصور کرد.
به عنوان یک پژوهشگر تاریخ وضعیت پژوهشهای تاریخی را در شرایط کنونی چگونه ارزیابی میکنید؟
وضعیت پژوهش تاریخی در داخل را به عنوان یک طلبه این حوزه چندان مناسب نمیبینم. پژوهشهای تاریخی از روشمندی به دور هستند و در چنبره کتابسازی یا نگاههای غیرعلمی آلوده به اغراض سیاسی و ایدئولوژیک قرار گرفتهاند. هنوز بسیاری از کتابهای این حوزه از روایت درست ناتوان هستند. چراکه مهمترین رکن پژوهش تاریخی نویسندگی است. بر این اساس، پژوهشگر تاریخ بایستی علاوه بر شناخت منابع دست اول بهویژه اسناد، از قدرت بیان و تحلیل تاریخ برخوردار باشد.
خواندن تاریخ در شرایط کنونی تا چه میزان در تابآوری مردم موثر است؟
خواندن تاریخ در شرایط جنگی این حُسن را دارد که ما را با تجربههای پیشینیان در حوادث مشابه آشنا میکند. سرزمینی که در طول تاریخ خود با بحرانهای داخلی و خارجی بسیار مواجه بوده، انباشته از تجربیاتی است که مردمانش تابآوری در حوزههای گوناگون را آموختهاند. تاریخ آموزگاری دقیق و مجرّب برای مواجهه با ناملایمات روزگار است. همانطور که پیشینیان آینهای برای امروز ما هستند، ما نیز برای آیندگان چنین وضعیتی داریم.
هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران از بیستوششم اردیبهشت تا دوم خرداد (۱۴۰۵) با شعار «بخوانیم برای ایران» برگزار میشود.
نظر شما