سرویس بین‌الملل خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- الهه شمس: در ادبیات کلاسیک و مدرن، مردان سالخورده حضوری پررنگ دارند؛ شخصیت‌هایی مانند شاه لیر (King Lear)، ابنزر اسکروج یا دراکولا. در مقابل، داستان‌هایی که زنان سالمند را در مرکز روایت قرار دهند بسیار کمترند. بسیاری از کتاب‌هایی که درباره «زنان مسن‌تر» معرفی می‌شوند در واقع درباره شخصیت‌هایی در میانه عمر هستند؛ زنانی در دهه چهل یا پنجاه زندگی. حتی کلاریسا دالووی در رمان خانم دالووی تنها ۵۱ سال دارد.

این تفاوت تا حدی بازتاب نگاه فرهنگی گسترده‌تری است که ارزش اجتماعی زنان را به جوانی پیوند می‌زند. در چنین فضایی، شخصیت‌های زن پس از میانسالی کمتر دیده می‌شوند و اغلب از روایت کنار می‌روند. با این حال، در برخی رمان‌ها زنان واقعاً سالخورده نه در حاشیه، بلکه در قلب داستان قرار دارند و تجربه سالمندی را با پیچیدگی و عمق نشان می‌دهند.

مادربزرگی، خانواده و آسیب‌های پنهان

در رمان دوست داشته شد و از دست رفت (Loved and Missed) نوشته سوزی بویت، زنی به نام روث سرپرستی نوه‌اش لیلی را بر عهده می‌گیرد؛ زمانی که مشخص می‌شود دختر معتادش (النور) توان مراقبت از کودک را ندارد. قهرمان داستان، روث، سرپرستی نوه‌اش لیلی را بر عهده می‌گیرد. روث قهرمانی استثنایی است: استوار و قوی، اما به شکلی کاملاً بی‌تظاهر، صادقانه و آسیب‌پذیر. رابطه او با لیلی در مرکز داستان قرار دارد . رابطه‌ای دقیق، هوشمندانه و متفاوت. اما رابطه او با النور نیز با ظرافت، اندوه و زیبایی کاوش شده است. این رمان در عین حال آرام، مینیمال و بسیار متمرکز است و در عین حال تنشی دارد که نمی‌گذارد کتاب را زمین بگذارید؛ و این به دلیل همدلی عمیقی است که نسبت به روث و این خانواده احساس می‌کنید. سوزی بویت نگاه‌هایی تازه و متفاوت به مادربزرگی، خانواده و اعتیاد ارائه می‌دهد. تکان‌دهنده، هولناک و شگفت‌آور.

تابستانی کوچک با مادربزرگی متفاوت

کتاب تابستان (The Summer Book) اثر تووه یانسون مجموعه‌ای از روایت‌های کوتاه است که در جزیره‌ای دورافتاده در خلیج فنلاند می‌گذرد. ما همراه با سوفیای شش‌ساله و مادربزرگ هشتادساله‌اش هستیم، در حالی که طوفان‌ها، دوستان، حشرات، جنگل‌ها، ساحل‌ها و قایق‌ها را مشاهده می‌کنند. همه چیز تابستان. سوفیا کودکی شش‌ساله و بسیار باهوش است؛ دوست‌داشتنی اما آشنا. اما مادربزرگ او شخصیتی سرگرم‌کننده و شوخ، سرسخت و شگفت‌آور است؛ زنی که اجازه دارد گاهی تندخو باشد و با نوه‌اش درباره موضوعاتی مانند زندگی و مرگ صحبت کند، نه فقط عروسک‌ها و شیرینی‌پزی و خاطرات. او مادربزرگی غیرمعمول در موقعیتی و فضایی غیرمعمول است. حضور او در فضای خلوت جزیره، تصویری صمیمی و متفاوت از سالمندی می‌سازد.

زنی سالخورده‌ در قلب یک رمان تاریخی

قلب تپنده نخستین رمان تاریخی زیدی اسمیت به نام فریب (The Fraud) شخصیتی است که می‌توان گفت برای همیشه در یاد می‌ماند. الیزا توشه در مرکز داستان قرار دارد. باهوش، شوخ، مقاوم، دقیق و اساساً از همه چیز خسته شده است. او زنی در دهه شصت زندگی در لندن دهه ۱۸۷۰ و نویسنده، روشنفکر و مدافع لغو برده‌داری است. زنی متفکر در میان دریایی از محافظه‌کاران و واکنش‌گرایان، و زنی در جهانی که به دست مردان ساخته شده و برای مردان شکل گرفته است. او سال‌ها رنج کشیده، اما حاضر نیست حماقت را تحمل کند. او در خانه پسرعمویش، رمان‌نویس ویلیام اینزورث، زندگی می‌کند. ویلیام، رمان‌نویسی سالخورده و دست‌وپاچلفتی است که توشه هم از خانه او و هم از اعتبار هنری‌اش نگهداری می‌کند. ظرافت اندیشمندانه و شوخ او در میان انبوهی از شخصیت‌ها و روابط جذاب باعث می‌شود داستان واقعیِ مرکزی کتاب (محاکمه تاریخی «پرونده تیچبورن»)، در جایگاه دوم قرار گیرد. حتی اگر درس تاریخ آن را کنار بگذاریم، این رمان تنها برای شخصیت خانم توشه ارزش خواندن دارد.

سالمندی از زاویه زندگی روزمره

کتاب اولیو، دوباره (Olive, Again) نوشته الیزابت استروت ادامه رمان برنده پولیتزر اولیو کیتریج است. در این کتاب، شخصیت اولیو به سال‌های پایانی زندگی می‌رسد. اولیو را می‌بینیم که با بازنشستگی، پسر بزرگسال، همسر بیمار و مرگ دوستان قدیمی دست‌وپنجه نرم می‌کند. او قطعاً بداخلاق است، اما احساس می‌کنیم این ویژگی از کودکی با او بوده و ارتباط مستقیمی با پیری ندارد. در این کتاب، که در پایان آن اولیو به میانه دهه هشتاد زندگی‌اش می‌رسد، با بیوگی، عشق در سالمندی، نوه‌های ناامیدکننده، بی‌اختیاری ادرار، پرستاری شبانه‌روزی و خانه سالمندان روبه‌رو می‌شویم. نثر کتاب زیبا و ظریف است، در تضاد با شخصیت اولیو که صریح، خام، خشمگین و اغلب کاملاً درست است.

مادربزرگی که از آن‌سوی مرگ روایت می‌کند

در کتاب هیچ‌کس این را به تو نمی‌گوید جز من (Nobody Will Tell You This But Me) نوشته بس کالب، مادربزرگ نویسنده داستان زندگی خود را برای نوه‌اش روایت می‌کند. از داخل قبر. مادربزرگ بابی، زنی اهل مطالعه و سفر، جذاب و صاحب‌نظر است. دختری از نسل قدیمی و زنی پرشور، صریح و جهان‌دیده که از بروکلین دوران رکود بزرگ تا محافل اشرافی نیویورک را تجربه کرده است. بابی به‌تنهایی همان مادربزرگ یهودی رنگارنگی است که نمی‌دانستید به آن نیاز دارید؛ کسی که شما را با سفرهایی به خانه‌هایی در مارتاز وینیارد و پالم بیچ همراهی می‌کند. رابطه صمیمی و عاطفی میان مادربزرگ و نوه، کتاب را به روایتی گرم از پیوند میان نسل‌ها تبدیل می‌کند.

گروهی از زنان سالمند به‌عنوان راوی

رمان مادران (The Mothers) نوشته بریت بنت درباره عشق جوانی و بارداری است، اما داستان از زبان گروهی از زنان سالمند کلیسا روایت می‌شود. آن‌ها آرزو دارند به نادیا (نوجوان داستان) هشدار دهند. درباره چیزی که او هنوز نمی‌تواند ببیند، اما آن‌ها و ما کاملاً آن را می‌بینیم، حتی در حالی که می‌دانند هیچ راهی برای گفتنش وجود ندارد و او هم گوش نخواهد داد. «یک مشت پیرزن چه می‌دانند؟ می‌توانستیم به او بگوییم که ما، روی هم، قرن‌ها از او جلوتر هستیم. اگر زندگی‌هایمان را پشت سر هم بگذاریم، ما پیش از رکود بزرگ، پیش از جنگ داخلی، حتی پیش از خود آمریکا به دنیا آمده‌ایم. در تمام این زندگی، ما مردان را شناخته‌ایم.» این گروه از زنان سالمند، با تمام دانشی که از مردان، عشق، طبیعت انسان و زندگی به دست آورده‌اند، ستون فقرات این رمان را شکل می‌دهند و خواننده را نیز به درون داستان می‌کشانند.

رازهایی در ذهنی که رو به فراموشی است

در کتاب الیزابت گم شده است (Elizabeth Is Missing) نوشته اما هیلی، راوی داستان زنی هشتادساله به نام ماد است که از زوال عقل شدید و رو به وخامت رنج می‌برد و ما از طریق ذهن قدرتمند اما آسیب‌دیده‌ی او با دو معما روبه‌رو می‌شویم. دوست او الیزابت ناپدید شده است. یا شاید نشده باشد، چون ماد آن‌قدر گیج است که مطمئن نیستیم و حدود شصت سال پیش، در سال‌های پس از جنگ جهانی دوم، خواهر بزرگ‌تر ماد نیز ناپدید شده بود. ماد مصمم است هر دو معما را حل کند. او ضعیف یا پریشان به نظر نمی‌رسد. در عوض، می‌بینیم چه نیروی عظیمی لازم است تا با معماهای بزرگ و حتی مسائل معمولی زندگی روبه‌رو شوید وقتی مغزتان دیگر مانند گذشته کار نمی‌کند.

شیوه‌ای که ماد زندگی خود را مدیریت می‌کند، چگونه مذاکره می‌کند، کنار می‌آید، کارهای دشوار انجام می‌دهد، با محدودیت‌هایش روبه‌رو می‌شود و سپس راهی برای دور زدن آن‌ها پیدا می‌کند، هم تحسین‌برانگیز است و هم الهام‌بخش. این کتاب‌ها نشان می‌دهند سالمندی زنان می‌تواند منبعی غنی برای روایت‌های ادبی باشد؛ روایت‌هایی که تجربه، حافظه، فقدان، عشق و پایداری را در سال‌های پایانی زندگی به تصویر می‌کشند.

منبع: لیت هاب، 7 می 2026