سرویس بین‌الملل خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- الهه شمس: تمرکز «بی‌وقفه» بر اندازه‌گیری پیشرفت سوادآموزی در مدارس، به گفته یک گزارش جدید که گاردین منتشر کرده است، خواندن برای لذت را به حاشیه رانده است. این مطالعه با تحلیل داده‌های نظرسنجی درباره روند مطالعه کودکان بریتانیا و با اتکا به آمارهای هارپرکالینز، نیلسن‌آی‌کیو و مؤسسه ریدینگ ایجنسی انجام شده است.

آمارها از افتی محسوس خبر می‌دهد: مطالعه روزانه برای لذت در میان ۵ تا ۱۷ ساله‌ها از ۳۹٪ در سال ۲۰۱۲ به ۲۵٪ در ۲۰۲۵ کاهش یافته و سهم کودکانی که به ندرت برای لذت کتاب می‌خوانند از ۵٪ به ۱۵٪ رسیده است. در متن گزارش آمده است: «والدین و مدارس هر دو می‌دانند خواندن برای لذت اهمیت دارد، اما تمرکز قابل درک آن‌ها بر مهارت‌های سوادآموزی، در عمل آن را تضعیف می‌کند.»

با این حال، داده‌های تازه نشانه‌هایی از بهبود در میان نوجوانان دارد. بین سال‌های ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵، میزان مطالعه روزانه و هفتگی در میان ۱۱ تا ۱۷ ساله‌ها افزایش یافته است. در گروه پسران ۱۴ تا ۱۷ ساله که از دشوارترین گروه‌ها برای تشویق به مطالعه به شمار می‌روند سهم کسانی که هرگز کتاب نمی‌خوانند از ۳۶٪ به ۳۰٪ کاهش یافته است. همچنین نوجوانان کمتری می‌گویند «کتاب‌ها جذاب نیستند» یا ترجیح می‌دهند به جای خواندن، تلویزیون تماشا کنند، بازی ویدیویی انجام دهند یا آنلاین باشند.

نقش شبکه‌های اجتماعی در این تغییر بی‌تأثیر نبوده است. سهم نوجوانان ۱۴ تا ۱۷ ساله که کتاب‌ها را از طریق «بوک‌تاک» کشف می‌کنند از ۲۳٪ به ۲۷٪ رسیده و در گروه ۱۱ تا ۱۷ سال، کشف کتاب از طریق یوتیوب از ۲۵٪ به ۳۰٪ افزایش یافته است.

اما وضعیت کودکان کم‌سن‌تر همچنان نگران‌کننده است. تنها ۳۲٪ از ۵ تا ۱۰ ساله‌ها در سال گذشته روزانه برای لذت مطالعه کرده‌اند؛ رقمی که طی سه سال اخیر ثابت مانده و فاصله زیادی با ۵۵٪ ثبت‌شده در سال ۲۰۱۲ دارد. در میان ۵ تا ۷ ساله‌ها نیز سهم کسانی که به ندرت یا هرگز برای لذت کتاب می‌خوانند در یک سال از ۸٪ به ۱۱٪ افزایش یافته است. دشواری در یافتن کتاب‌های دلخواه و رقابت شدید صفحه‌نمایش‌ها از مهم‌ترین موانع عنوان شده است.

گزارش تأکید می‌کند کتاب خواندن برای کودک در سراسر دوران کودکی نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری عادت مطالعه دارد. آلیسون دیوید، مدیر بینش مصرف‌کننده هارپرکالینز، می‌گوید کودکانی که هر روز برایشان کتاب خوانده می‌شود، سه برابر بیش از کودکانی که تنها به صورت هفتگی این تجربه را دارند، احتمال دارد خودشان نیز روزانه و مستقل مطالعه کنند.

با این حال، سه‌پنجم کودکان ۳ تا ۷ ساله هر روز شنونده کتاب نیستند. در عین حال ۷۱٪ از والدین دارای فرزند ۱۳ سال یا کمتر گفته‌اند آرزو دارند فرزندانشان زمان بیشتری را صرف خواندن کتاب کنند؛ این رقم در سال ۲۰۱۹ برابر با ۶۵٪ بود. نزدیک به نیمی از والدین نیز معتقدند خواندن برای لذت امروز بیش از گذشته اهمیت دارد.

نکته قابل توجه این است که وقتی از والدین ۵ تا ۱۰ ساله‌ها پرسیده شد چرا برای فرزندشان کتاب می‌خوانند، دو دلیل اصلی به سوادآموزی مربوط بود و ۵۸٪ «لذت» را در میان دلایل خود انتخاب نکردند. گزارش تصریح می‌کند والدین باید تفاوت میان «سوادآموزی» و «خواندن برای لذت» را درک کنند.

پژوهش‌های کیفی همچنین از نوعی نگاه تقدیرگرایانه در میان برخی والدین حکایت دارد؛ نگاهی که بر اساس آن تصور می‌شود بعضی کودکان ذاتاً اهل مطالعه‌اند و برخی دیگر هرگز به خواندن علاقه‌مند نخواهند شد. در مواردی حتی این نگرانی مطرح شده که کتاب خواندن برای کودک ممکن است او را تنبل کند و مانع شکل‌گیری استقلال در خواندن شود.

گزارش هارپرکالینز این برداشت‌ها را نادرست می‌داند و بر اهمیت ادامه کتاب خواندن برای کودکان حتی پس از آنکه خودشان توانایی خواندن پیدا می‌کنند تأکید می‌کند. به گفته نویسندگان گزارش، این کار نه فقط برای لذت بردن از داستان بلکه برای تثبیت عادت مطالعه و تشویق کودکان به خواندن مستقل ضروری است.

آلیسون دیوید پیشنهاد می‌کند والدین کتاب خواندن را به زمان پیش از خواب محدود نکنند و «اغلب و در هر جایی» برای کودکان کتاب بخوانند: در پارک، در اتوبوس یا حتی در یک کافه. او می‌گوید می‌توان هنگام حمام کردن کودک یا زمان ناهار نیز کتاب خواند، یا فضایی دنج ساخت و با ایجاد هیجان درباره ادامه داستان، کودکان را درگیر روایت کرد.

به گفته او، والدین می‌توانند تجربه‌های روزمره را نیز به کتاب‌ها پیوند بزنند. برای مثال دیدن یک گربه در خیابان می‌تواند بهانه‌ای برای بازخوانی یکی از کتاب‌های مجموعه محبوب موگ (Mog) نوشته جودیت کر باشد. استفاده از صداهای متفاوت، لهجه‌های بامزه و اغراق در روایت نیز از روش‌هایی است که کودکان معمولاً به آن واکنش مثبت نشان می‌دهند.

گزارش در جمع‌بندی تأکید می‌کند اگر والدین درک کنند که تشویق کودکان به خواندن برای لذت رویکردی متفاوت از آموزش سوادآموزی می‌طلبد و هر دو در عین حال ضروری‌اند می‌توان با ارائه راهکارهای عملی و انگیزه‌بخش، عادت مطالعه را در میان کودکان تقویت کرد.