به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) به نقل از روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» با هدف معرفی منابع شاخص و کمتر شناخته‌شده این گنجینه، در هر شماره یکی از آثار برجسته نسخ خطی، منابع چاپی یا پیایندهای موجود در سازمان را به مخاطبان معرفی می‌کند.

سی‌وهفتمین روایت این مجموعه، به کتاب «نامه خسروان» اثر جلال‌الدین میرزا اختصاص یافته است؛ کتابی که تاریخ ایران را از افسانه مه آبادیان که نویسنده آن را طلیعه تاریخ ایران باستان می‌شمارد، به زبان فارسی سره روایت می‌کند.

جلال‌الدین میرزا (۱۲۴۲ق.–۱۲۸۹ق.) از شاهزادگان فرهیخته دوره قاجار و فرزند فتحعلی‌شاه بود که در تهران زاده شد. مادرش همای خانم دختر جمشید بیگ کرد جهانبگلو از کردان مازندران بودند که در راستای جابه‌جایی ایلات و طوایف و عشایر در دوره صفویه و افشاریه از موطن اصلی خود در کردستان کوچ داده شدند. جلال‌الدین هشت ساله بود که پدرش، فتحعلی شاه، را از دست داد.

جلال الدین میرزا از محصلان دارالفنون بود و به زبان فرانسه نیز تسلط داشت. رضا قلی خان هدایت او را در «جلال و جمال» و «کلام و کمال» می‌ستاید و با بلاغت مخصوص به خود او را «فرید زمان ... و وحید اوان» معرفی می‌کند. وی در جنبش سره‌نویسی که مهم‌ترین جنبش ادبی دوره سلطنت ناصرالدین شاه قاجار بود به همراه کسانی مثل یغمای جندقی و دیگران مشارکت داشت.

وی بیشتر تحت تأثیر آرا و اندیشه‌های دو تن از معاصران خود، مانکجی لیمجی هوشنگ هانریا و دیگر میرزا فتحعلی آخوندزاده بود. مانکجی فرستاده‌ای از سوی انجمن اکابر زرتشتیان هندوستان برای تمشیت امور هم‌کیشان خود در ایران بود. نشست و برخاست جلال‌الدین میرزا با مانکجی و آخوندزاده در نگارش کتاب تاریخی «نامه خسروان» تأثیر زیادی داشت.

با وجود آنکه «نامه خسروان» به فارسی سره نگاشته شده، نویسنده از به‌کارگیری واژگان نامأنوس و دشوار که بعدها در برخی آثار این جریان رایج شد، تا حد زیادی پرهیز کرده است. داستان تاریخی کتاب از افسانه مه آبادیان که وی آن را طلیعه تاریخ ایران باستان می‌شمارد، آغاز می‌شود و تا ادوار دیگر تاریخ ایران ادامه می‌یابد.

جلال‌الدین میرزا سه بخش از برهه تاریخی ایران باستان تا دوره زندیه را به نگارش درآورد، اما بخش چهارم که به دوره قاجار اختصاص داشت، ناتمام ماند.

این اثر را می‌توان تلاشی برای ارائه تاریخی عمومی و قابل‌فهم برای عموم مردم دانست. در زمانی که تاریخ ایران باستان بیشتر در قالب نقالی‌ها و روایت‌های عامه‌پسند ـ عمدتاً مبتنی بر شاهنامه فردوسی ـ شناخته می‌شد، «نامه خسروان» گامی در جهت بازخوانی این بخش از تاریخ به‌شمار می‌رفت. از همین‌رو، جلال‌الدین میرزا را می‌توان پیشگام این نوع تاریخ‌نگاری و توجه به تاریخ ایران باستان دانست.

در این دوره، پارسیانی که در خدمت کمپانی هند شرقی بودند، زمینه توجه به تاریخ ایران پیش از اسلام را به میان آوردند. در واقع گرایش به باستان‌گرایی در تاریخ‌نگاری عصر ناصری متأثر از فضای فرهنگی دوره ناصرالدین شاه قاجار است و بنابراین، محور تحولات تاریخی در نامه خسروان سلطنت شاهان ایران باستان و ایران دوره اسلامی است؛ هرچند نویسنده برخی از وقایع مهم از تاریخ ایران را که با اسلام مرتبط می‌شود نادیده می‌گیرد. اگرچه نامه خسروان مبتنی بر انگیزه‌های خاصی که اهمیت بررسی دارد، نوشته شده است، امّا از جهت بررسی سیر تفکر اندیشه تاریخ‌نگاری و توجه به مفاهیم ایران باستان در کنار ایران دوره اسلامی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

گفتنی است که این کتاب در سال ۱۸۸۷ با عنوان زیرتوسط اردشیر دوسابهایی منشی به زبان گجراتی ترجمه شده است:

A history of the ancient Parsis: from the original Persian works

کتاب نامه خسروان به شماره کتابشناسی ۱۰۸۷۲۰۶ و ترجمه گجراتی آن به شماره کتابشناسی ۱۰۳۳۷۳۰ در مخازن کتابخانه ملی در دسترس پژوهشگران است.

در پایان این خبر، صفحاتی از این اثر و ترجمه گجراتی آن برای آشنایی بیشتر پژوهشگران و علاقه‌مندان به‌صورت پیوست ارائه شده است.