سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، دهمین مجلد از مجموعه «مشاهیر کتابشناسی معاصر ایران» به قلم محمدحسین مرعشی، به زندگی و اقدامات فرهنگی محسن صبا اختصاص دارد. این مجموعه از سوی خانه کتاب و ادبیات ایران منتشر شده است.

پیش از آنکه کتابداری در ایران به رشته‌ای دانشگاهی تبدیل شود، محسن صبا سال‌ها در اندیشه نظم دادن به دنیای پراکنده کتاب‌ها بود. او که در خانواده‌ای اهل فرهنگ متولد شده بود، پس از تحصیل در فرانسه با ایده‌ای تازه به ایران بازگشت: اینکه کتابخانه فقط انبار کتاب نیست، بلکه قلب زنده حافظه یک ملت است.

صبا در دهه ۱۳۱۰، کتابخانه بانک ملی را بنیان گذاشت؛ کتابخانه‌ای که خیلی زود به یکی از منظم‌ترین و غنی‌ترین کتابخانه‌های کشور تبدیل شد. او برای تکمیل آن، کتابخانه‌های شخصی ارزشمند را خرید، شیوه‌های نوین فهرست‌نویسی را آموزش داد و نخستین کتاب‌های آموزشی کتابداری را نوشت. بعدها تدریس این رشته در دانشگاه تهران نیز با پیگیری او آغاز شد.

با این‌همه، شاید مهم‌ترین ویژگی صبا دوری‌اش از هیاهو بود. در دوره‌ای که سیاست بسیاری از روشنفکران را جذب کرده بود، او از قدرت فاصله گرفت و وقتش را صرف کتاب، بایگانی، ترجمه و آموزش کرد. حاصل این انتخاب آرام، پایه‌گذاری بخشی از زیرساخت فرهنگی ایران بود؛ کاری که بی‌سروصدا انجام شد، اما اثرش دهه‌ها بعد همچنان باقی ماند.

از تولد تا کتابشناسی

محسن صبا، نویسنده، کتابدار، فهرست‌نویس، استاد دانشگاه، روزنامه‌نگار، مترجم، بنیادگذار گروه ملی کتاب‌شناسی ایران و کمیته بایگانی ملی وابسته به یونسکو بود. محسن صبا از نوادگان فتحعلی‌خان صبا(فتحعلی‌خان ضرابی دنبلی)، در سال ۱۲۸۵ ش در تهران به دنیا آمد.

او تحصیلات ابتدایی‌اش را در مدرسه فرانکو پرسان گذراند. سپس برای تحصیلات متوسطه، وارد مدرسه دارالفنون شد و پس‌ از آن در مدرسه علوم سیاسی به تحصیل پرداخت. برای تکمیل تحصیلات به فرانسه رفت. در آنجا ابتدا از دانشکده حقوق پاریس دکتری گرفت و پس‌ از آن در مدرسه ملی منشوره به تحصیل پرداخت.

حیات کتابشناسانه

صبا از مدرسه ملی منشورها که در آن شیوه کتابداری نوین، طبقه‌بندی و حفظ منشورها و فرمان‌ها و سندهای قدیمی آموزش داده می‌شد دیپلم گرفت. ظاهراً او نخستین ایرانی است که از این مدرسه فارغ‌التحصیل شده است؛ و به‌عنوان نخستین ایرانی که با شیوه‌های نوین کتابداری آشنایی یافته بود به‌عنوان پایه‌گذار دانش کتابداری در ایران، به آموزش و ارائه خدمات پرداخت.

رساله‌اش با عنوان کتاب‌شناسی ایران در زبان فرانسه/ Bibliographie française de l’Iran، در سال ۱۹۳۶ در پاریس انتشار یافت و به ‌پاس این پژوهش نشان علمی گرفت. کار علمی او در پاریس منجر به دریافت درجه علمی و دکتری شد؛ موضوع پایان‌نامه او فهرست کتاب‌ها و مقاله‌هایی است که از ابتدا تا ۱۹۳۵، درباره ایران، به زبان فرانسه در سراسر جهان به چاپ رسیده بود.

«دکتر صبا برای به سرانجام رسانیدن این کارِ گران، مدت‌های دراز در کتابخانه‌های مهم فرانسه به جستجو پرداخت تا عاقبت کتاب‌شناسی ایران در زبان فرانسه را به وجود آورد و در پاریس به چاپ رساند (۱۹۳۶)».

مطالبی که شارل سامران Ch. Samaran (متخصص کتاب‌شناسی) و هانری ماسه H. Masse (ایران‌شناس) درباره رساله صبا نگاشته‌اند حکایت از اهمیت کار ارزشمند او دارد. البته پیش از صبا، کتاب‌شناسی‌های مختصری درباره ایران، اغلب به زبان‌های مختلف گردآوری شده است؛ اما کتاب‌شناسی صبا وجهه‌ای دیگر به این زمینه داد و در شناساندن پژوهش‌های ایران‌شناسی به خاورشناسان مؤثر بود. صبا کار جمع‌آوری کتاب‌های مربوط به ایران را ادامه داد و مدتی بعد کتاب خود را با افزوده‌هایی جدید در ۱۳۳۳ در تهران به چاپ رساند.

دکتر محسن صبا در سال ۱۳۱۶، کتابخانه بانک ملی را بنیاد نهاد. «کتابخانه‌ای که حدود پانزده سال در شمار بهترین کتابخانه‌ها بود، هم از حیث مجموعه کتاب و هم از حیث نظم و ترتیب و فهرست».

دکتر صبا برای فراهم‌آوری سریع مجموعه، چند کتابخانه پرارزش خصوصی را خریداری کرد و به مخزن کتابخانه بانک ملی افزود. از آن میان می‌توان به خریداری کتابخانه‌های دکتر محمود افشار که در اروپا جمع‌آوری شده بود و به کوشش او به ایران انتقال یافته بود و کتابخانه اللهیار صالح اشاره کرد.

صبا برای اطلاع‌رسانی از موجودی کتابخانه و نیز برای آموزش شیوه فهرست‌نویسی نوین، در سال ۱۳۲۴، «فهرستی از مخزن کتابخانه بانک ملی را براساس اصول کتاب‌شناسی که تا آن زمان، در نوع خود بی‌سابقه بود، با عنوان فهرست کتاب‌های چاپی کتابخانه بانک ملی ایران به چاپ رساند.»

تدریس کتابداری در دانشسرای عالی نیز به ابتکار دکتر صبا آغاز شد. خود وی چند سالی در این رشته تدریس کرد؛ و به توصیه او از سال ۱۳۳۷ ایرج افشار آموزش این درس را بر عهده گرفت. پس از استقلال دانشسرای عالی از دانشگاه تهران، کتابداری همچنان در فهرست درس‌های آن قرار داشت. سال‌ها بعد، در دانشگاه تهران، دانشکده علوم تربیتی تأسیس و رشته کتابداری در مقطع فوق لیسانس، در این دانشکده ایجاد شد.

دکتر صبا که عقیده داشت با روش سنتی کتابداری نمی‌توان به‌جایی راه برد، بر اساس روش‌های کتابداری نوین و مشاهدات خود در کتابخانه‌های اروپا، کتابی برای تدریس فراهم آورد. این کتاب در سال ۱۳۳۳ در انتشارات دانشگاه تهران منتشر شد و به چاپ سوم رسید. صبا، گروه ملی کتاب‌شناسی ایران وابسته به کمیسیون ملی یونسکو را با همکاری دکتر مهدی بیانی، محمدتقی دانش‌پژوه و ایرج افشار تأسیس کرد.

محسن صبا که «پیوندی استوار بافرهنگ و هنر ایران‌زمین و تخصصی والا در امر کتاب، کتابخانه و کتابداری داشت، جنبه ذوقی و هنری را با فن کتاب‌سازی در هم آمیخت» و در انجمن دوستداران کتاب (ایران) که در اردیبهشت ۱۳۳۰ ش در تهران تأسیس کرد، برای نخستین بار در ایران به نشر کتاب‌های نفیس به اسلوب جدید پرداخت.

بدین منظور ابتدا تصمیم خود را با محمد مقدم در میان نهاد. سپس با سرمایه اولیه انجمن که مبلغ هزار ریال بود، قطعه‌ای را چاپ و برای عده‌ای از دوستان خود ارسال کرد. این کار مورد استقبال قرار گرفت. انجمن به‌مرور زمان توجه فرهنگیان را جلب کرد؛ به‌طوری‌که سال اول صد عضو و پایان سال دوم حدود سیصد عضو داشت. روند کار انجمن بدین گونه بود که در آغاز هرسال، برنامه سالانه را تعیین می‌کرد و به اطلاع اعضا می‌رساند که چه کتاب‌هایی قرار است چاپ شود. سپس با مبالغی که برای حق عضویت از اعضا اخذ می‌گردید، کتاب‌های نفیس چاپ می‌شد و به‌طور رایگان در اختیار آنان قرار می‌گرفت.

انجمن دوستداران کتاب در اواخر دوران حکومت پهلوی از فعالیت بازایستاد. علل احتمالی این امر را می‌توان در تنگناهای اقتصادی و نیز کهولت محسن صبا جست‌وجو کرد. نشانه انجمن، نگاره‌ای بود که با اقتباس از مینیاتورهای عصر صفوی تهیه شده بود.

پس از کتابشناسی

محسن صبا پس از بازگشت به ایران، نخست در بانک ملی ایران مشغول به کار شد. مدت ۱۰ سال، ریاست اداره آمار و بررسی‌های اقتصادی بانک ملی را به عهده داشت. در این سال‌ها انتشار مجله بانک ملی را مدیریت می‌کرد. موضوع این نشریه که به مقاله‌های تخصصی آماری و اقتصادی - اجتماعی اختصاص داشت، در نخستین شماره آن (بهمن ۱۳۱۲ ش)، چنین ذکر شده است: کلیه مباحث اقتصادی و مالی و امور راجع به تجارت و صناعت و فلاحت ایران و مسائل بانکی و اسعار و پول کشور و همچنین وقایع مهم اقتصادی عالم.

رشته علمی دیگری که ایجادشده محسن صباست، بایگانی است. این درس به پیشنهاد و توسط او در دانشکده ادبیات و علوم انسانی آغاز شد. او کتابی هم دراین‌باره نوشت و به چاپ رسانید.

آمار اقتصادی درس دیگری است که او را باید واضع آن در دانشگاه تهران دانست. کتابی هم در این موضوع نوشته است که چندین سال یگانه کتاب دانشگاهی بود.

آثار

دکتر صبا مقالاتی در روزنامه‌های مختلف نگاشته است. برخی مقالات او در روزنامه‌های شفق سرخ، نوبهار، کیهان، عصر اقتصاد و مجله‌های بانک ملی و راهنمای کتاب می‌توان خواند.

صبا تا حد ممکن از کار سیاست و سیاست‌بازی پرهیز داشت. با اینکه همکار و همدرس و هم‌دوره بسیاری از رجال سرشناس آن دوره (مانند دکتر مهدی آذر، دکتر علی شایگان، دکتر کریم سنجابی، دکتر عبدالحمید اعظم زنگنه، دکتر عبدالله معظمی و ده‌ها تن دیگر) و همه وزیر و وکیل بودند، هیچ‌گاه خطر نکرد و خود را به آن پهنه درنینداخت. حتی در دوره حکومت دکتر مصدق که گروهی از دوستانش به همکاری آن شادروان مفتخر شده بودند، از پذیرفتن وزارت و استانداری که به او پیشنهاد شده بود خودداری کرد.

برخی آثار چاپ شده محسن صبا عبارتند از:

۱. اصول فن کتابداری و تنظیم کتابخانه‌های عمومی و خصوصی، تألیف محسن صبا، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۳۲. ۱۸۳ ص، مصور، ج‍دول، نمونه. انتشارات دانشگاه تهران؛ ۱۸۲. ‫۸۳ ریال.

۲. اصول آمار و کلیات آمار اقتصادی، تألیف محسن صبا. تهران، دانشگاه تهران، موسسه انتشارات و چاپ‫، ۱۳۳۷، ‫[۱۹۴] ص، مصور، جدول، نمودار. انتشارات دانشگاه تهران‫؛ ۴۷۷، ‫۸۰ ریال.

۳. اصول بایگانی، تألیف محسن صبا، تهران: موسسه انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۳۷،‫[۲۵۸] ص، مصور، جدول، انتشارات دانشگاه تهران؛ ۵۲۲، ‫۴۰ ریال. صفحه عنوان ب‍ه انگلیسی: Mohsen Saba. Principles of Filing

۴. زیبایی‌های ایران، اثر آندره دولیه ‌دلند؛ ترجمه محسن صبا، [تهران]: انجمن دوستداران کتاب‫،‌ ۱۳۵۵، [۱۰۶]، [۸۴]، ‌[۱۰] ص، مصور، نقشه.

۵. فرهنگ بیان اندی‍شه‌ها، تألیف محسن صبا، تهران: نشر فرهنگ، ۱۳۶۶، ۶۸۸ ص، ۲۲۵۰ ریال.

۵. English bibliography of Iran, by Mohsen Saba. Téhéran‫: Center Pour ĽÉtude et La Présentation de La culture Iranienne‫, ۱۹۶۵ (۱۳۴۴), XLIX ‫; no. ۱. ۳۱۳ ص. مصور، عکس.

۶. مسافرت به ایران، الکسیس سولتیکف، ت‍رج‍مه محسن صبا، ت‍ه‍ران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب‫، ۱۳۳۶. ‫۱۲۶ ص.‫: مصور (رنگی). انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب؛ ۲۶. مجموعه ایران‌شناسی؛ ۲.

۷. کتاب‌های انگلیس درباره ایران، محسن صبا، تهران، سازمان یونسکو، ۱۳۴۷ش، ۳۸۲ص، نوع چاپ: سربی، قطع کتاب: وزیری.

۸. یکی بود، یکی نبود: نمایشنامه در سه پرده، تصنیف فرانسیس دو کرواسه، ترجمه محسن صبا، تهران، ۱۳۳۸، انجمن دوستداران کتاب‫، ۱۳. ‫۱۵۸ ص، مصور.

۹. صدای انسانی، ژان کوکتو، مترجم: محسن صبا، تهران، ۱۳۳۸، نوع چاپ: سربی

‎۱۰. Les beautez [beautés] de la Perse, ou, la description de ce qu’il y a de plus curieux dans ce royaume.../ ‎par le sieur André Daulier Deslandes; traduction en persan par M. Saba : ‎[Téhéran: ‎Association des amis du livre Téhéran, ۱۹۷۶.]

۱۱. Bibliographie française de l’Iran; Bibliographie méthodique et des ouvrages parus en français depuis ۱۵۶۰ jusqu’à nos jours / Mohsen Saba, [۲éd. rev. et aug.], Téhéran: Imp. de l’Institut Franco-Iranien, ۱۹۵۱, XXXVI, ۲۹۷P.

۱۲. گل‌های حافظ، هانری گی، با نقاشی‌های لیلی تقی‌پور

- صبا ترجمه‌های کوتاه دیگری نیز دارد که در فهرست‌های کتاب‌های چاپی تألیف خان بابا مشار به نام‌های آرلزین، آنترموز، تیستین، ستارگان، گردش آمده است.

آنچه در پی می آید نگاهی کوتاه به برخی از کتاب های دکتر صبا است:

مسافرت به ایران، الکسیس سولتیکف، ت‍رج‍مه محسن صبا، ت‍ه‍ران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب‫، ۱۳۳۶.

کتاب‌شناسی ایران در زبان فرانسه

Bibliographie française de l’Iran, Mohsen Saba, Téhéran: Imp. de L’Institut Franco-Iranien, ۱۹۵۱, ۲۹۷p.

این کتاب نخستین بار در سال ۱۹۳۳ (۱۳۱۲ ش) در پاریس به چاپ رسید و پس‌ازآن دو بار در سال‌های ۱۹۵۱ و ۱۹۶۶ میلادی (۱۳۴۵ ش)، در تهران تجدید چاپ شد۲۶. دکتر محسن صبا گردآورنده کتاب، هنگام چاپ سوم آن در دانشگاه تهران به تدریس حقوق و علوم سیاسی و اقتصادی مشغول بوده است. او تألیف این کتاب‌شناسی را مدیون توصیه استاد خود آقای شارل ساماران (Charles Samaran) در مدرسه شارت (Ecole de Chartes)، می‌داند و دراین‌باره می‌گوید:

«وقتی‌که برای به دست آوردن مآخذ و مدارک موضوع در کتابخانه‌ها مشغول تفحص بودم، به سبک معمول بین دانشجویان و محققان مدرسه شارط پاریس، برگدانی ترتیب داده و نام کتب و مآخذ مورد نیاز را به ترتیب تهجی در آن برگدان قرار می‌دادم، [...] از من پرسید: در این برگدان چیست؟ و هنگامی که توضیح مطلب را برای ایشان دادم به من فرمودند: تصور نمی‌کنید اگر همین کار را توسعه دهید یعنی مجموع کتب و مآخذی که راجع به ایران به زبان فرانسوی نوشته شده است جمع‌آوری کنید، این کار، هم برای خودتان و هم برای دیگران که می‌خواهند درباره ایران تحقیق کنند قابل استفاده باشد؟ من پیشنهاد می‌کنم این کار را تعقیب کنید.»

محسن صبا که به دنبال کتاب‌ها و مقاله‌های فرانسه زبان فرانسه زبان در مورد موضوع پایان‌نامه خود پس از توصیه استاد خود منابع فرانسه زبان در مورد ایران را موضوع رساله خود قرار داد. در محدوده زمانی کار را، حدود چهارصد سال، یعنی از ۱۵۶۰ تا ۱۹۳۰ میلادی تعیین نمود. در چاپ دوّم که در تهران به انجام رسید کتاب را مورد تجدید نظر قرار داد و عناوین دیگری بدان‌ها افزود.

او مدت سه سال مشغول تدوین این اثر بود و به کتابخانه‌های مختلف در خارج و داخل ایران مراجعه کرد. در پایان مقدمه فارسی کتاب، از دکتر جهانشاه صالح رئیس دانشگاه تهران و ایرج افشار، رئیس اداره انتشارات و روابط کتابخانه‌های دانشگاه تشکر شده است.

از دیگر آثار محسن صبا، کتاب «اصول فن کتابداری و تنظیم کتابخانه های عمومی و خصوصی» است که نسخه «تجدید چاپ» اثر به وسیله دانشگاه تهران در سال ۱۳۳۸ خورشیدی در ۲۰۸ صفحه وزیری منتشر شده است. وی در «تذکار» این کتاب یادآور شده که «در اندک مدتی که بین چاپ اول کتاب حاضر و چاپ دوم آن سپری شد خوشبختانه یکی از آرزوهای دیرین این بنده بر آورده و تدریس کتابداری جزء دروس رسمی دانشگاه تهران شد.

در مقدمه چاپ اول این کتاب اظهار امیدواری شده بود که چنانچه این دفتر مورد قبول واقع شود، چاپ دیگر این کتاب با تفصیل بیشتری انتشار یابد. از آنجایی که در دانشگاه تهران کتاب حاضر را متن تقریرات درسی قرار داده‌اند و در خارج از دانشگاه اغلب کتاب‌دوستان و روءسای کتابخانه‌ها به آن توجهی مبذول فرمودهاند، به‌طوری که چاپ اول این دفتر خیلی پیشتر از آنچه تصور می رفت نایاب شد، این بنده بر خود واجب دید که در چاپ دوم آن تجدید نظری بکند و مطالب و تصاویری بدان اضافه نماید. امیدوار است مطالب جدید این کتاب مورد توجه و قبول دوستداران کتاب و کتابداران واقع گردد».

دکتر محسن صبا در «مقدمۀ چاپ اوّل» که عیناً در چاپ دوّم آمده انگیزه خود را از نگارش این کتاب چنین به قلم آورده است: «هنگامی که این بنده در مدرسۀ شارط پاریس تحصیل می نمودم استاد من آقای لئوکروزه leocrozet اصول فن کتابداری و مخصوصاً فهرست نویسی را به طور تفصیل در آن مدرسه تدریس می کرد.

در همان هنگام آرزوی من این بود یادداشتهایی را که در سر درس برداشته ام به زبان فارسی ترجمه کنم و آنها را به نحوی در دسترس کتابخانه ها و کتابدوستانی که مایلند برای کتب خود نظم و ترتیبی قائل شوند بگذارم. پس از مراجعت به ایران در حین انجام وظیفه در چند کتابخانه همان یادداشتها را با تطبیق با احتیاجات و وضع کتابخانه های کشور تکمیل نمودم و در دسترس کارمندان کتابخانه ها قرار دادم. خوشبختانه بعداً کتاب جامعی که حاوی آخرین نظریات آقای لئو کروزه بود منتشر شد و این بنده توانست آنچه را استاد در سر درس به اختصار بیان نموده بود در آن کتاب به تفصیل بیابم و یادداشتهای فارسی خود را کامل‌تر کنم.

روزی در تهران جناب آقای دکتر علی اکبر سیاسی استاد و رئیس محترم دانشگاه که همواره سمت استادی نسبت به این بنده داشته اند موضوع تنظیم کتابخانه های دانشگاه را به میان گذاردند و نظر این جانب را خواستار شدند. به ایشان عرض کردم: برای تنظیم کتابخانه های ایران بهترین راه تربیت کتابداران لایق است و این منظور وقتی حاصل می شود که این رشته در کشور ما تدریس شود و چون عجالتاً رسیدن به منظور مدتی وقت می‌خواهد بهتر است کتابی در اصول فن کتابداری به چاپ برسد تا هر کس که مایل باشد از آن استفاده کند و ضمناً چنانچه تدریس این فن در کشور ما معمول گردید برای دانشجویان متن درسی نیز موجود باشد.

این مطلب مورد پسند جناب آقای دکتر سیاسی واقع گردید و این بنده را به تنظیم یاداشت‌های خود ترغیب نمودند و ضمناً انتشار این کتاب را در سلسله انتشارات دانشگاه پیشنهاد فرمودند. لذا در حقیقت تشویق و ترغیب ایشان بوده است که سبب انتشار این کتاب می‌شود انجام این خدمت ناچیز را بنده مدیون مراحم فراوان ایشان می‌باشم. شاید بعضی از خوانندگان مباحث این کتاب را مفصل بدانند و برعکس برخی دیگر مایل باشند تفصیل بیشتری در مورد خاصی بیابند لذا بر خود واجب می‌دانم متذکر شوم از آنجایی که در این رشته کتابی تا به حال به فارسی منتشر نشده است چنین صلاح دیده شد که در ابتدای امر به تفصیل زیاد نپردازیم تا خوانندگان از دیدن یک کتاب مفصل در بدو امر جرأت خواندن را از دست ندهند.

این بنده امیدوار است چنانچه این دفتر مورد قبول واقع گردید چاپ دیگر این کتاب را با تفصیل بیشتری انتشار دهد تا با کمک علاقه مندان قدم به قدم به طرف تکمیل رشته‌ای که مبانی جدید آن نهاده می‌شود پیش برویم. و من‌الله التوفیق و علیه التکلان».

افزون بر آثار کتابشناسانه، وسعت دید محسن صبا را در میان کتاب‌های دیگر او می‌توان جست‌وجو کرد. وی هدف خود را از پژوهش و نگارش «فرهنگ بیان اندیشه‌ها» این چنین در صفحه‌های آغازین نوشته است: «این فرهنگ برای یافتن کلمه‌ای که آن را به خاطر نمی‌آوریم و یا واژه‌ای که اصلاً نمی‌دانیم و بیان اندیشه ما بدان‌ها احتیاج دارد، تنظیم شده است».

صبا در «تقدیم کتاب» می‌نگارد که «در تابستان سال ۱۳۰۶ شمسی که از مدرسه سیاسی تهران فارغ‌التحصیل شده بودم روزی که به محضر علامه دهخدا (رئیس مدرسه علوم سیاسی) رفتم که از ایشان سؤال کنم در دوره تابستان که مدارس تعطیل است چه کتاب‌هایی را بخوانم. مرحوم دهخدا فرمودند تاریخ بیهقی را بخوانید با دقت هم بخوانید زیرا کتابیست که برای شما بسیار مفید خواهد بود.

در آن روز از لغت‌نامه، که من جزواتی از آن را در چاپخانه مجلس شورای ملی دیده بودم صحبتی به میان آمد و به ایشان معروض داشتم لغت نامه برای زبان فارسی مانند شاهنامه فردوسی است.